II. Meşrutiyet

Temmuz 1908'in son günlerinde Selanik'te, Manastır'da ve İstanbul'da sokaklar insanla doldu. Müslüman, Rum, Ermeni, Bulgar ve Yahudi topluluklarından insanlar birbirine sarılıyor, «hürriyet, müsavat, adalet» sözleri pankartlarda ve konuşmalarda tekrarlanıyordu. Otuz yıl önce askıya alınan anayasa yeniden yürürlüğe girmiş, seçimlerin yapılacağı ve meclisin açılacağı duyurulmuştu. Birkaç gün önce Makedonya dağlarında padişaha karşı ayaklanan genç subaylar, şimdi kahraman olarak karşılanıyordu. Bu coşku uzun sürmeyecekti; aynı yılın sonbaharında imparatorluk, art arda gelen toprak kayıplarıyla sarsılacaktı. Bu derste II. Meşrutiyet'in ilanına giden süreci, ilanın sonuçlarını ve meşrutiyetin ilk aylarında yaşanan gelişmeleri inceliyoruz.

• I. Meşrutiyet'ten II. Meşrutiyet'e uzanan süreci özetlersin.
• İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kuruluşunu ve örgütlenmesini açıklarsın.
• II. Meşrutiyet'in ilanını hazırlayan iç ve dış etkenleri sıralarsın.
• Meşrutiyetin ilanından hemen sonra yaşanan toprak kayıplarını değerlendirirsin.

Arka plan: I. Meşrutiyet ve sonrası

Osmanlı Devleti'nde ilk anayasa olan Kanun-i Esasi, 1876'da ilan edilmiş ve ilk meclis toplanmıştı. Bu döneme I. Meşrutiyet denir. Ancak 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında II. Abdülhamit, meclisi süresiz olarak kapattı. Anayasa yürürlükten kaldırılmadı, ama uygulanmadı.

Bundan sonraki otuz yıl boyunca II. Abdülhamit, ülkeyi merkezden ve kişisel denetimle yönetti. Bu dönemde eğitim, ulaşım ve haberleşme alanında önemli yatırımlar yapıldı; ancak basın üzerinde sıkı bir sansür uygulandı ve muhalefet bastırıldı. Meclisin yeniden açılmasını ve anayasanın uygulanmasını isteyen aydınlar, ülke içinde ve dışında örgütlenmeye başladı.

Jön Türkler ve İttihat ve Terakki

Avrupa'da bu muhalif aydınlara Jön Türkler (Genç Türkler) adı verildi. 1889'da İstanbul'da Askerî Tıbbiye öğrencileri tarafından gizli bir örgüt kuruldu; bu örgüt zamanla İttihat ve Terakki Cemiyeti adıyla tanındı. Cemiyetin üyeleri yakalandıkça bir bölümü Avrupa'ya, özellikle Paris'e kaçtı. Paris'te Ahmet Rıza çevresinde toplanan grup, yayımladığı gazetelerle meşrutiyet düşüncesini yaydı.

Jön Türkler arasında farklı görüşler vardı. Prens Sabahattin ve çevresi, yerel yönetimlere geniş yetki verilmesini (adem-i merkeziyet) ve kişisel girişimciliği savunuyordu. Ahmet Rıza ve çevresi ise güçlü bir merkezî yönetimden yanaydı. Bu ayrılık, meşrutiyetten sonraki parti çekişmelerinin de temelini oluşturdu.

XX. yüzyılın başında hareketin ağırlık merkezi Makedonya'ya kaydı. Selanik'te subaylar ve memurlar arasında gizli bir örgüt kuruldu; bu örgüt 1907'de Paris'teki grupla birleşerek İttihat ve Terakki adını aldı. Böylece cemiyet, ordu içinde güçlü bir yapıya kavuştu.

Meşrutiyetin ilanı (1908)

II. Meşrutiyet'in ilanında birkaç etken bir arada rol oynadı:

• Makedonya sorunu: Makedonya'da Bulgar, Sırp, Rum ve Arnavut çeteleri arasında çatışmalar sürüyor, büyük devletler bölgede reform yapılması için Osmanlı'ya baskı uyguluyordu.
• Reval görüşmesi: Haziran 1908'de İngiltere kralı ile Rus çarı Reval'de görüştü. Bu görüşmede Makedonya'nın geleceğinin konuşulduğu ve bölgenin Osmanlı'dan koparılacağı yönündeki haberler, Makedonya'daki subayları harekete geçirdi.
• Subayların ayaklanması: Temmuz 1908'de Resneli Niyazi ve Enver gibi genç subaylar, yanlarındaki askerlerle dağa çıkarak meşrutiyetin ilanını istedi. Ayaklanmayı bastırmak için gönderilen kuvvetler de ayaklananlara katıldı.

Bu gelişmeler karşısında II. Abdülhamit, 23 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koyduğunu ve meclisi toplayacağını duyurdu. Böylece II. Meşrutiyet dönemi başladı.

Meşrutiyetin ilk ayları

Meşrutiyetin ilanı geniş bir coşkuyla karşılandı. Sansür kaldırıldı, yüzlerce yeni gazete ve dergi yayımlanmaya başladı. İşçiler ilk kez geniş çaplı grevler yaptı. Siyasi sürgünler geri döndü.

Yapılan seçimlerin ardından Meclis-i Mebusan, Aralık 1908'de açıldı. Mecliste İttihat ve Terakki çoğunluğu elde etti. Prens Sabahattin'in görüşlerine yakın olanlar ise Ahrar Fırkası'nı kurdu. Böylece Osmanlı'da çok partili siyasi hayatın ilk adımları atıldı. Ancak İttihat ve Terakki, hükümette doğrudan yer almadan, perde arkasından etkili olmayı tercih etti; bu durum yönetimde belirsizlik yarattı.

Yeni bir siyasi hayat

Meşrutiyetle birlikte imparatorluğun farklı toplulukları da siyasete katıldı. Meclis-i Mebusan'da Türklerin yanında Arap, Rum, Ermeni, Arnavut, Bulgar ve Yahudi mebuslar yer aldı. Bu durum, meclisi imparatorluğun çok dilli ve çok dinli yapısının bir aynası hâline getirdi.

Kentlerde siyasi kulüpler, dernekler ve cemiyetler kuruldu. Bu cemiyetlerin bir kısmı belirli bir topluluğun kültürel ve siyasi haklarını savunuyordu. Gazeteler ve mizah dergileri, hükümeti ve mebusları serbestçe eleştirmeye başladı. Kadınların çıkardığı dergiler ve kurdukları dernekler de bu dönemde görünür hâle geldi. Toplumun geniş kesimleri için «hürriyet», yeni ve heyecan verici bir kavramdı; ancak bu kavramın içi her çevre tarafından farklı biçimde dolduruluyordu.

Ordu ve siyaset

Meşrutiyetin ilanında belirleyici rol oynayan subaylar, ilandan sonra da siyasetten çekilmedi. İttihat ve Terakki'nin merkezi bir süre Selanik'te kaldı ve cemiyetin kararları hükümet üzerinde etkili oldu. Bu durum, ordunun siyasete karışmasının Osmanlı'nın son döneminde önemli bir sorun hâline gelmesinin başlangıcı olarak değerlendirilir. Meşrutiyeti savunan subaylar ile siyasetten uzak durulması gerektiğini düşünen subaylar arasındaki ayrılık da bu yıllarda belirginleşti.

Meşrutiyet ve toprak kayıpları

Meşrutiyetin ilanından sadece birkaç ay sonra imparatorluk art arda kayıplar yaşadı:

• Bulgaristan, Ekim 1908'de bağımsızlığını ilan etti.
• Avusturya-Macaristan, yönetimi elinde bulundurduğu Bosna-Hersek'i topraklarına kattığını açıkladı.
• Girit'teki Rum meclisi, adanın Yunanistan'a bağlandığını ilan etti.

Bu kayıplar, meşrutiyetin imparatorluğu kurtaracağı yönündeki umutları sarstı. Tarihçiler, meşrutiyetin ilanının imparatorluk içindeki toplulukları birleştirmeye yönelik Osmanlıcılık düşüncesine dayandığını, ancak bu düşüncenin milliyetçi hareketler karşısında giderek zayıfladığını belirtir.

Değerlendirme

II. Meşrutiyet, Osmanlı'da meclisli ve anayasal yönetimin yeniden başlaması anlamına geliyordu. Basın özgürlüğü, siyasi partiler ve seçimler, toplumda yeni bir siyasi hayatın doğmasını sağladı. Ancak meşrutiyet, imparatorluğun dış sorunlarını çözemedi ve ordu içindeki bir örgütün siyasete etkisini artırdı. Meşrutiyete karşı olan çevrelerin tepkisi de kısa sürede büyüdü.

Bu tepki, meşrutiyetin ilanından bir yıl bile geçmeden İstanbul'da büyük bir ayaklanmaya dönüştü. Sıradaki derste 1909'daki 31 Mart Olayı'nı, ayaklanmayı bastırmak için Selanik'ten gelen Hareket Ordusu'nu ve olayın II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesiyle sonuçlanmasını inceliyoruz.

Örnek 1 — Reval

Soru: Reval görüşmesinin II. Meşrutiyet'in ilanına etkisi hangisidir?

• A) Padişahın meclisi kapatmasına yol açması
• B) Kanun-i Esasi'nin yazılmasını sağlaması
• C) Bulgaristan'ın bağımsızlığını tanıması
• D) Makedonya'nın Osmanlı'dan koparılacağı haberleriyle subayları harekete geçirmesi
• E) Girit'in Osmanlı'ya geri verilmesi

Çözüm: Görüşmenin ardından Makedonya'daki subaylar ayaklandı. Cevap: D.

Örnek 2 — Ahrar Fırkası

Soru: Ahrar Fırkası'nın savunduğu görüş hangisidir?

• A) Güçlü merkezî yönetim
• B) Yerel yönetimlere geniş yetki verilmesi ve kişisel girişimcilik
• C) Meclisin kapatılması
• D) Anayasanın kaldırılması
• E) Mutlak monarşi

Çözüm: Parti Prens Sabahattin'in görüşlerine yakındı. Cevap: B.

Örnek 3 — Toprak kayıpları

Soru: Meşrutiyetin ilanından birkaç ay sonra yaşanan gelişmeler arasında hangisi yer almaz?

• A) Bulgaristan'ın bağımsızlığını ilan etmesi
• B) Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan'a katılması
• C) Girit meclisinin Yunanistan'a bağlanma kararı
• D) Osmanlıcılık düşüncesinin sarsılması
• E) Trablusgarp'ın İtalya tarafından alınması

Çözüm: Trablusgarp Savaşı 1911'de başladı. Cevap: E.

Örnek 4 — İttihat ve Terakki'nin kuruluşu

Soru: İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ilk çekirdeği hangi okulda oluşmuştur?

• A) Askerî Tıbbiye
• B) Harbiye
• C) Mülkiye
• D) Darülfünun
• E) Galatasaray Mektebi

Çözüm: 1889'da bu okulun öğrencileri gizli örgütü kurdu. Cevap: A.

• I. Meşrutiyet'te anayasanın kaldırıldığını sanmak. Meclis kapatıldı; anayasa yürürlükten kaldırılmadı ama uygulanmadı.
• Meşrutiyeti padişahın kendiliğinden ilan ettiğini sanmak. Makedonya'daki subayların ayaklanması üzerine ilan edildi.
• Trablusgarp'ı meşrutiyetin hemen ardından kaybedilen yerler arasında saymak. Trablusgarp Savaşı 1911'de başladı.
• Jön Türkleri tek görüşlü bir grup sanmak. Merkeziyetçi ve adem-i merkeziyetçi görüşler vardı.
• İttihat ve Terakki'nin meşrutiyetten hemen sonra hükümeti doğrudan kurduğunu sanmak. Cemiyet önce perde arkasından etkili olmayı seçti.