31 Mart Olayı

13 Nisan 1909 sabahı İstanbul'da bazı askerî birlikler kışlalarından çıkıp Sultanahmet Meydanı'na yürüdü. Askerlerin arasına medrese öğrencileri ve kentin farklı kesimlerinden insanlar da katıldı. Meclis binasının önünde toplanan kalabalık, hükümetin istifasını ve bazı İttihatçı mebusların görevden alınmasını istiyordu. Gün içinde meclis basıldı, bazı kişiler öldürüldü; hükümet istifa etti. Meşrutiyetin ilanının üzerinden yalnızca dokuz ay geçmişti. On gün sonra Selanik'ten gelen bir ordu İstanbul'a girecek ve bu olay, otuz üç yıldır tahtta olan padişahın tahttan indirilmesiyle sonuçlanacaktı. Bu derste, Rumi takvimle 31 Mart'a denk geldiği için 31 Mart Olayı olarak anılan bu ayaklanmanın nedenlerini, gelişimini ve sonuçlarını inceliyoruz.

• 31 Mart Olayı'nın nedenlerini açıklarsın.
• Ayaklanmanın gelişimini ve Hareket Ordusu'nun rolünü açıklarsın.
• II. Abdülhamit'in tahttan indirilme sürecini açıklarsın.
• 1909 anayasa değişikliklerinin yönetim düzenine etkisini değerlendirirsin.

Adı ve tarihi

Olay, Osmanlı Devleti'nde resmî yazışmalarda kullanılan Rumi takvime göre 31 Mart 1325 tarihinde başladı. Bu tarih, bugün kullandığımız miladi takvimde 13 Nisan 1909'a karşılık gelir. Bu nedenle olay, Türkiye'de tarih kitaplarında «31 Mart Olayı» adıyla anılır. Rumi takvim bir güneş takvimiydi ve yılları Hicret'ten başlatıyordu, ama gün ve ayları Jülyen takvimine göre sayıyordu. Bu nedenle XX. yüzyılın başında Rumi tarihler ile miladi tarihler arasında on üç günlük bir fark bulunuyordu. Sınav sorularında iki tarihin aynı olayı gösterdiğini bilmek, karışıklığı önler.

Nedenler

31 Mart Olayı'nın arkasında birbirine bağlı birkaç etken vardı:

• Meşrutiyete karşıt çevreler: Meşrutiyetin getirdiği değişikliklerden rahatsız olan bazı çevreler, yeni düzenin dinî değerlere aykırı olduğunu ileri sürüyordu. Volkan gazetesini çıkaran Derviş Vahdeti ve çevresinin kurduğu İttihad-ı Muhammedi Fırkası, bu görüşlerin yayılmasında etkili oldu.
• İttihat ve Terakki'ye muhalefet: Meşrutiyeti savunan, ama İttihat ve Terakki'nin perde arkasından yönetime hâkim olmasına karşı çıkan çevreler de vardı. Ahrar Fırkası ve muhalif gazeteler, cemiyeti sert biçimde eleştiriyordu. Muhalif bir gazetecinin olaydan kısa süre önce öldürülmesi, gerginliği artıran olaylardan biri olarak aktarılır.
• Ordudaki ayrılık: Orduda, askerî okullarda yetişen mektepli subaylar ile erlikten yetişerek subay olan alaylı subaylar arasında bir çekişme vardı. Meşrutiyetten sonra yapılan düzenlemelerle bazı alaylı subayların ordudan uzaklaştırılması, bu kesimde hoşnutsuzluk yarattı.

Ayaklanmayı kimin hazırladığı ve yönlendirdiği konusu tarihçiler arasında hâlâ tartışmalıdır. Bazı görüşler II. Abdülhamit'in ya da sarayın olaydan haberdar olduğunu ileri sürer; bazıları ise padişahın olaya karışmadığını, ayaklanmanın İttihat ve Terakki'ye muhalif farklı çevrelerin bir araya gelmesiyle çıktığını savunur. Bu konuda kesin bir yargıya varmak için kaynakların dikkatle değerlendirilmesi gerekir.

Ayaklanmanın gelişimi

13 Nisan 1909'da, Selanik'ten İstanbul'a getirilmiş olan avcı taburlarındaki askerler, subaylarını dinlemeyerek kışlalarından çıktı. Ayaklananlar «şeriat isteriz» sloganıyla meclisin önünde toplandı; hükümetin değiştirilmesini, bazı mebusların ve subayların görevden alınmasını istedi. Meclis basıldı, bu sırada bazı kişiler öldürüldü.

Bunun üzerine sadrazam istifa etti ve yeni bir hükümet kuruldu. İttihat ve Terakki'nin önde gelen isimlerinin bir kısmı İstanbul'dan ayrıldı. Ayaklanma birkaç gün içinde İstanbul'da kontrolü büyük ölçüde ele geçirdi.

Hareket Ordusu

İstanbul'daki gelişmelerin haberi Selanik'e ulaşınca, buradaki askerî birlikler ve gönüllülerle bir ordu oluşturuldu. Bu orduya Hareket Ordusu adı verildi. Ordunun komutanı Mahmut Şevket Paşa idi. Ders kitaplarında, ordunun adını kurmay heyetinde görev yapan Mustafa Kemal'in verdiği anlatılır.

Hareket Ordusu demiryoluyla İstanbul'a geldi ve 24 Nisan 1909'da kente girdi. Ayaklanma kısa sürede bastırıldı. İstanbul'da sıkıyönetim ilan edildi; ayaklanmaya katılanlar ve kışkırtıcılar askerî mahkemelerde yargılandı. Derviş Vahdeti de yargılananlar arasındaydı.

II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesi

Ayaklanma bastırıldıktan sonra Ayan ve Mebusan meclislerinin birlikte toplandığı Meclis-i Umumi, 27 Nisan 1909'da II. Abdülhamit'i tahttan indirdi. Bu karar, şeyhülislamdan alınan bir fetvaya dayandırıldı. Yerine kardeşi V. Mehmet Reşat padişah oldu. II. Abdülhamit, ailesiyle birlikte Selanik'e gönderildi.

Bu olay, Osmanlı tarihinde bir padişahın meclis kararıyla tahttan indirildiği ilk örnek olarak dikkat çeker. Daha önceki tahttan indirmeler çoğunlukla ayaklanmalar ve saray içi gelişmelerle gerçekleşmişti.

Olaydan sonra iktidar dengesi

Ayaklanmanın bastırılmasından sonra Hareket Ordusu'nun komutanı Mahmut Şevket Paşa, İstanbul'daki sıkıyönetimin başında güçlü bir konuma geldi. Sonraki yıllarda Harbiye Nazırı ve sadrazam olarak görev yaptı. Bu durum, yönetimde sivil hükümetin yanında askerî bir otoritenin de belirleyici olduğu bir dönemin başlangıcı oldu.

Basın ve kamuoyu da olaydan etkilendi. Sıkıyönetim süresince bazı gazeteler kapatıldı, muhalefet üzerinde yeni sınırlamalar getirildi. Meşrutiyetin ilk aylarındaki geniş özgürlük ortamı, 31 Mart'tan sonra daha denetimli bir siyasi hayata dönüştü. Böylece olay, bir yandan anayasal düzeni korurken öbür yandan siyasi hayatın daraldığı bir sürecin de kapısını açtı.

1909 anayasa değişiklikleri

31 Mart Olayı'ndan sonra, 1909'da Kanun-i Esasi'de önemli değişiklikler yapıldı:

• Padişahın yetkileri kısıtlandı; meclisi kapatma yetkisi belirli koşullara bağlandı.
• Hükümet padişaha değil, meclise karşı sorumlu hâle getirildi.
• Padişahın, güvenlik için tehlikeli gördüğü kişileri sürgüne gönderme yetkisi kaldırıldı.
• Kişi hak ve özgürlükleri genişletildi.

Bu değişikliklerle yönetimin ağırlığı padişahtan meclise ve hükümete kaydı. Ders kitaplarında bu durum, meşruti monarşiden parlamenter bir sisteme doğru bir adım olarak değerlendirilir.

Sonuçların değerlendirilmesi

31 Mart Olayı, meşrutiyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan bir ayaklanma olarak görülse de sonuçları ters yönde oldu: meşrutiyet korundu, padişahın yetkileri azaldı ve İttihat ve Terakki eskisinden daha güçlü hâle geldi. Ancak olay, ordunun siyasetteki ağırlığını da artırdı. Bir ayaklanmanın yine askerî bir güçle bastırılması, ordunun iç siyasette belirleyici bir aktör olmasının bir göstergesiydi.

İç siyasetteki bu çalkantı sürerken imparatorluğun dış sorunları da büyüyordu. Sıradaki derste, 1911'de İtalya'nın Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı Trablusgarp'a saldırmasını, burada savaşan Osmanlı subaylarını ve savaşın sonunda imzalanan Uşi Antlaşması'nı inceliyoruz.

Örnek 1 — Tarih

Soru: 31 Mart Olayı'nın adındaki tarih neye dayanır?

• A) Miladi takvime
• B) Hicri takvime
• C) Rumi takvime
• D) Celali takvime
• E) Ay takvimine

Çözüm: Rumi 31 Mart 1325, miladi 13 Nisan 1909'a denk gelir. Cevap: C.

Örnek 2 — Hareket Ordusu

Soru: Hareket Ordusu'nun komutanı kimdir?

• A) Enver Bey
• B) Resneli Niyazi
• C) Mustafa Kemal
• D) Talat Bey
• E) Mahmut Şevket Paşa

Çözüm: Ordu Selanik'ten bu komutanın önderliğinde İstanbul'a geldi. Cevap: E.

Örnek 3 — Anayasa değişiklikleri

Soru: 1909 Kanun-i Esasi değişikliklerinin sonucu hangisidir?

• A) Padişahın yetkilerinin artması
• B) Meclisin kapatılması
• C) Hükümetin padişaha karşı sorumlu olması
• D) Yönetimin ağırlığının padişahtan meclise ve hükümete kayması
• E) Sürgün yetkisinin genişletilmesi

Çözüm: Hükümet meclise karşı sorumlu hâle getirildi. Cevap: D.

Örnek 4 — Ordudaki ayrılık

Soru: 31 Mart Olayı'nın nedenleri arasında gösterilen ordu içi çekişme hangisidir?

• A) Mektepli ve alaylı subaylar arasındaki çekişme
• B) Yeniçeriler ile sipahiler arasındaki çekişme
• C) Donanma ile ordu arasındaki çekişme
• D) Kapıkulu ile tımarlılar arasındaki çekişme
• E) Akıncılar ile azaplar arasındaki çekişme

Çözüm: Alaylı subayların ordudan uzaklaştırılması hoşnutsuzluk yarattı. Cevap: A.

• 31 Mart'ı miladi tarih sanmak. Olay miladi takvimle 13 Nisan 1909'da başladı.
• Ayaklanmanın meşrutiyeti kaldırdığını sanmak. Meşrutiyet korundu, padişah tahttan indirildi.
• Hareket Ordusu'nun komutanını Mustafa Kemal sanmak. Komutan Mahmut Şevket Paşa'ydı.
• Ayaklanmayı kimin hazırladığını kesin bir bilgi gibi anlatmak. Bu konu tarihçiler arasında tartışmalıdır.
• 1909 değişikliklerinin padişahın yetkilerini artırdığını sanmak. Yetkiler kısıtlandı.