Osmanlı'da deniz hâkimiyeti

1538 Eylül'ünde Yunanistan'ın batı kıyısındaki Preveze körfezinin önünde iki donanma karşı karşıya geldi. Bir yanda Papalık, Venedik ve Habsburg İmparatorluğu'nun gemilerinden oluşan büyük bir Haçlı donanması, öbür yanda Barbaros Hayreddin Paşa'nın komutasındaki Osmanlı donanması vardı. Sayıca daha kalabalık olan Haçlı donanması, rüzgârın ve kıyının durumunu Osmanlı denizcileri kadar iyi değerlendiremedi; çatışmanın sonunda geri çekilmek zorunda kaldı. Bir zamanlar Gelibolu açıklarında Venedik'e yenilen Osmanlı donanması, bir yüzyıldan biraz fazla bir süre sonra Akdeniz'in en güçlü filosu hâline gelmişti. Bu derste bu dönüşümün nasıl gerçekleştiğini, Akdeniz'deki başarıların sınırlarını ve Osmanlıların Hint Okyanusu'nda Portekizlilerle yaşadığı mücadeleyi inceliyoruz.

• Osmanlı denizciliğinin kuruluştan Kanuni dönemine kadar gelişimini özetlersin.
• Barbaros Hayreddin Paşa'nın Osmanlı denizciliğindeki yerini açıklarsın.
• Preveze, Cerbe ve İnebahtı deniz savaşlarını sonuçlarıyla karşılaştırırsın.
• Hint Okyanusu seferlerinin nedenlerini ve sonuçlarını değerlendirirsin.

Bir kara devletinin denize açılması

Osmanlılar bir kara beyliği olarak kuruldu. Denizle ilk ciddi bağlantı, Karesi Beyliği'nin katılmasıyla bu beyliğin deneyimli denizcilerinin Osmanlı hizmetine girmesiyle kuruldu. Gelibolu'daki tersane, Rumeli'ye asker geçirmenin güvencesiydi; ama erken dönemde Osmanlı donanması Venedik ve Ceneviz gibi deniz devletlerinin gerisindeydi.

Fatih döneminde İstanbul'un fethi, Eğriboz'un alınması ve Kırım seferi, Osmanlı donanmasını Ege ve Karadeniz'de etkili bir güç hâline getirdi. II. Bayezid döneminde Venedik'e karşı kazanılan başarılar, donanmanın açık denizde de savaşabildiğini gösterdi. İstanbul'da Haliç kıyısındaki büyük tersane, yani Tersane-i Amire, bu dönemlerde gelişerek imparatorluğun ana gemi yapım merkezi oldu.

Barbaros Hayreddin Paşa

XVI. yüzyılın başında Kuzey Afrika kıyılarında, İspanya'nın bu bölgeye yönelik saldırılarına karşı savaşan Türk denizciler öne çıktı. Bunların en tanınmışları Oruç Reis ile kardeşi Hızır Reis'ti. Hızır Reis, sonradan Barbaros Hayreddin adıyla tanındı. Kardeşler Cezayir'de bir üs kurdu. Hayreddin, Yavuz Sultan Selim döneminde Cezayir'i Osmanlı egemenliğine bağladı.

Kanuni, 1533'te Barbaros'u İstanbul'a çağırdı ve donanmanın başına Kaptan-ı Derya olarak atadı. Böylece Kuzey Afrika'daki deneyimli denizciler ile İstanbul'daki tersanenin imkânları birleşti. Barbaros, donanmayı yeniden düzenledi ve Akdeniz'de Habsburglara ve Venedik'e karşı geniş çaplı seferler yaptı.

Preveze ve Akdeniz

Preveze Deniz Savaşı (1538): Osmanlıların Akdeniz'deki yükselişi karşısında Papalık, Venedik ve Habsburg İmparatorluğu bir Haçlı donanması oluşturdu. Habsburgların hizmetindeki Cenevizli amiral Andrea Doria komutasındaki bu donanma, Preveze önlerinde Barbaros'a yenildi.

Preveze'nin sonuçları önemlidir. Akdeniz'de Osmanlı donanmasının üstünlüğü kabul edildi. Ege'deki adaların çoğu Osmanlı yönetimine geçti ve kıyılardaki ticaret yolları güvence altına alındı. Ders kitaplarında bu dönem için Akdeniz için «Türk gölü» benzetmesi kullanılır; ancak Akdeniz'in batısında İspanya'nın ve bazı adalarda Venedik'in varlığı sürdüğü için bu ifade bir abartı payı taşır.

Fransa ile kurulan yakınlık denizde de sürdü. 1543'te Osmanlı ve Fransız donanmaları birlikte Nis'i kuşattı; Barbaros'un donanması kışı Fransa'nın Toulon limanında geçirdi.

Trablusgarp ve Cerbe: Barbaros'tan sonra Turgut Reis ve Piyale Paşa gibi denizciler öne çıktı. 1551'de Trablusgarp, Saint Jean şövalyelerinden alındı. 1560'ta Tunus kıyısındaki Cerbe adası önlerinde, İspanya'nın önderliğinde toplanan bir Haçlı donanması Piyale Paşa'nın donanması karşısında ağır kayıplar verdi. Cerbe, Osmanlıların Akdeniz'deki üstünlüğünün doruk noktalarından biri sayılır.

Malta: 1565'te Saint Jean şövalyelerinin yeni üssü Malta kuşatıldı. Kuşatma uzun sürdü ve başarısız oldu; Turgut Reis bu kuşatmada hayatını kaybetti. Malta, Osmanlıların Akdeniz'in batısındaki ilerleyişinin sınırını gösterdi. Güçlü tahkimatlar, uzun ikmal yolları ve Sicilya'dan gelen yardım, savunucuların işini kolaylaştırmıştı; kuşatma mevsimi bittiğinde donanma geri dönmek zorunda kaldı.

Kıbrıs ve İnebahtı: Kanuni'den sonra, II. Selim döneminde, 1571'de Venedik'in elindeki Kıbrıs alındı. Aynı yıl Papalık, İspanya ve Venedik'in oluşturduğu Haçlı donanması, İnebahtı önlerinde Osmanlı donanmasını ağır bir yenilgiye uğrattı. Osmanlı donanması ertesi yıla kadar büyük bir hızla yeniden inşa edildi ve Venedik 1573'te Kıbrıs'ın Osmanlılarda kaldığını kabul etti. İnebahtı, Avrupa'da Osmanlıların denizde de yenilebileceğinin görüldüğü bir olay olarak büyük yankı uyandırdı; ancak Akdeniz'deki genel denge kısa sürede büyük ölçüde değişmedi.

Hint Okyanusu

1498'de Portekizli denizci Vasco da Gama Ümit Burnu'nu dolaşarak Hindistan'a ulaştı. Portekizliler kısa sürede Hint Okyanusu'nda üsler kurarak baharat ticaretini denetim altına almaya çalıştı. Bu, Kızıldeniz ve Basra Körfezi üzerinden Akdeniz'e ulaşan geleneksel ticaret yollarını ve Mekke'ye giden hac yollarını tehdit ediyordu.

Mısır'ın alınmasından sonra bu tehdit doğrudan Osmanlıları ilgilendirmeye başladı. Süveyş'te bir tersane kuruldu ve Hint Okyanusu'na seferler düzenlendi:

• Hadım Süleyman Paşa komutasındaki donanma 1538'de Hindistan'ın batı kıyısındaki Diu'yu kuşattı ama alamadı; dönüşte Aden ve Yemen kıyıları Osmanlı denetimine alındı.
• Piri Reis Basra Körfezi'ndeki Portekiz üssü Hürmüz'e karşı bir sefer düzenledi; sefer başarılı olmadı.
• Seydi Ali Reis'in donanması fırtınaya yakalanarak Hindistan kıyılarına sürüklendi; denizci, karadan İstanbul'a dönüşünü bir eserde anlattı.

Bu seferler Kızıldeniz'i ve Basra Körfezi'nin kuzeyini güvence altına aldı, ama Portekizlilerin Hint Okyanusu'ndaki üstünlüğünü kıramadı. Tarihçiler bunun nedenleri arasında Osmanlı donanmasının Akdeniz'e uygun kürekli kadırgalara dayanması, okyanus koşullarına uygun yelkenli gemilerin yetersizliği ve seferlerin merkezden çok uzakta yürütülmesini sayar.

Denizcilik bilgisi

Bu dönemde denizcilik alanında önemli eserler de yazıldı. Piri Reis, Akdeniz kıyılarını ve limanlarını ayrıntılı biçimde anlatan Kitab-ı Bahriye'yi hazırladı; 1513 tarihli dünya haritasında Amerika kıyılarına da yer verdi. Seydi Ali Reis de Hint Okyanusu'nda denizciliğe dair bir eser yazdı.

Değerlendirme

Bir kara beyliği olarak kurulan Osmanlı Devleti, XVI. yüzyılda Akdeniz'in doğusunda ve ortasında belirleyici bir deniz gücü hâline geldi. Ancak Malta'daki başarısızlık, İnebahtı yenilgisi ve Hint Okyanusu'ndaki sonuçsuz seferler, bu gücün sınırlarını da gösterdi. Sıradaki derste, kara ve denizdeki bu gücün Avrupa ve Asya siyasetindeki yerini bütün olarak ele alıyor; Osmanlı İmparatorluğu'nun Habsburglar, Fransa, Venedik, Safeviler ve Portekiz ile kurduğu ilişkilere birlikte bakıyoruz.

Örnek 1 — Barbaros

Soru: Barbaros Hayreddin'in Kaptan-ı Derya yapılmasının Osmanlı denizciliğine katkısı hangisidir?

• A) Kuzey Afrika'daki deneyimli denizciler ile İstanbul tersanesinin imkânlarını birleştirmesi
• B) Donanmanın kaldırılması
• C) Hint Okyanusu'nun fethedilmesi
• D) Malta'nın alınması
• E) Venedik'le ittifak kurulması

Çözüm: Bu birleşme, donanmanın Akdeniz'de geniş çaplı seferler yapabilmesini sağladı. Cevap: A.

Örnek 2 — Preveze

Soru: Preveze Deniz Savaşı'ndan sonra Akdeniz'deki durum için doğru ifade hangisidir?

• A) Akdeniz'in tamamı Osmanlı toprağı olmuştur.
• B) Osmanlı donanmasının Akdeniz'deki üstünlüğü kabul edilmiş, Ege adalarının çoğu Osmanlıların eline geçmiştir.
• C) Venedik Akdeniz'den tamamen çekilmiştir.
• D) Osmanlı donanması dağılmıştır.
• E) İspanya Osmanlılara bağlanmıştır.

Çözüm: Üstünlük geniş, ama mutlak değildi; batıda İspanya varlığını sürdürdü. Cevap: B.

Örnek 3 — İnebahtı

Soru: İnebahtı yenilgisinden sonraki gelişmeler için hangisi doğrudur?

• A) Kıbrıs Venedik'e geri verilmiştir.
• B) Osmanlı donanması bir daha kurulamamıştır.
• C) Donanma kısa sürede yeniden inşa edilmiş ve Venedik Kıbrıs'ın Osmanlılarda kaldığını kabul etmiştir.
• D) Akdeniz tamamen Haçlıların eline geçmiştir.
• E) Osmanlılar Malta'yı almıştır.

Çözüm: Yenilginin askerî etkisi, siyasi sonuçlarından daha sınırlı kaldı. Cevap: C.

Örnek 4 — Hint seferleri

Soru: Osmanlıların Hint Okyanusu'na seferler düzenlemesinin nedeni hangisidir?

• A) Amerika'ya ulaşmak
• B) Venedik ticaretine son vermek
• C) Malta'yı kuşatmak
• D) Fransa'ya yardım etmek
• E) Portekizlilerin baharat ticaretini ve hac yollarını tehdit etmesi

Çözüm: Ümit Burnu yolu, geleneksel ticaret yollarının önemini azaltıyordu. Cevap: E.

• İnebahtı'yı Preveze ile karıştırmak. Preveze 1538 zaferidir; İnebahtı 1571 yenilgisidir.
• «Türk gölü» ifadesini mutlak bir gerçek sanmak. Akdeniz'in batısında İspanya'nın varlığı sürdü.
• Malta'nın alındığını sanmak. 1565 kuşatması başarısız oldu.
• Hint seferlerinin Portekiz'i Hint Okyanusu'ndan çıkardığını sanmak. Seferler Kızıldeniz'i güvenceye aldı ama Portekiz üstünlüğünü kıramadı.
• Kıbrıs'ın İnebahtı'dan sonra kaybedildiğini sanmak. Kıbrıs Osmanlılarda kaldı.