Paris Barış Konferansı ve Sevr

Ocak 1919'da Paris'te savaşın galipleri bir araya geldiğinde, dünyanın haritası yeniden çizilmek üzereydi. Toplantı salonlarında İngiltere, Fransa, ABD ve İtalya'nın liderleri, yenilen imparatorlukların topraklarını nasıl paylaşacaklarını tartışıyordu. Osmanlı Devleti konferansa davet edilmemişti; kendi geleceğiyle ilgili kararları gazetelerden ve diplomatik notalardan öğreniyordu. Bu kararlardan biri, Mayıs 1919'da İzmir'in Yunan ordusu tarafından işgal edilmesine izin verilmesiydi. Bir yıl sonra ise Osmanlı hükümetine, Anadolu'nun büyük bölümünü yabancı devletlere bırakan bir barış antlaşması imzalatıldı. Ancak bu antlaşma hiçbir zaman yürürlüğe girmedi. Bu derste Paris Barış Konferansı'nda alınan kararları ve Osmanlı Devleti ile imzalanan Sevr Antlaşması'nı inceliyoruz.

• Paris Barış Konferansı'nın amaçlarını ve aldığı başlıca kararları açıklarsın.
• Manda sistemini ve Osmanlı'nın Arap topraklarına uygulanışını açıklarsın.
• İzmir'in Yunanistan'a verilmesi kararının arka planını değerlendirirsin.
• Sevr Antlaşması'nın hükümlerini ve neden yürürlüğe girmediğini açıklarsın.

Paris Barış Konferansı

Birinci Dünya Savaşı'nın galipleri, yeni dünya düzenini kurmak ve yenilenlere dayatılacak şartları saptamak üzere Ocak 1919'da Paris'te toplandı. Konferansta asıl kararları dört büyük devletin liderleri verdi: ABD'den Wilson, İngiltere'den Lloyd George, Fransa'dan Clemenceau ve İtalya'dan Orlando. Yenilen devletler görüşmelere katılamadı; onlara hazırlanan antlaşmalar sunuldu. Rusya da konferansa çağrılmadı; Bolşevik yönetim galip devletler tarafından tanınmıyordu. Konferansın yürüttüğü görüşmeler aylarca sürdü, çünkü galip devletlerin her biri savaş boyunca verdiği kayıpların karşılığını almak istiyor ve vaat edilen topraklar konusunda birbirleriyle çekişiyordu.

Konferansta alınan kararlar doğrultusunda yenilen devletlerle ayrı ayrı antlaşmalar imzalandı: Almanya ile Versay, Avusturya ile Saint-Germain, Bulgaristan ile Neuilly, Macaristan ile Trianon ve Osmanlı Devleti ile Sevr.

Konferansın başlıca kararları

• Milletler Cemiyeti: Devletler arasındaki sorunları barışçı yollarla çözmek amacıyla bir uluslararası örgüt kurulmasına karar verildi.
• Manda sistemi: Yenilen devletlerin elinden alınan sömürgeler ve topraklar, «henüz kendini yönetecek düzeye gelmediği» ileri sürülen halklara yardım etmek gerekçesiyle büyük devletlerin yönetimine bırakıldı.
• Osmanlı toprakları: Arap topraklarının Osmanlı'dan ayrılması kararlaştırıldı; Anadolu ile ilgili kararlar ise galip devletler arasında uzun tartışmalara yol açtı.

Manda sistemi

Manda sistemi, Wilson İlkeleri'nin sömürgeciliği reddeden söylemine uyum sağlamak için geliştirildi. Kâğıt üzerinde, manda yönetimi altına giren halklar zamanla bağımsızlığa hazırlanacaktı. Ancak uygulamada bu sistem, büyük devletlerin bu bölgeleri kendi denetimlerinde tutmasının yeni bir biçimi oldu. Bu nedenle tarihçiler, mandayı çoğu zaman sömürgeciliğin farklı adla sürdürülmesi olarak değerlendirir.

Osmanlı'nın Arap topraklarında Suriye ve Lübnan Fransa'nın, Irak, Filistin ve Ürdün İngiltere'nin manda yönetimine bırakıldı. Bu dağılım, savaş sırasında yapılan Sykes-Picot paylaşımına büyük ölçüde uygundu. Arap topraklarında yaşayan halkların bir bölümü, savaş sırasında kendilerine verilen bağımsızlık sözlerinin tutulmadığını düşünerek bu düzenlemeye karşı çıktı; Suriye ve Irak'ta manda yönetimlerine karşı ayaklanmalar oldu.

Osmanlı'da da bazı aydınlar, ülkenin bütünlüğünü korumanın yolunun ABD gibi büyük bir devletin mandasını kabul etmek olduğunu savundu. Bu görüş, Millî Mücadele'nin başında da tartışıldı ve bağımsızlık ilkesi karşısında kabul görmedi.

İzmir'in işgali kararı

İtalya, St. Jean de Maurienne Antlaşması'na dayanarak İzmir ve çevresi üzerinde hak iddia ediyordu. Konferansta istediğini alamayan İtalya, 1919 baharında Antalya ve çevresine asker çıkardı. İngiltere, İtalya'nın Doğu Akdeniz'de güçlenmesini istemiyordu. Bu nedenle Yunanistan Başbakanı Venizelos'un İzmir'deki Rum nüfusunu gerekçe gösteren talebini destekledi. Konferansın kararıyla Yunan ordusu 15 Mayıs 1919'da İzmir'i işgal etti. Bu işgal, Anadolu'da direniş hareketinin büyümesinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Sevr Antlaşması (1920)

Galipler arasındaki tartışmalar nedeniyle Osmanlı'ya sunulacak barış metni ancak 1920'de hazırlanabildi. Antlaşma, 10 Ağustos 1920'de Paris yakınlarındaki Sevr'de, İstanbul'daki padişah hükümetinin temsilcileri tarafından imzalandı. İmzadan önce İstanbul'da toplanan Saltanat Şûrası'nda antlaşmanın imzalanması kararı alınmıştı.

Antlaşmanın başlıca hükümleri şunlardır:

• İstanbul Osmanlı'da kalacak, ancak azınlıklarla ilgili hükümlere uyulmazsa İstanbul da Osmanlı'dan alınabilecekti.
• Boğazlar, İtilaf devletlerinin denetimindeki uluslararası bir komisyona bırakılacaktı.
• Doğu Anadolu'da Ermenilere ait bağımsız bir devlet kurulacak, sınırlarını ABD Başkanı belirleyecekti.
• Güneydoğu Anadolu'da yerel özerklik tanınacak, bölgeye ileride bağımsızlık yolu açılabilecekti.
• İzmir ve çevresi Yunan yönetimine bırakılacak, beş yıl sonra halkoylaması yapılacaktı.
• Doğu Trakya ve Ege adaları Yunanistan'a verilecekti.
• Güney ve Güneybatı Anadolu İtalya'nın, Adana ve Güneydoğu'nun bir bölümü Fransa'nın nüfuz alanı olacaktı.
• Osmanlı ordusu küçük bir güvenlik kuvvetine indirilecek, devletin maliyesi İtilaf devletlerinin denetimine girecek, kapitülasyonlar genişletilecekti.

Diğer barış antlaşmalarıyla karşılaştırma

Paris'te hazırlanan antlaşmaların ortak özelliği, yenilen devletlere galiplerin belirlediği koşulların görüşme yapılmadan kabul ettirilmesiydi. Almanya ile imzalanan Versay Antlaşması'yla Almanya'nın sömürgeleri elinden alındı, Alsas-Loren Fransa'ya bırakıldı, ordusu sınırlandırıldı ve ağır bir savaş tazminatı ödemesi kararlaştırıldı. Ders kitaplarında, bu ağır koşulların Almanya'da derin bir hoşnutsuzluk yarattığı ve II. Dünya Savaşı'nın nedenleri arasında gösterildiği anlatılır.

Sevr'i diğer antlaşmalardan ayıran nokta, hiçbir zaman uygulanamamasıdır. Diğer yenilen devletler antlaşmaları kabul etmek zorunda kalırken, Anadolu'daki direniş Sevr'i fiilen ortadan kaldırdı ve yerine yeni bir barış görüşmesi yapılmasını sağladı.

Sevr'in geçersizliği

Sevr Antlaşması hiçbir zaman yürürlüğe girmedi. Bir antlaşmanın geçerli olması için Osmanlı meclisinin onayı gerekiyordu; ancak İstanbul'daki Meclis-i Mebusan, İstanbul'un işgalinden sonra dağılmıştı ve antlaşma onaylanamadı. Ankara'da toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi ise Sevr'i tanımadı ve antlaşmayı imzalayanları vatan haini ilan etti. Antlaşmanın uygulanması, Anadolu'daki Millî Mücadele'nin askerî başarılarıyla imkânsız hâle geldi. Bu nedenle Sevr, tarihte «ölü doğmuş» bir antlaşma olarak anılır.

Modülün kapanışı

Birinci Dünya Savaşı modülünün son dersini tamamladık. Bu modülde savaşın nedenlerini ve bloklarını, Osmanlı'nın savaşa girişini, taarruz, savunma ve yardım cephelerini, Çanakkale zaferini, gizli antlaşmaları ve Wilson İlkeleri'ni, Mondros Ateşkesi'ni ve son olarak Sevr'i inceledik. Savaşın sonunda Osmanlı Devleti Arap topraklarını kaybetmiş, ordusu dağıtılmış ve Anadolu'nun büyük bölümü paylaşım planlarının konusu olmuştu. Sevr'in öngördüğü bu tablo, Anadolu'da kendi geleceğini kendi belirlemek isteyen bir direniş hareketinin doğmasına yol açtı.

Örnek 1 — Dört büyükler

Soru: Paris Barış Konferansı'nda asıl kararları veren liderler arasında hangisi yer almaz?

• A) Wilson
• B) Lloyd George
• C) Clemenceau
• D) Orlando
• E) Venizelos

Çözüm: Venizelos Yunanistan Başbakanıydı; dört büyük devletin liderleri arasında değildi. Cevap: E.

Örnek 2 — Manda

Soru: Manda sisteminin uygulamadaki niteliği için tarihçilerin yaygın değerlendirmesi hangisidir?

• A) Halkları hemen bağımsızlığa kavuşturduğu
• B) Sömürgeciliğin farklı adla sürdürülmesi olduğu
• C) Yalnız Avrupa'da uygulandığı
• D) Osmanlı'ya yeni topraklar kazandırdığı
• E) Wilson İlkeleri'ni tamamen reddettiği

Çözüm: Büyük devletler bu bölgeleri kendi denetimlerinde tuttu. Cevap: B.

Örnek 3 — İzmir

Soru: İngiltere'nin İzmir'in Yunanistan'a verilmesini desteklemesinin nedeni hangisidir?

• A) İtalya'nın Doğu Akdeniz'de güçlenmesini istememesi
• B) Fransa'nın talebi
• C) ABD'nin baskısı
• D) Osmanlı'nın isteği
• E) Rusya'nın onayı

Çözüm: İtalya Antalya'ya asker çıkarmış ve İzmir üzerinde hak iddia ediyordu. Cevap: A.

Örnek 4 — Sevr'in geçersizliği

Soru: Sevr Antlaşması'nın yürürlüğe girmemesinin nedenleri arasında hangisi yer alır?

• A) İngiltere'nin metni geri çekmesi
• B) ABD'nin imzadan kaçınması
• C) Osmanlı meclisinin dağılmış olması nedeniyle onaylanamaması ve TBMM'nin tanımaması
• D) Yunanistan'ın antlaşmaya karşı çıkması
• E) Fransa'nın antlaşmayı iptal etmesi

Çözüm: Millî Mücadele'nin başarısı da uygulanmasını imkânsız kıldı. Cevap: C.

• Sevr'in yürürlüğe girdiğini sanmak. Sevr hiçbir zaman yürürlüğe girmedi.
• Osmanlı'nın Paris Konferansı'na katıldığını sanmak. Yenilen devletler görüşmelere katılamadı.
• İzmir'in işgal kararını Sevr'le verildiğini sanmak. İzmir 15 Mayıs 1919'da işgal edildi; Sevr 1920'de imzalandı.
• Versay'ı Osmanlı ile imzalanmış sanmak. Versay Almanya ile imzalandı.
• Manda sistemini gerçek bir bağımsızlık süreci sanmak. Uygulamada büyük devletlerin denetimi sürdü.