İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · Birinci Dünya Savaşı · TAR-H16-L01

Savaşın nedenleri ve bloklar

TYTAYT-1her yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

28 Haziran 1914'te Saraybosna'da, Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand ve eşi, açık bir otomobille kent sokaklarında ilerlerken bir Sırp milliyetçisinin silahıyla öldürüldü. Bir veliahdın öldürülmesi korkunç bir olaydı, ama o güne kadar Avrupa'da benzer suikastler büyük savaşlara yol açmamıştı. Bu kez farklı oldu. Bir ay içinde Avusturya-Macaristan Sırbistan'a, Almanya Rusya'ya ve Fransa'ya, İngiltere de Almanya'ya savaş ilan etti. Birkaç hafta içinde milyonlarca asker cephelere yürüyordu. Tek bir suikastın bu kadar büyük bir savaşa dönüşmesinin nedeni, Avrupa'nın on yıllardır biriken rekabetler ve birbirine bağlı ittifaklarla bir barut fıçısına dönmüş olmasıydı. Bu derste Birinci Dünya Savaşı'nın uzak ve yakın nedenlerini ve savaşan blokları inceliyoruz.

2Hedefler

  • Birinci Dünya Savaşı'nın ekonomik, siyasi ve askerî nedenlerini açıklarsın.
  • Büyük devletler arasındaki başlıca çıkar çatışmalarını sıralarsın.
  • İttifak ve İtilaf bloklarının oluşumunu açıklarsın.
  • Saraybosna suikastının bir dünya savaşına dönüşme sürecini değerlendirirsin.

3Konu anlatımı

Sanayileşme ve sömürgecilik

XIX. yüzyılda Sanayi İnkılabı'nın Avrupa'ya yayılmasıyla büyük devletlerin ham madde ve pazar ihtiyacı arttı. Fabrikaların çalışması için pamuk, kauçuk, maden gibi kaynaklara; üretilen malların satılması için de yeni pazarlara ihtiyaç vardı. Bu ihtiyaç, Afrika ve Asya'da sömürge edinme yarışını hızlandırdı.

Sömürge yarışında İngiltere ve Fransa öndeydi. Almanya ise siyasi birliğini 1871'de tamamlamış, ardından çok hızlı bir sanayileşme sürecine girmişti. Alman sanayisi, kısa sürede İngiltere ile rekabet edecek düzeye ulaştı. Ancak dünyanın büyük bölümü paylaşılmış olduğu için Almanya, yeni pazarlar ve sömürgeler bulmakta zorlanıyordu. Almanya'nın bu arayışı, yerleşik sömürge güçleriyle çatışmasına yol açtı.

Büyük devletler arasındaki çatışmalar

Savaştan önce büyük devletler arasında birçok çıkar çatışması vardı:

  • İngiltere ile Almanya: Almanya'nın sanayi ve ticaretteki yükselişi ve güçlü bir donanma kurma çabası, denizlerdeki İngiliz üstünlüğünü tehdit ediyordu. Almanya'nın Osmanlı topraklarında yaptırdığı Berlin-Bağdat demiryolu da İngiltere'nin Hindistan yolu konusundaki kaygılarını artırdı.
  • Fransa ile Almanya: Fransa, 1870–1871 savaşında Almanya'ya kaptırdığı Alsas-Loren bölgesini geri almak istiyordu.
  • Rusya ile Avusturya-Macaristan: İki devlet Balkanlar'da nüfuz mücadelesi içindeydi. Rusya, Slav halklarının koruyuculuğunu üstlenen Panslavizm politikasıyla Sırbistan'ı destekliyordu. Avusturya-Macaristan ise kendi topraklarındaki Slav halkları nedeniyle bu politikayı bir tehdit olarak görüyordu.
  • Rusya ve Boğazlar: Rusya, Karadeniz'den Akdeniz'e açılmak için İstanbul ve Çanakkale Boğazlarını denetim altına almak istiyordu.
  • İtalya ile Avusturya-Macaristan: İtalya, Avusturya-Macaristan'ın elindeki İtalyanca konuşulan bazı bölgeleri kendi topraklarına katmak istiyordu.

Milliyetçilik ve silahlanma

Fransız İhtilali'nden sonra yayılan milliyetçilik düşüncesi, çok uluslu imparatorlukları zorluyordu. Avusturya-Macaristan ve Osmanlı Devleti gibi farklı halkları bir arada yöneten devletlerde, bağımsızlık isteyen hareketler güçleniyordu.

Büyük devletler arasındaki rekabet, bir silahlanma yarışına da dönüştü. Ordular büyütüldü, zorunlu askerlik yaygınlaştı, yeni silahlar geliştirildi. İngiltere ile Almanya arasındaki donanma yarışı bu dönemin en belirgin örneklerinden biriydi. Her devlet, rakibinden daha güçlü olmak için harcamalarını artırıyordu.

Bloklar

Bu çatışmalar, büyük devletleri iki karşıt bloka ayırdı:

Üçlü İttifak: 1882'de Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında kuruldu. Ancak İtalya savaş başladığında tarafsız kaldı ve 1915'te karşı blokta savaşa katıldı. Savaş sırasında Osmanlı Devleti ve Bulgaristan İttifak bloğuna katıldı.

Üçlü İtilaf: İngiltere, Fransa ve Rusya arasında, XX. yüzyılın başında yapılan bir dizi anlaşmayla oluştu. İngiltere ile Fransa 1904'te, İngiltere ile Rusya 1907'de sömürgeler ve nüfuz bölgeleri konusundaki anlaşmazlıklarını çözdü. Savaş sırasında İtalya, Romanya, Yunanistan, Japonya ve 1917'de ABD de bu bloğa katıldı.

Bu blok düzeni, iki devlet arasında çıkacak bir çatışmanın kısa sürede bütün müttefikleri içine çekmesi tehlikesini doğurdu. Ayrıca büyük devletlerin genelkurmayları, savaş çıktığında hızla seferberlik ilan edip rakiplerinden önce davranmayı öngören ayrıntılı planlar hazırlamıştı. Bu planlar, bir bunalım anında diplomasiye tanınan zamanı daralttı; bir devletin seferberliği, karşı tarafın da hemen seferberliğe gitmesine yol açıyordu.

Savaş öncesi bunalımlar

1914'ten önceki on yıl, büyük devletleri birkaç kez savaşın eşiğine getiren bunalımlarla geçti. Kuzey Afrika'daki Fas üzerinde Almanya ile Fransa arasında iki kez ciddi gerginlik yaşandı; her ikisinde de İngiltere Fransa'nın yanında yer aldı ve İtilaf bloğu güçlendi. 1908'de Avusturya-Macaristan'ın Bosna-Hersek'i topraklarına katması, Sırbistan'da ve Rusya'da büyük tepki doğurdu; Rusya, o dönem savaşa hazır olmadığı için geri adım atmak zorunda kaldı. 1912–1913 Balkan Savaşları ise Sırbistan'ı güçlendirmiş, Avusturya-Macaristan'ın kaygılarını artırmıştı.

Bu bunalımların her biri diplomasiyle atlatıldı, ama her biri devletler arasındaki güvensizliği derinleştirdi. Bir sonraki bunalımda geri adım atmak, taraflar için giderek daha zor hâle geldi.

Saraybosna suikastı ve savaşın başlaması

28 Haziran 1914'teki suikastın ardından Avusturya-Macaristan, saldırının arkasında Sırbistan'ın bulunduğunu ileri sürerek bu ülkeye ağır şartlar içeren bir nota verdi. Sırbistan bu şartların bir bölümünü kabul etmedi ve Avusturya-Macaristan 28 Temmuz 1914'te Sırbistan'a savaş ilan etti.

Bundan sonra olaylar hızla gelişti. Rusya, Sırbistan'ı desteklemek için seferberlik ilan etti. Almanya, Rusya'ya ve ardından Fransa'ya savaş ilan etti. Almanya'nın Fransa'ya saldırmak için tarafsız Belçika topraklarından geçmesi üzerine İngiltere de Almanya'ya savaş ilan etti. Böylece Ağustos 1914'ün başında Avrupa'nın büyük devletlerinin çoğu savaşa girmişti.

Yeni tür bir savaş

Birinci Dünya Savaşı, kendinden önceki savaşlardan farklıydı. Savaş, sömürgeler aracılığıyla birçok kıtaya yayıldı. Devletler bütün ekonomilerini ve nüfuslarını savaşa göre düzenledi. Makineli tüfek, uzun menzilli top, zehirli gaz, tank, uçak ve denizaltı gibi silahlar ilk kez bu ölçekte kullanıldı. Batı cephesinde ordular, kilometrelerce uzanan siperlerde yıllarca karşı karşıya kaldı. Bu nedenle savaş, büyük can kayıplarına yol açtı ve kendinden sonraki dünya düzenini derinden etkiledi.

Değerlendirme

Birinci Dünya Savaşı'nın uzak nedenleri sanayileşme, sömürge rekabeti, milliyetçilik ve silahlanma yarışıydı; yakın nedeni ise Saraybosna suikastıydı. İki blok hâlinde örgütlenen ittifak sistemi, yerel bir bunalımı kısa sürede genel bir savaşa dönüştürdü.

Savaş başladığında Osmanlı Devleti henüz tarafsızdı. Sıradaki derste Osmanlı'nın hangi gerekçelerle ve nasıl savaşa girdiğini, Almanya ile yapılan gizli ittifakı ve Goben ile Breslav adlı iki Alman gemisinin bu süreçteki rolünü inceliyoruz.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Yakın neden

Soru: Birinci Dünya Savaşı'nın yakın nedeni hangisidir?

  • A) Sanayi İnkılabı
  • B) Sömürge yarışı
  • C) Silahlanma yarışı
  • D) Saraybosna suikastı
  • E) Milliyetçilik düşüncesi

Çözüm: Diğer seçenekler savaşın uzak nedenleridir. Cevap: D.

Örnek 2 — Fransa'nın hedefi

Soru: Fransa'nın Almanya'dan geri almak istediği bölge hangisidir?

  • A) Bosna-Hersek
  • B) Alsas-Loren
  • C) Trentino
  • D) Belçika
  • E) Ren havzası

Çözüm: Fransa bu bölgeyi 1870–1871 savaşında kaybetmişti. Cevap: B.

Örnek 3 — İngiltere'nin savaşa girişi

Soru: İngiltere'nin Almanya'ya savaş ilan etmesine yol açan gelişme hangisidir?

  • A) Almanya'nın tarafsız Belçika topraklarından geçmesi
  • B) Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a saldırması
  • C) Rusya'nın seferberlik ilan etmesi
  • D) İtalya'nın tarafsız kalması
  • E) Osmanlı'nın savaşa girmesi

Çözüm: Belçika'nın tarafsızlığının çiğnenmesi İngiltere'yi savaşa soktu. Cevap: A.

Örnek 4 — İtalya

Soru: İtalya'nın Birinci Dünya Savaşı'ndaki tutumu için doğru ifade hangisidir?

  • A) Savaşın başından sonuna kadar İttifak bloğunda savaştı.
  • B) Savaşa hiç katılmadı.
  • C) Osmanlı ile ittifak yaptı.
  • D) Rusya'ya karşı savaştı.
  • E) Üçlü İttifak üyesi olmasına karşın önce tarafsız kaldı, 1915'te İtilaf bloğunda savaşa katıldı.

Çözüm: İtalya çıkarlarına göre taraf değiştirdi. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • İtalya'yı savaş boyunca İttifak bloğunda sanmak. İtalya 1915'te İtilaf bloğunda savaşa girdi.
  • Saraybosna suikastını savaşın tek nedeni sanmak. Suikast yakın nedendir; asıl nedenler uzun süreli rekabetlerdir.
  • Osmanlı'yı İtilaf bloğunda saymak. Osmanlı İttifak bloğunda savaştı.
  • ABD'nin savaşın başından itibaren savaştığını sanmak. ABD 1917'de savaşa katıldı.
  • Berlin-Bağdat demiryolunu yalnız ekonomik bir proje sanmak. Proje İngiltere'nin Hindistan yolu kaygılarını da artırdı.

6Tekrar kartı

  • Uzak nedenler: sanayileşme ve ham madde-pazar ihtiyacı, sömürge yarışı, milliyetçilik, silahlanma yarışı.
  • Almanya: 1871 birliği, hızlı sanayileşme, sömürge arayışı; Berlin-Bağdat demiryolu.
  • Çatışmalar: İngiltere-Almanya (deniz, ticaret), Fransa-Almanya (Alsas-Loren), Rusya-Avusturya (Balkanlar, Panslavizm), Rusya (Boğazlar), İtalya-Avusturya.
  • Üçlü İttifak (1882): Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya; sonra Osmanlı ve Bulgaristan.
  • Üçlü İtilaf: İngiltere, Fransa, Rusya (1904, 1907 anlaşmaları); sonra İtalya, Romanya, Yunanistan, Japonya, ABD (1917).
  • Yakın neden: 28 Haziran 1914 Saraybosna; 28 Temmuz Avusturya'nın Sırbistan'a savaş ilanı; Belçika'nın tarafsızlığı ve İngiltere.
  • Niteliği: çok kıtalı, topyekûn, yeni silahlar, siper savaşları.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Saraybosna'da öldürülen veliaht hangi devletindir?

    1. A)Sırbistan
    2. B)İtalya
    3. C)Almanya
    4. D)Rusya
    5. E)Avusturya-Macaristan
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Veliaht Franz Ferdinand bu imparatorluğun tahtının varisiydi.

  2. Soru 2 · Kolay

    Üçlü İttifak hangi yıl kurulmuştur?

    1. A)1871
    2. B)1904
    3. C)1882
    4. D)1907
    5. E)1914
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya bu ittifakta bir araya gelmişti.

  3. Soru 3 · Kolay

    Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti hangi blokta yer almıştır?

    1. A)İttifak
    2. B)İtilaf
    3. C)Tarafsız
    4. D)Balkan ittifakı
    5. E)Kutsal ittifak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Osmanlı bu blokta Almanya ve Avusturya-Macaristan ile birlikte savaşmıştır.

  4. Soru 4 · Kolay

    ABD savaşa hangi yıl katılmıştır?

    1. A)1914
    2. B)1915
    3. C)1916
    4. D)1917
    5. E)1918
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. ABD bu yıl İtilaf bloğunda savaşa girmiştir.

  5. Soru 5 · Orta

    Rusya'nın Slav halklarının koruyuculuğunu üstlenen politikasına ne ad verilir?

    1. A)Pancermenizm
    2. B)Panslavizm
    3. C)Merkantilizm
    4. D)Emperyalizm
    5. E)Osmanlıcılık
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Rusya bu politika doğrultusunda Sırbistan'ı destekliyordu.

  6. Soru 6 · Orta

    İngiltere'nin Hindistan yolu konusundaki kaygılarını artıran Alman projesi hangisidir?

    1. A)Berlin-Bağdat demiryolu
    2. B)Süveyş Kanalı
    3. C)Kiel Kanalı
    4. D)Hicaz demiryolu
    5. E)Trans-Sibirya demiryolu
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Bu demiryolu Osmanlı toprakları üzerinden Basra Körfezi'ne yönelmeyi amaçlıyordu.

  7. Soru 7 · Orta

    Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a savaş ilan ettiği tarih hangisidir?

    1. A)28 Haziran 1914
    2. B)4 Ağustos 1914
    3. C)2 Ağustos 1914
    4. D)29 Ekim 1914
    5. E)28 Temmuz 1914
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Sırbistan'ın notanın bazı şartlarını reddetmesi üzerine savaş ilan edilmiştir.

  8. Soru 8 · Orta

    İngiltere ile Fransa'nın anlaşmazlıklarını çözdüğü antlaşma hangi yıl yapılmıştır?

    1. A)1882
    2. B)1904
    3. C)1907
    4. D)1871
    5. E)1912
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bu anlaşma İtilaf bloğunun temellerinden birini oluşturmuştur.

  9. Soru 9 · Orta

    Rusya'nın Karadeniz'den Akdeniz'e açılmak için denetim altına almak istediği yerler hangileridir?

    1. A)Süveyş ve Cebelitarık
    2. B)Kırım ve Kafkasya
    3. C)İstanbul ve Çanakkale Boğazları
    4. D)Ege adaları
    5. E)Balkan dağları
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Bu hedef Rusya'yı Osmanlı ile karşı karşıya getiriyordu.

  10. Soru 10 · Orta

    Almanya'nın sömürge edinmekte zorlanmasının nedeni hangisidir?

    1. A)Hiç limanının bulunmaması
    2. B)Sanayisinin gelişmemesi
    3. C)Nüfusunun az olması
    4. D)Siyasi birliğini geç kurduğunda dünyanın büyük bölümünün paylaşılmış olması
    5. E)İngiltere ile ittifak yapması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Yerleşik sömürge güçleriyle çatışma bu nedenle kaçınılmaz hâle gelmiştir.

  11. Soru 11 · Orta

    Savaş sırasında İttifak bloğuna katılan devletlerden biri hangisidir?

    1. A)Romanya
    2. B)Bulgaristan
    3. C)Yunanistan
    4. D)Japonya
    5. E)ABD
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bu devlet 1915'te Osmanlı ile aynı blokta savaşa girmiştir.

  12. Soru 12 · Zor

    Milliyetçilik düşüncesinin Avusturya-Macaristan ve Osmanlı Devleti'ni özellikle zorlamasının nedeni hangisidir?

    1. A)Bu devletlerin sömürgelerinin olmaması
    2. B)Bu devletlerin sanayileşmiş olması
    3. C)Bu devletlerin tek uluslu olması
    4. D)Farklı halkları bir arada yöneten çok uluslu devletler olmaları
    5. E)Bu devletlerin denize kıyısının olmaması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Bağımsızlık isteyen hareketler bu yapıyı tehdit ediyordu.

  13. Soru 13 · Zor

    Blok düzeninin savaşın yayılmasındaki rolü hangisidir?

    1. A)İki devlet arasındaki bir çatışmanın kısa sürede bütün müttefikleri içine çekmesi
    2. B)Savaşı tamamen önlemesi
    3. C)Savaşın yalnız Balkanlar'da kalmasını sağlaması
    4. D)Müttefiklerin tarafsız kalması
    5. E)Savaşın kısa sürmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Yerel bir bunalım bu yüzden genel bir savaşa dönüşmüştür.

  14. Soru 14 · Zor

    İngiltere ile Almanya arasındaki çatışmanın temel nedeni hangisidir?

    1. A)Alsas-Loren sorunu
    2. B)Balkanlar'daki nüfuz mücadelesi
    3. C)Boğazlar sorunu
    4. D)İtalyanca konuşulan bölgeler
    5. E)Almanya'nın sanayi, ticaret ve donanmadaki yükselişinin İngiliz üstünlüğünü tehdit etmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Rekabet ekonomik olduğu kadar denizlerdeki üstünlükle de ilgiliydi.

  15. Soru 15 · Zor

    Birinci Dünya Savaşı'nı önceki savaşlardan ayıran özellik hangisidir?

    1. A)Yalnız Avrupa'da savaşılması
    2. B)Kısa sürmesi
    3. C)Birçok kıtaya yayılması, ekonomilerin savaşa göre düzenlenmesi ve yeni silahların büyük ölçekte kullanılması
    4. D)Hiçbir yeni silah kullanılmaması
    5. E)Az sayıda devletin katılması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Savaş topyekûn bir nitelik kazanmıştır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Osmanlı'nın savaşa girişi» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Rusya ile Avusturya-Macaristan arasındaki çatışmanın yaşandığı bölge hangisidir?

    1. A)Alsas-Loren
    2. B)Kuzey Afrika
    3. C)Balkanlar
    4. D)Hindistan
    5. E)Uzak Doğu
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. İki devlet bu bölgede nüfuz mücadelesi içindeydi.

  2. Soru 2 · Orta

    Üçlü İtilaf'ın kurucu devletleri hangileridir?

    1. A)İngiltere, Fransa, Rusya
    2. B)Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya
    3. C)İngiltere, Almanya, Rusya
    4. D)Fransa, İtalya, ABD
    5. E)Rusya, Osmanlı, Bulgaristan
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Bu blok bir dizi ikili anlaşmayla oluşmuştur.

  3. Soru 3 · Zor

    Saraybosna suikastı ile savaşın uzak nedenleri arasındaki ilişkiyi en doğru anlatan yargı hangisidir?

    1. A)Suikast savaşın tek nedenidir.
    2. B)Uzak nedenlerin hiçbir etkisi yoktur.
    3. C)Suikast savaşı önlemiştir.
    4. D)Suikast yalnız Sırbistan'ı etkilemiştir.
    5. E)Suikast, biriken rekabetlerin ve ittifakların ateşlediği bir kıvılcım olmuştur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Benzer olaylar daha önce büyük savaşlara yol açmamıştı.

  4. Soru 4 · Zor

    İtalya'nın savaş başladığında tarafsız kalıp sonra İtilaf bloğuna katılması neyi gösterir?

    1. A)İtalya'nın Almanya'ya sadık kaldığını
    2. B)Devletlerin ittifak kararlarında çıkarlarını öncelikli tuttuğunu
    3. C)İtalya'nın savaşa hiç katılmadığını
    4. D)Üçlü İttifak'ın güçlendiğini
    5. E)İtalya'nın Osmanlı'yı desteklediğini
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. İtalya, Avusturya-Macaristan'dan toprak kazanma hedefiyle taraf değiştirmiştir.

  5. Soru 5 · Zor

    Silahlanma yarışının savaş öncesi ortama etkisi hangisidir?

    1. A)Devletler arasında güveni artırması
    2. B)Orduların küçülmesi
    3. C)Savaşı imkânsız hâle getirmesi
    4. D)Her devletin rakibinden güçlü olma çabasıyla gerginliği artırması
    5. E)Zorunlu askerliğin kaldırılması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Ordular büyüdükçe bir çatışmanın yıkıcılığı da artmıştır.

H16 — Birinci Dünya Savaşı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.