Kanuni dönemi

1525'te Fransa kralı I. François, İtalya'da Pavia yakınlarında Habsburg ordusuna yenildi ve esir düştü. Kralın annesi, oğlunu kurtarmak ve Habsburg gücünü dengelemek için en beklenmedik yere, İstanbul'a başvurdu. Kanuni Sultan Süleyman'ın Fransa'ya gönderdiği cevap mektubu, iki devlet arasında yüzyıllar sürecek bir yakınlaşmanın başlangıcı oldu. Bir Hristiyan krallığının Habsburglara karşı Osmanlı padişahından yardım istemesi, Avrupa'daki dengelerin artık Osmanlı İmparatorluğu hesaba katılmadan kurulamayacağını gösteriyordu. Bu derste, kırk altı yıl süren saltanatıyla Osmanlı tarihinin en uzun dönemlerinden birini oluşturan Kanuni döneminin Avrupa'daki ve doğudaki seferlerini, Fransa ile kurulan ilişkileri ve iç düzenini inceliyoruz.

• Kanuni döneminde Orta Avrupa'da yapılan seferleri ve sonuçlarını sıralarsın.
• Osmanlı-Habsburg rekabetinin Avrupa siyasetine etkisini açıklarsın.
• Fransa'ya verilen ticari ayrıcalıkların nedenlerini ve niteliğini açıklarsın.
• Safevilerle yapılan Amasya Antlaşması'nın önemini değerlendirirsin.

Orta Avrupa'da ilerleyiş

Kanuni 1520'de tahta çıktığında, Osmanlıların Orta Avrupa'ya ilerleyişinin önünde iki önemli kale duruyordu. Bunlardan Belgrad 1521'de, şövalyelerin üssü olan Rodos adası 1522'de alındı. Belgrad'ın alınmasıyla Macaristan'ın kapısı açıldı; Rodos'un alınmasıyla Anadolu ile Mısır arasındaki deniz yolu güvence altına girdi.

Mohaç Savaşı (1526): Macaristan'a yönelen Osmanlı ordusu, Mohaç Ovası'nda Macar ordusuyla karşılaştı. Savaş kısa sürede Osmanlıların zaferiyle bitti; Macar kralı savaş alanından kaçarken hayatını kaybetti. Bu zaferden sonra Macaristan'da Osmanlı'ya bağlı bir kral tahta çıkarıldı. Ancak Avusturya'daki Habsburg arşidükü Ferdinand da Macar tahtı üzerinde hak iddia ediyordu. Bu çekişme, Osmanlılarla Habsburgları uzun bir rekabetin içine soktu.

Viyana kuşatması (1529): Ferdinand'ın Budin'i alması üzerine Kanuni yeniden sefere çıktı, Budin'i geri aldı ve ardından Habsburgların merkezi Viyana'yı kuşattı. Ancak kuşatma ağır topların yetişememesi, kışın yaklaşması ve ikmal güçlükleri nedeniyle başarısız oldu ve ordu geri döndü. 1532'deki Alman seferinde Habsburg ordusu açık savaşa çıkmadı.

İstanbul Antlaşması (1533): Habsburglarla imzalanan bu antlaşmada, ders kitaplarına göre Ferdinand protokolde Osmanlı veziriazamına denk sayıldı. Bu, iki devlet arasındaki güç farkının diplomatik bir ifadesi olarak anlatılır.

Budin Beylerbeyliği: 1541'de Budin yeniden alındı ve Macaristan'ın orta bölümü bir Osmanlı eyaleti hâline getirildi. Sonraki yıllarda yapılan antlaşmalarla Habsburgların, ellerindeki Macar toprakları için Osmanlılara yıllık bir ödeme yapması kabul edildi.

Zigetvar: Kanuni 1566'da Macaristan'daki Zigetvar kuşatması sırasında öldü. Kale onun ölümünden sonra alındı; padişahın ölümü ordu İstanbul'a dönene kadar bir süre gizli tutuldu.

Uzak seferlerin yükü

Kanuni'nin seferleri, ordunun her yıl İstanbul'dan yola çıkıp yüzlerce kilometre uzaktaki cephelere yürümesini gerektiriyordu. Sefer mevsimi genellikle ilkbaharda başlayıp sonbaharda bitiyordu; ordu kışı cephede geçirmek yerine geri dönmeyi tercih ediyordu. Bu nedenle Viyana gibi uzak hedeflerde kuşatmaya ayrılabilecek zaman kısalıyordu. Yollar boyunca kurulan konaklama yerleri ve erzak depoları, ordunun ilerleyişini mümkün kılan düzenin bir parçasıydı. Tarihçiler bu coğrafi sınırı, Osmanlı genişlemesinin Orta Avrupa'da neden belli bir çizgide durduğunu açıklayan etkenlerden biri olarak görür.

Habsburg rekabeti ve Avrupa

Kanuni döneminde Habsburg hanedanı, İspanya'dan Almanya'ya ve İtalya'ya uzanan geniş toprakları yönetiyordu. Osmanlı-Habsburg rekabeti, Avrupa siyasetinin merkezinde yer aldı. Habsburgların bir yandan Osmanlılarla, öbür yandan Fransa ile uğraşması, Almanya'daki Protestan hareketine karşı tüm güçlerini kullanmalarını zorlaştırdı. Tarihçilerin bir kısmı bu durumun Protestanlığın yayılmasını dolaylı olarak kolaylaştırdığını ileri sürer; bunun ne ölçüde belirleyici olduğu ise tartışmalıdır.

Fransa ile ilişkiler ve ticari ayrıcalıklar

Habsburglara karşı ortak çıkar, Osmanlılarla Fransa'yı yakınlaştırdı. Bu yakınlaşmanın en önemli sonucu, Fransız tüccarlarına Osmanlı topraklarında tanınan ticari ayrıcalıklardır. Batı dillerinde «kapitülasyon» adıyla bilinen bu ayrıcalıklar, Osmanlı belgelerinde ahidname olarak geçer.

Ders kitaplarında bu ayrıcalıkların 1535'te verildiği anlatılır. Ancak 1535 metninin yürürlüğe girip girmediği tarihçiler arasında tartışmalıdır; kesin olarak bilinen ilk kapsamlı metin, Kanuni'nin ölümünden sonra, II. Selim döneminde verilmiştir.

Bu ayrıcalıkların verilmesinin nedenleri şöyle sıralanır:

• Habsburglara karşı Fransa'yı desteklemek ve Avrupa'daki Hristiyan birliğini bölmek.
• Ticaretin canlanmasıyla gümrük gelirlerini artırmak.
• Akdeniz ticaretini Osmanlı limanlarına çekmek.

Bu ayrıcalıklar, padişahın tek taraflı bir lütfu olarak veriliyor ve her padişah değişikliğinde yenilenmesi gerekiyordu. Devletin güçlü olduğu dönemde ekonomik bir zarar oluşturmadılar; ancak sonraki yüzyıllarda, devlet zayıfladığında, Avrupa devletleri bu ayrıcalıkları genişleterek Osmanlı ekonomisi üzerinde ağır bir baskı aracına dönüştürdü.

Doğu: Safeviler

Kanuni, Safevilere karşı üç büyük sefer düzenledi. 1534'teki Irakeyn Seferi'nde Bağdat alındı ve Irak'ın büyük bölümü Osmanlı yönetimine girdi. Bu, Basra Körfezi'ne ulaşmanın da yolunu açtı.

Uzun süren mücadelelerin ardından 1555'te Safevilerle Amasya Antlaşması imzalandı. Bu, iki devlet arasında yapılan ilk resmî barış antlaşmasıdır. Antlaşmayla Bağdat ve Irak Osmanlılarda kaldı; Doğu Anadolu ile Kafkasya'daki sınırlar belirlendi; Tebriz ise Safevilerde kaldı.

İç düzen

Kanuni, Avrupa'da «Muhteşem Süleyman» olarak, Osmanlı geleneğinde ise yaptırdığı düzenlemeler nedeniyle Kanuni lakabıyla anılır. Bu dönemde vergi, toprak ve ceza alanındaki kurallar eyalet eyalet kanunnamelerle düzenlendi. Şeyhülislam Ebussuud Efendi, şer'i hukuk ile örfi düzenlemeleri uyumlu hâle getirmeye çalışan fetvalarıyla tanınır.

Mimar Sinan, bu dönemde imparatorluğun baş mimarı olarak çalıştı; İstanbul'daki Süleymaniye Camii bu dönemin en önemli yapılarından biridir.

Saltanatın son yıllarında şehzadeler arasında taht mücadelesi yeniden su yüzüne çıktı. Şehzade Mustafa, babasının emriyle 1553'te öldürüldü; bu olay ordu ve halk arasında büyük tepki uyandırdı. Kısa süre sonra Şehzade Bayezid de kardeşi Selim'e karşı ayaklandı.

Değerlendirme

Kanuni döneminde imparatorluk, Orta Avrupa'dan Basra Körfezi'ne uzanan topraklarıyla en geniş sınırlarına yaklaştı ve Avrupa siyasetinin belirleyici aktörlerinden biri hâline geldi. Ancak Viyana önlerindeki başarısızlık, ordunun ulaşabileceği coğrafi sınırların da işaretiydi. Karadaki bu genişlemeye denizde de bir güç eşlik ediyordu. Sıradaki derste Barbaros Hayreddin Paşa'nın donanmasını, Preveze Deniz Savaşı'nı ve Osmanlıların Akdeniz'de ve Hint Okyanusu'nda kurmaya çalıştığı deniz hâkimiyetini inceliyoruz.

Örnek 1 — Mohaç

Soru: Mohaç'taki zaferden sonra Macaristan'da ne olmuştur?

• A) Viyana'nın alınması
• B) Irak'ın Osmanlılara geçmesi
• C) Rodos'un alınması
• D) Macaristan'da Osmanlı'ya bağlı bir kralın tahta çıkarılması
• E) Fransa'nın Habsburglara katılması

Çözüm: Macar ordusu yenildi ve kral öldü; Macar tahtına Osmanlı'ya bağlı biri getirildi. Cevap: D.

Örnek 2 — Amasya

Soru: Amasya Antlaşması'nın Osmanlı-Safevi ilişkilerindeki yeri hangisidir?

• A) İki devlet arasındaki ilk resmî barış antlaşmasıdır.
• B) Safevilerin yıkılmasını sağlamıştır.
• C) Tebriz'i Osmanlılara bırakmıştır.
• D) Bağdat'ı Safevilere vermiştir.
• E) Fransa'nın aracılığıyla imzalanmıştır.

Çözüm: Uzun mücadelelerden sonra sınırlar ilk kez bir antlaşmayla belirlendi. Cevap: A.

Örnek 3 — Kapitülasyonlar

Soru: Fransa'ya ticari ayrıcalıklar tanınmasının nedenleri arasında hangisi yer almaz?

• A) Habsburglara karşı Fransa'yı desteklemek
• B) Avrupa'daki Hristiyan birliğini bölmek
• C) Gümrük gelirlerini artırmak
• D) Akdeniz ticaretini Osmanlı limanlarına çekmek
• E) Osmanlı ekonomisini Fransa'ya bağımlı kılmak

Çözüm: Ayrıcalıklar güçlü bir devletin tek taraflı lütfu olarak verildi; bağımlılık hedeflenmedi. Cevap: E.

Örnek 4 — Viyana

Soru: Osmanlı ordusu 1529'da Viyana önlerinden neden geri dönmek zorunda kalmıştır?

• A) Safevilerin Viyana'ya yardım etmesi
• B) Ağır topların yetişememesi, kışın yaklaşması ve ikmal güçlükleri
• C) Fransa'nın Osmanlılara savaş açması
• D) Donanmanın yenilmesi
• E) Macaristan'ın Osmanlılara karşı savaşması

Çözüm: Ordunun ulaşabileceği coğrafi sınırlar zorlanmıştı. Cevap: B.

• Kapitülasyonları başından beri zararlı bir uygulama sanmak. Devlet güçlüyken ekonomik bir zarar oluşturmadılar; sorun sonraki yüzyıllarda ortaya çıktı.
• 1535 metnini kesin bir antlaşma sanmak. Yürürlüğe girip girmediği tartışmalıdır.
• Viyana'nın alındığını sanmak. 1529 kuşatması başarısız oldu.
• Amasya Antlaşması'nda Tebriz'in Osmanlılara geçtiğini sanmak. Tebriz Safevilerde kaldı; Bağdat Osmanlılarda kaldı.
• Zigetvar'ı Kanuni'nin aldığını sanmak. Kanuni kuşatma sırasında öldü; kale ölümünden sonra alındı.