İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · 20. Yüzyıl Başında Osmanlı · TAR-H15-L03

Trablusgarp Savaşı

TYTAYT-1sınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

1911 sonbaharında birkaç genç Osmanlı subayı, kimliklerini gizleyerek İstanbul'dan yola çıktı. Bazıları gazeteci, bazıları tüccar kılığındaydı. Hedefleri, İtalya'nın saldırdığı Trablusgarp'a ulaşmaktı; ama yol kapalıydı. Denizden gidemiyorlardı, çünkü Osmanlı donanması İtalyan donanmasıyla baş edecek güçte değildi. Mısır üzerinden karadan geçmek ise bölgeyi denetleyen İngiltere'nin iznine bağlıydı ve bu izin verilmemişti. Subaylar Mısır'ı gizlice geçerek çöle ulaştı ve orada yerel halkla birlikte bir direniş örgütledi. Bu subaylardan biri, Tobruk ve Derne çevresinde savaşan Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal'di. Bu derste İtalya'nın Trablusgarp'a saldırmasının nedenlerini, savaşın gelişimini ve Uşi Antlaşması'yla gelen sonuçlarını inceliyoruz.

2Hedefler

  • İtalya'nın Trablusgarp'a saldırmasının nedenlerini açıklarsın.
  • Osmanlı Devleti'nin bölgeyi savunmakta karşılaştığı güçlükleri sıralarsın.
  • Savaşta Osmanlı subaylarının ve yerel halkın rolünü açıklarsın.
  • Uşi Antlaşması'nın hükümlerini ve sonuçlarını değerlendirirsin.

3Konu anlatımı

İtalya'nın sömürge arayışı

İtalya, siyasi birliğini XIX. yüzyılın ikinci yarısında tamamlamıştı. Bu nedenle sömürge yarışına İngiltere ve Fransa gibi devletlerden çok sonra katıldı. Kuzey Afrika kıyısında İtalya'ya en yakın ve en uygun görülen Tunus, 1881'de Fransa'nın denetimine girmişti. Bunun üzerine İtalya'nın gözü, Osmanlı Devleti'nin Afrika kıyısında elinde kalan son yer olan Trablusgarp ve Bingazi'ye çevrildi.

İtalya, saldırıdan önce diplomatik hazırlıklar yaptı. Ders kitaplarında, İtalya'nın Fransa, İngiltere ve Rusya gibi devletlerle yaptığı anlaşmalarla bu bölgedeki çıkarlarına karşı çıkılmamasını sağladığı anlatılır. Böylece Osmanlı Devleti, Avrupa'dan destek bulamayacağı bir ortamda savaşa girmek zorunda kaldı.

Bölge ve halkı

Trablusgarp ve Bingazi, Akdeniz kıyısındaki birkaç kentten ve bunların gerisinde uzanan geniş çöllerden oluşuyordu. Kıyı kentleri, Sahra'yı aşarak Orta Afrika'ya uzanan kervan yollarının da çıkış noktalarıydı. Bölge halkının büyük çoğunluğu Arap ve Berberi topluluklardan oluşuyordu.

XIX. yüzyılda bölgenin iç kesimlerinde Senusiye tarikatı yaygınlaşmıştı. Tarikatın çölün içlerine kadar uzanan zaviyeleri, hem dinî eğitim hem de ticaret ve dayanışma merkezleri olarak işliyordu. Bu örgütlenme, savaş sırasında yerel direnişin önemli bir dayanağı oldu.

Savaşın başlaması

İtalya, Eylül 1911'de Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. İtalyan kuvvetleri kısa sürede Trablus, Bingazi, Derne ve Tobruk gibi kıyı kentlerine çıkarma yaptı.

Osmanlı Devleti'nin bölgeyi savunması çok zordu:

  • Deniz yolu kapalıydı: Osmanlı donanması, İtalyan donanmasıyla karşılaşacak güçte değildi.
  • Kara yolu kapalıydı: Bölgeye karadan ulaşmanın yolu Mısır'dan geçiyordu. Mısır o dönemde İngiltere'nin denetimindeydi ve İngiltere, Osmanlı askerlerinin geçişine izin vermedi.
  • Bölgedeki asker sayısı azdı: Trablusgarp'taki Osmanlı kuvvetleri, büyük bir İtalyan ordusuna karşı koyacak durumda değildi.

Gönüllü subaylar ve yerel direniş

Bu koşullarda Osmanlı yönetimi, bölgeye düzenli bir ordu göndermek yerine gönüllü subaylar göndermeyi tercih etti. Enver Bey, Mustafa Kemal ve Fethi Bey gibi genç subaylar, kılık değiştirerek ve gizli yollardan bölgeye ulaştı.

Bu subaylar, bölgedeki Arap aşiretleri ve Senusi tarikatına bağlı topluluklarla birlikte bir direniş örgütledi. Yerel halkın desteği sayesinde İtalyan kuvvetleri kıyı kentlerinin dışına çıkmakta zorlandı. Mustafa Kemal, Tobruk ve Derne çevresinde görev yaptı. Aralık 1911'de Tobruk yakınlarındaki çatışmada İtalyan kuvvetlerine karşı başarı kazandı. Bu savaş, Mustafa Kemal'in askerî yeteneğinin ilk kez geniş çevrelerce fark edildiği olaylardan biri sayılır.

Savaşın yayılması

İtalya, Kuzey Afrika'da beklediği hızlı zaferi elde edemeyince Osmanlı Devleti'ni barışa zorlamak için savaşı başka bölgelere taşıdı. İtalyan donanması 1912'de Beyrut'u bombaladı, Çanakkale Boğazı'nın girişindeki tabyalara saldırdı ve Ege'deki Rodos ile Oniki Ada'yı işgal etti.

Trablusgarp Savaşı, savaş tarihinde de yeni bir dönemin başlangıcı olarak anılır. İtalyanlar bu savaşta uçakları keşif ve bombardıman amacıyla kullandı; bu, uçağın savaşta kullanıldığı ilk örneklerden biri olarak kabul edilir.

Savaşın iç siyasete etkisi

Savaş sürerken İstanbul'daki siyasi çekişme de sertleşti. Muhalefet, İtalya'nın saldırısına hazırlıksız yakalanılmasından İttihat ve Terakki'yi sorumlu tuttu. 1911'in sonunda muhalif grupların bir araya gelmesiyle Hürriyet ve İtilaf Fırkası kuruldu. Bu parti kısa sürede İttihat ve Terakki'nin en güçlü rakibi hâline geldi. Dış savaş ile iç siyasetteki bölünmenin aynı anda yaşanması, devletin zor bir döneme girdiğini gösteriyordu.

Uşi Antlaşması (1912)

1912 sonbaharında Balkan devletlerinin Osmanlı Devleti'ne savaş açmaya hazırlandığı anlaşıldı. İki cephede birden savaşamayacağını gören Osmanlı hükümeti, İtalya ile barış yapmaya karar verdi. Ekim 1912'de İsviçre'nin Lozan kenti yakınlarındaki Uşi'de antlaşma imzalandı.

Antlaşmanın başlıca hükümleri şunlardır:

  • Trablusgarp ve Bingazi'nin yönetimi İtalya'ya bırakıldı.
  • Bölge halkının dinî işlerinde halifenin temsilcisi aracılığıyla Osmanlı padişahına bağlılığı sürecekti. Böylece Osmanlı Devleti bölgeyle yalnız dinî bir bağ korudu.
  • İtalya'nın işgal ettiği Oniki Ada, Osmanlı askerlerinin Trablusgarp'tan çekilmesinden sonra geri verilecekti.

Sonuçlar

  • Kuzey Afrika'daki son Osmanlı toprağı kaybedildi.
  • Oniki Ada geri alınamadı: Antlaşmanın hemen ardından başlayan Balkan Savaşı, adaların İtalya'da kalmasına bahane oldu. Adalar daha sonra, II. Dünya Savaşı'ndan sonra Yunanistan'a bırakıldı.
  • Balkan devletleri cesaretlendi: Osmanlı Devleti'nin bir Avrupa devletine karşı topraklarını koruyamaması, Balkan devletlerinin saldırı kararını hızlandırdı.
  • Halifelik bir araç olarak kullanıldı: Osmanlı Devleti, kaybettiği bir bölgeyle bağını halifelik makamı üzerinden sürdürmeye çalıştı.
  • Yeni bir askerî kuşak öne çıktı: Savaşta görev yapan genç subaylar, sonraki yıllarda Osmanlı'nın ve Türkiye'nin tarihinde önemli roller üstlendi.

Değerlendirme

Trablusgarp Savaşı, Osmanlı Devleti'nin coğrafi olarak uzak bir toprağı savunmakta ne kadar zorlandığını gösterdi. Donanmanın zayıflığı ve İngiltere'nin Mısır üzerindeki denetimi, bölgeyi fiilen merkezden kopardı. Gönüllü subayların ve yerel halkın direnişi savaşı uzattı, ama sonucu değiştiremedi. Bununla birlikte bu direniş, Osmanlı subaylarının yerel halkla birlikte düzensiz bir savaş yürütme deneyimi kazanmasını sağladı; bu deneyim, sonraki yıllarda farklı cephelerde yeniden işe yarayacaktı.

Uşi'de imzalanan barışın asıl nedeni, Balkanlar'dan gelen tehditti. Sıradaki derste Balkan devletlerinin oluşturduğu ittifakı, I. ve II. Balkan Savaşları'nı, Edirne'nin kaybedilip geri alınmasını ve bu savaşların Osmanlıcılık düşüncesine etkisini inceliyoruz.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Savunmanın güçlüğü

Soru: Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp'a kara yoluyla asker gönderememesinin nedeni hangisidir?

  • A) Bölgenin Fransa'nın denetiminde olması
  • B) Mısır'ı denetleyen İngiltere'nin geçişe izin vermemesi
  • C) Bölgede hiç Osmanlı askeri bulunmaması
  • D) İtalya'nın Mısır'ı işgal etmesi
  • E) Osmanlı'nın savaşa girmeyi reddetmesi

Çözüm: Bölgeye karadan ulaşmanın yolu Mısır'dan geçiyordu. Cevap: B.

Örnek 2 — Uşi Antlaşması

Soru: Uşi Antlaşması'na göre Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp ile koruduğu bağ hangisidir?

  • A) Askerî bağ
  • B) Ekonomik bağ
  • C) Halifenin temsilcisi aracılığıyla dinî bağ
  • D) Vergi bağı
  • E) Hiçbir bağ kalmamıştır

Çözüm: Bölge halkının dinî işlerinde halifeye bağlılığı sürecekti. Cevap: C.

Örnek 3 — Oniki Ada

Soru: Oniki Ada'nın Osmanlı Devleti'ne geri verilmemesinin nedeni hangisidir?

  • A) Antlaşmada adaların İtalya'ya bırakılması
  • B) Adaların Fransa'ya satılması
  • C) Osmanlı Devleti'nin adaları istememesi
  • D) Adaların Mısır'a bağlanması
  • E) Hemen ardından başlayan Balkan Savaşı'nın adaların İtalya'da kalmasına bahane olması

Çözüm: Antlaşmaya göre adalar geri verilecekti, ama bu gerçekleşmedi. Cevap: E.

Örnek 4 — Barışın nedeni

Soru: Osmanlı Devleti'nin İtalya ile Uşi'de barış yapmasının temel nedeni hangisidir?

  • A) Balkan devletlerinin savaş açmaya hazırlanması ve iki cephede savaşılamayacak olması
  • B) Trablusgarp'ın geri alınması
  • C) İtalya'nın Osmanlı'ya katılması
  • D) İngiltere'nin Osmanlı'yı desteklemesi
  • E) Mustafa Kemal'in barış istemesi

Çözüm: Balkanlardaki tehdit Osmanlı hükümetini barışa yöneltti. Cevap: A.

5Tuzaklar

  • Oniki Ada'nın Uşi Antlaşması'yla İtalya'ya bırakıldığını sanmak. Antlaşmaya göre adalar geri verilecekti; Balkan Savaşı bahanesiyle verilmedi.
  • Trablusgarp'ın kara yoluyla savunulabildiğini sanmak. İngiltere Mısır üzerinden geçişe izin vermedi.
  • Uşi'yi İtalya'da bir kent sanmak. Uşi, İsviçre'de Lozan yakınlarındadır.
  • Trablusgarp'ı Afrika'da kaybedilen ilk yer sanmak. Cezayir, Tunus ve Mısır daha önce elden çıkmıştı; Trablusgarp bölgedeki son Osmanlı toprağıydı.
  • Savaşın yalnız Kuzey Afrika'da geçtiğini sanmak. İtalya Ege'de adaları işgal etti, Beyrut'u ve Çanakkale'yi bombaladı.

6Tekrar kartı

  • Neden: İtalya'nın geç birleşmesi ve sömürge arayışı; Tunus'un Fransa'ya geçmesi; Trablusgarp ve Bingazi son Osmanlı toprağı; diplomatik hazırlık.
  • Başlangıç: Eylül 1911 savaş ilanı; kıyı kentlerine çıkarma.
  • Güçlükler: zayıf donanma, İngiltere'nin Mısır'dan geçişe izin vermemesi, az asker.
  • Direniş: gönüllü subaylar (Enver, Mustafa Kemal, Fethi), Arap aşiretleri ve Senusiler; Mustafa Kemal Tobruk ve Derne'de.
  • Yayılma: Beyrut ve Çanakkale bombardımanı, Rodos ve Oniki Ada'nın işgali; uçağın savaşta ilk kullanımlarından biri.
  • Uşi (Ekim 1912): Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya; halife aracılığıyla dinî bağ; Oniki Ada geri verilecekti.
  • Sonuçlar: Kuzey Afrika kaybı, Oniki Ada'nın geri alınamaması, Balkan devletlerinin cesaretlenmesi, yeni subay kuşağı.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    İtalya Osmanlı Devleti'ne hangi yıl savaş ilan etmiştir?

    1. A)1908
    2. B)1911
    3. C)1912
    4. D)1913
    5. E)1909
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Savaş bu yılın eylül ayında başlamıştır.

  2. Soru 2 · Kolay

    Trablusgarp Savaşı'nı sona erdiren antlaşma hangisidir?

    1. A)Londra
    2. B)Bükreş
    3. C)İstanbul
    4. D)Atina
    5. E)Uşi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bu antlaşma 1912'de İsviçre'de imzalanmıştır.

  3. Soru 3 · Kolay

    Mustafa Kemal'in Trablusgarp Savaşı'nda görev yaptığı yerlerden biri hangisidir?

    1. A)Tobruk
    2. B)Kahire
    3. C)Tunus
    4. D)Cezayir
    5. E)Beyrut
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Derne de onun görev yaptığı yerler arasındadır.

  4. Soru 4 · Kolay

    Trablusgarp Savaşı sırasında İtalya'nın işgal ettiği adalar hangileridir?

    1. A)Girit ve Kıbrıs
    2. B)Midilli ve Sakız
    3. C)İmroz ve Bozcaada
    4. D)Rodos ve Oniki Ada
    5. E)Sicilya ve Malta
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. İtalya bu işgalle Osmanlı'yı barışa zorlamaya çalışmıştır.

  5. Soru 5 · Orta

    Tunus'u 1881'de denetimine alan devlet hangisidir?

    1. A)İtalya
    2. B)İngiltere
    3. C)Fransa
    4. D)Almanya
    5. E)İspanya
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Bu gelişme İtalya'nın gözünü Trablusgarp'a çevirmiştir.

  6. Soru 6 · Orta

    Trablusgarp'ta Osmanlı subaylarıyla birlikte direniş gösteren dinî topluluk hangisidir?

    1. A)Mevleviler
    2. B)Bektaşiler
    3. C)Kadiriler
    4. D)Nakşibendiler
    5. E)Senusiler
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bu tarikat bölgedeki aşiretler arasında etkiliydi.

  7. Soru 7 · Orta

    Uşi'nin bulunduğu ülke hangisidir?

    1. A)İtalya
    2. B)İsviçre
    3. C)Fransa
    4. D)Avusturya
    5. E)Almanya
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Antlaşmanın imzalandığı bu kent Lozan'ın hemen yakınındadır.

  8. Soru 8 · Orta

    Trablusgarp Savaşı'nda ilk kez savaş amacıyla kullanıldığı kabul edilen araçlardan biri hangisidir?

    1. A)Denizaltı
    2. B)Tank
    3. C)Uçak
    4. D)Zırhlı gemi
    5. E)Top
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. İtalyanlar bu aracı keşif ve bombardıman için kullanmıştır.

  9. Soru 9 · Orta

    Osmanlı Devleti'nin bölgeye düzenli ordu yerine gönüllü subaylar göndermesinin nedeni hangisidir?

    1. A)Deniz ve kara yollarının kapalı olması
    2. B)Subayların savaşmak istememesi
    3. C)Bölgenin önemsiz görülmesi
    4. D)İtalya'nın buna izin vermesi
    5. E)İngiltere'nin bunu istemesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Düzenli birliklerin bölgeye ulaşması mümkün değildi.

  10. Soru 10 · Orta

    Oniki Ada II. Dünya Savaşı'ndan sonra hangi devlete bırakılmıştır?

    1. A)İtalya
    2. B)Türkiye
    3. C)İngiltere
    4. D)Yunanistan
    5. E)Fransa
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Adalar uzun süre İtalyan yönetiminde kalmıştır.

  11. Soru 11 · Orta

    İtalya'nın savaşı Ege ve Doğu Akdeniz'e taşımasının amacı hangisidir?

    1. A)Osmanlı Devleti'ni barışa zorlamak
    2. B)Mısır'ı almak
    3. C)Fransa'ya saldırmak
    4. D)Balkan devletlerini korumak
    5. E)Senusileri desteklemek
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Kuzey Afrika'da beklenen hızlı zafer gelmemişti.

  12. Soru 12 · Zor

    İtalya'nın sömürge yarışına geç katılmasının nedeni hangisidir?

    1. A)Deniz kıyısının olmaması
    2. B)Osmanlı ile ittifakı
    3. C)Afrika'ya uzak olması
    4. D)Nüfusunun az olması
    5. E)Siyasi birliğini XIX. yüzyılın ikinci yarısında tamamlaması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Birliğini geç kuran devlet, sömürge yarışına da geç girmiştir.

  13. Soru 13 · Zor

    Uşi Antlaşması'nda halifenin temsilcisi aracılığıyla dinî bağın korunması neyi gösterir?

    1. A)Osmanlı'nın bölgede askerî varlığını sürdürdüğünü
    2. B)Halifeliğin, kaybedilen bir bölgeyle bağ kurmanın aracı olarak kullanıldığını
    3. C)İtalya'nın bölgeyi geri verdiğini
    4. D)Bölgenin bağımsız olduğunu
    5. E)Senusilerin yönetime geldiğini
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Siyasi egemenlik yitirilse de dinî bağ korunmaya çalışılmıştır.

  14. Soru 14 · Zor

    Trablusgarp Savaşı'nın Balkan Savaşları ile ilişkisi hangisidir?

    1. A)İki savaş aynı devletlere karşı yapılmıştır.
    2. B)Balkan Savaşı Trablusgarp'ın geri alınmasını sağlamıştır.
    3. C)İki savaş arasında hiçbir bağ yoktur.
    4. D)Osmanlı'nın bir Avrupa devletine karşı topraklarını koruyamaması Balkan devletlerini cesaretlendirmiştir.
    5. E)Balkan devletleri İtalya'ya karşı savaşmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Ayrıca Balkan tehdidi Uşi'de barışın imzalanmasını hızlandırmıştır.

  15. Soru 15 · Zor

    Trablusgarp Savaşı Osmanlı Devleti'nin hangi zayıflığını açıkça göstermiştir?

    1. A)Kara ordusunun hiç olmaması
    2. B)Halifelik makamının olmaması
    3. C)Donanmanın zayıflığı nedeniyle uzak toprakları savunamaması
    4. D)Subaylarının deneyimsizliği
    5. E)Halkın savaşı desteklememesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Deniz yolunun kapalı olması bölgeyi fiilen merkezden koparmıştır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Balkan Savaşları» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Trablusgarp Savaşı sırasında İtalyan donanmasının saldırdığı Osmanlı kentlerinden biri hangisidir?

    1. A)İzmir
    2. B)Selanik
    3. C)Trabzon
    4. D)Beyrut
    5. E)Antalya
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. İtalya bu bombardımanla savaşı Doğu Akdeniz'e taşımıştır.

  2. Soru 2 · Orta

    Trablusgarp'a gizlice ulaşan gönüllü subaylar arasında yer alan kişilerden biri hangisidir?

    1. A)Enver Bey
    2. B)Mahmut Şevket Paşa
    3. C)Derviş Vahdeti
    4. D)Ahmet Rıza
    5. E)Prens Sabahattin
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Bu subay bölgede yerel halkla birlikte direniş örgütlemiştir.

  3. Soru 3 · Zor

    İtalya'nın saldırıdan önce yaptığı diplomatik hazırlıkların Osmanlı Devleti'ne etkisi hangisidir?

    1. A)Osmanlı'nın İngiltere ile ittifak kurması
    2. B)Fransa'nın Osmanlı'ya yardım etmesi
    3. C)Osmanlı Devleti'nin Avrupa'dan destek bulamayacağı bir ortamda savaşa girmesi
    4. D)Rusya'nın İtalya'ya savaş açması
    5. E)Savaşın hiç başlamaması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Büyük devletler İtalya'nın girişimine karşı çıkmamıştır.

  4. Soru 4 · Zor

    Gönüllü subayların ve yerel halkın direnişinin savaşa etkisi hangisidir?

    1. A)Trablusgarp'ın geri alınması
    2. B)İtalya'nın hemen barış istemesi
    3. C)İtalya'nın Kuzey Afrika'dan çekilmesi
    4. D)Osmanlı donanmasının güçlenmesi
    5. E)Savaşı uzatması, ama sonucu değiştirememesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. İtalyan kuvvetleri kıyı kentlerinin dışına çıkmakta zorlanmıştır.

  5. Soru 5 · Zor

    Trablusgarp Savaşı'nın Mustafa Kemal açısından önemi hangisidir?

    1. A)Padişah olması
    2. B)Askerî yeteneğinin ilk kez geniş çevrelerce fark edildiği olaylardan biri olması
    3. C)Hareket Ordusu'nu kurması
    4. D)Meclis'e girmesi
    5. E)Uşi Antlaşması'nı imzalaması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Tobruk yakınlarındaki başarı bu açıdan önemlidir.

H15 — 20. Yüzyıl Başında Osmanlı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.