İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · Dünya Gücü Osmanlı · TAR-H09-L03

II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim

TYTAYT-1her yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

Fatih'in ölümünden sonra oğlu Cem, kardeşi Bayezid'e tahtı paylaşmayı önerdi: Rumeli'yi ağabeyine bırakacak, Anadolu'yu kendisi yönetecekti. Bayezid bu öneriyi reddetti. Savaşı kaybeden Cem önce Mısır'a, sonra Rodos şövalyelerine sığındı; ömrünün geri kalanını Avrupa'da, Fransa'da ve Roma'da bir rehine gibi geçirdi. Avrupalı hükümdarlar onu ellerinde tuttukça Osmanlı padişahı Batı'ya büyük bir sefer açmaktan kaçındı. Bir şehzadenin sürgünü, bir imparatorluğun dış politikasını yıllarca etkiledi. Bu derste, bu sakin dönemi süren II. Bayezid ile ardından gelen ve sekiz yıllık saltanatında imparatorluğun topraklarını büyük ölçüde genişleten Yavuz Sultan Selim'in dönemlerini inceliyoruz.

2Hedefler

  • Cem Sultan olayının nedenlerini ve Osmanlı dış politikasına etkisini açıklarsın.
  • II. Bayezid döneminin Venedik, Memlük ve Safevi ilişkilerini değerlendirirsin.
  • Çaldıran, Turnadağ, Mercidabık ve Ridaniye savaşlarını nedenleri ve sonuçlarıyla sıralarsın.
  • Halifeliğin Osmanlılara geçmesinin anlamını tartışırsın.

3Konu anlatımı

II. Bayezid dönemi (1481–1512)

Cem Sultan olayı: Fatih'in ölümünden sonra şehzadeler Bayezid ile Cem arasında taht mücadelesi başladı. Cem, Bursa'da padişahlığını ilan etti; ancak Yenişehir yakınlarında yenildi. Önce Memlüklere sığındı, ardından Rodos'taki Saint Jean şövalyelerinin yanına geçti. Şövalyeler onu Fransa'ya, oradan da Papalığa gönderdi. Cem, 1495'te İtalya'da öldü.

Bu olayın Osmanlı dış politikasına etkisi büyüktü. Avrupalı devletler, Cem'i Osmanlılara karşı bir baskı aracı olarak kullandı; Cem onların elindeyken II. Bayezid Batı'ya yönelik büyük seferlerden kaçındı. Bu durum, ders kitaplarında Avrupa devletlerinin Osmanlı iç işlerine karışma imkânı bulmasının erken bir örneği olarak anlatılır.

Karadeniz: 1484'te Boğdan kıyısındaki Kili ve Akkerman kaleleri alındı. Bu kalelerle Osmanlıların Kırım'a kara yoluyla bağlantısı sağlandı ve Karadeniz'in kuzeybatı kıyıları denetim altına alındı.

Memlüklerle savaş: Güneydoğu Anadolu'daki Dulkadiroğulları üzerindeki etki ve Adana-Tarsus çevresindeki sınır anlaşmazlıkları nedeniyle Memlüklerle birkaç yıl süren bir savaş yapıldı. Savaş kesin bir sonuç vermedi ve barışla sona erdi.

Venedik ile savaş: 1499–1502 yılları arasında Venedik'le yapılan savaşta Osmanlı donanması önemli başarılar kazandı. Mora kıyısındaki İnebahtı, Modon ve Koron alındı. Bu dönemde Kemal Reis gibi denizciler öne çıktı. Osmanlı donanması artık Akdeniz'de Venedik'le eşit koşullarda mücadele edebiliyordu.

Göçlere kapı açma: 1492'de İspanya'dan çıkarılan Yahudilerin önemli bir kısmı Osmanlı topraklarına yerleşti. Endülüs'teki Müslümanların bir kısmının taşınmasında da Osmanlı gemilerinin görev aldığı kaynaklarda aktarılır. Selanik ve İstanbul gibi kentler bu göçlerle büyüdü.

Safevi tehlikesi: 1501'de İran'da kurulan Safevi Devleti, Anadolu'daki Türkmen toplulukları arasında yoğun bir propaganda yürütüyordu. 1511'de Teke yöresinde başlayan Şahkulu İsyanı bu propagandanın etkisiyle geniş bir alana yayıldı ve güçlükle bastırıldı. II. Bayezid'in Safevilere karşı yumuşak bulunan politikası, yeniçeriler ve uç bölgelerdeki askerî çevreler arasında hoşnutsuzluk yarattı.

Taht değişikliği: Şehzadeler arasında yeniden bir mücadele başladı. Trabzon sancakbeyi olan Şehzade Selim, yeniçerilerin desteğini aldı ve 1512'de babasını tahttan çekilmeye zorladı.

Safevi rekabetinin arka planı

Safevi Devleti'nin kökeni, Erdebil'deki bir tarikat çevresine dayanıyordu. Bu tarikatın Anadolu'daki Türkmen aşiretleri arasında uzun zamandır bağlıları vardı; «kızılbaş» olarak anılan bu topluluklar Safevi ordusunun da temelini oluşturuyordu. Şah İsmail, Hatayi mahlasıyla Türkçe şiirler yazıyor, bu şiirler Anadolu'da da okunuyordu. Bu bağlar, Safevi etkisinin Osmanlı sınırları içinde kolayca yayılmasını sağladı.

Osmanlı yönetimi için mesele yalnız inanç farkı değildi. Anadolu'daki aşiretlerin başka bir hükümdara bağlılık göstermesi, vergi toplama ve asker sağlama düzenini doğrudan tehdit ediyordu. Rekabet bu nedenle hem siyasi hem dinî hem de toplumsal bir nitelik taşıdı ve iki devlet arasındaki çekişme sonraki yüzyıla da uzandı.

Yavuz Sultan Selim dönemi (1512–1520)

Çaldıran: Selim'in ilk hedefi Safevilerdi. Şah İsmail'in Anadolu'daki etkisini kırmak ve doğu sınırını güvenceye almak için 1514'te İran seferine çıktı. Çaldıran Savaşı'nda Osmanlı ordusu, toplarını ve tüfekli yeniçerilerini etkili biçimde kullanarak Safevi ordusunu yendi. Safevi başkenti Tebriz kısa bir süre için alındı. Bu savaşın ardından Doğu Anadolu'nun önemli bir bölümü Osmanlı yönetimine girdi ve Safevi propagandasının Anadolu'daki etkisi zayıfladı.

Turnadağ: 1515'te Turnadağ Savaşı'nda Memlüklere bağlı Dulkadiroğulları yenildi ve beylik Osmanlı topraklarına katıldı. Böylece Anadolu'da Osmanlılar dışında güçlü bir Türk beyliği neredeyse kalmadı; Osmanlılar Memlüklerle doğrudan komşu oldu.

Mercidabık ve Ridaniye: Memlüklerin Safevilerle yakınlaşması, Dulkadir meselesi ve güneydeki ticaret yolları, iki devleti savaşa sürükledi. 1516'da Halep yakınlarındaki Mercidabık Savaşı'nda Memlük sultanı Kansu Gavri yenildi ve savaşta öldü; Suriye ve Filistin Osmanlıların eline geçti. 1517'de Kahire yakınlarındaki Ridaniye Savaşı'nda yeni Memlük sultanı Tomanbay yenildi ve Mısır alındı. Memlük Devleti sona erdi.

Mısır seferinin sonuçları

  • Suriye, Filistin ve Mısır Osmanlı topraklarına katıldı; Kızıldeniz'e ulaşıldı.
  • Mekke şerifi bağlılığını bildirdi; Hicaz Osmanlı yönetimine girdi. Padişah, Mekke ve Medine'nin hizmetkârı anlamına gelen «Hâdimü'l-Haremeyn» unvanını kullanmaya başladı.
  • Kahire'deki Abbasi halifesi İstanbul'a getirildi. Ders kitaplarında halifeliğin bu süreçte Osmanlı padişahlarına geçtiği anlatılır; halifeliğin devrinin nasıl ve ne zaman gerçekleştiği ise tarihçiler arasında tartışılır. Osmanlı padişahlarının halife unvanını siyasi bir araç olarak yoğun biçimde kullanması daha sonraki yüzyıllarda görülür.
  • Bazı kutsal emanetler İstanbul'a getirildi.
  • Mısır'ın zengin gelirleri hazineye büyük katkı sağladı. Doğu-Batı ticaret yollarının önemli bir bölümü Osmanlı denetimine girdi; ancak Portekizlilerin Ümit Burnu üzerinden Hindistan'a ulaşan yolu kullanmaya başlaması bu yolların önemini zamanla azaltacaktı.
  • İmparatorluğun nüfusu içinde Müslümanların oranı belirgin biçimde arttı.

Değerlendirme

II. Bayezid dönemi, Cem olayı nedeniyle Batı'da temkinli, denizde ise güçlenen bir dönemdi. Yavuz Sultan Selim'in kısa ama yoğun saltanatında ağırlık doğuya ve güneye kaydı: Safevi tehdidi geri itildi, Anadolu birliği büyük ölçüde tamamlandı ve Arap toprakları imparatorluğa katıldı. Selim 1520'de öldüğünde imparatorluğun toprakları büyük ölçüde genişlemişti.

Sıradaki derste, Yavuz'un oğlu Kanuni Sultan Süleyman'ın dönemini inceliyoruz: Belgrad ve Rodos'un alınması, Mohaç Savaşı, Viyana kuşatması ve Fransa'ya verilen ticari ayrıcalıklar.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Cem Sultan

Soru: Cem Sultan olayının Osmanlı dış politikasına etkisi hangisidir?

  • A) Osmanlıların Avrupa'da hızla genişlemesi
  • B) Memlüklerin yıkılması
  • C) II. Bayezid'in Batı'ya yönelik büyük seferlerden kaçınması
  • D) Safevilerle ittifak kurulması
  • E) Rodos'un alınması

Çözüm: Cem'i ellerinde tutan Avrupalı devletler onu bir baskı aracı olarak kullandı. Cevap: C.

Örnek 2 — Çaldıran

Soru: Çaldıran Savaşı'ndan sonra Anadolu'da hangi gelişme yaşanmıştır?

  • A) Safevi propagandasının etkisinin zayıflaması ve Doğu Anadolu'nun önemli bir bölümünün Osmanlılara geçmesi
  • B) Memlüklerin Anadolu'yu alması
  • C) Dulkadiroğulları'nın bağımsız olması
  • D) Akkoyunluların yeniden kurulması
  • E) Şahkulu İsyanı'nın başlaması

Çözüm: Zafer, doğu sınırını güvenceye aldı. Cevap: A.

Örnek 3 — Ridaniye

Soru: Ridaniye Savaşı'nın sonucu hangisidir?

  • A) Suriye'nin alınması
  • B) Dulkadiroğulları'nın katılması
  • C) Tebriz'in alınması
  • D) Mısır'ın alınması ve Memlük Devleti'nin sona ermesi
  • E) Kili ve Akkerman'ın alınması

Çözüm: Kahire yakınlarında yenilen Memlüklerin devleti ortadan kalktı. Cevap: D.

Örnek 4 — Halifelik

Soru: Halifeliğin Osmanlılara geçmesiyle ilgili doğru ifade hangisidir?

  • A) Bütün kaynaklarda aynı tarih ve biçimde anlatılır.
  • B) Fatih döneminde gerçekleşmiştir.
  • C) Safevilerden alınmıştır.
  • D) Hiçbir kaynakta yer almaz.
  • E) Ders kitaplarında Mısır seferiyle ilişkilendirilir, ama devrin biçimi tarihçiler arasında tartışılır.

Çözüm: Abbasi halifesinin İstanbul'a getirilmesi bu tartışmanın merkezindedir. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • Mercidabık ile Ridaniye'yi karıştırmak. Mercidabık Halep yakınlarında, Ridaniye Kahire yakınlarındadır; Mısır Ridaniye ile alındı.
  • Çaldıran'ı Memlüklerle yapılmış sanmak. Çaldıran Safevilerle yapıldı.
  • Turnadağ'ı önemsiz saymak. Dulkadir'in katılmasıyla Osmanlılar Memlüklerle komşu oldu.
  • Cem'in yalnız Osmanlı iç meselesi olduğunu sanmak. Olay Avrupa diplomasisinin bir parçası hâline geldi.
  • Halifeliği yalnız dinî bir unvan sanmak. Siyasi önemi sonraki yüzyıllarda daha çok öne çıktı.

6Tekrar kartı

  • Cem Sultan: Yenişehir yenilgisi; Memlükler → Rodos → Fransa → Papalık; II. Bayezid'in Batı'da temkinli kalması.
  • II. Bayezid: Kili ve Akkerman 1484; sonuçsuz Memlük savaşı; Venedik savaşı 1499–1502 (İnebahtı, Modon, Koron, Kemal Reis).
  • Göçler: İspanya'dan Yahudiler; Endülüs Müslümanlarına yardım (aktarılır).
  • Safevi tehlikesi: 1501 Safeviler; Şahkulu İsyanı 1511; Selim'in yeniçeri desteğiyle tahta çıkışı 1512.
  • Çaldıran 1514: Şah İsmail yenildi; top ve tüfek; Tebriz geçici; Doğu Anadolu.
  • Turnadağ 1515: Dulkadir katıldı; Anadolu birliği büyük ölçüde tamam.
  • Mercidabık 1516 (Kansu Gavri, Suriye) ve Ridaniye 1517 (Tomanbay, Mısır).
  • Sonuçlar: Hicaz, Hâdimü'l-Haremeyn, halifelik (tartışmalı), kutsal emanetler, Mısır gelirleri, ticaret yolları.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Çaldıran Savaşı hangi devletle yapılmıştır?

    1. A)Memlükler
    2. B)Akkoyunlular
    3. C)Safeviler
    4. D)Dulkadiroğulları
    5. E)Venedik
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Şah İsmail yönetimindeki bu devlet 1514'te yenilmiştir.

  2. Soru 2 · Kolay

    Mısır'ın alındığı savaş hangisidir?

    1. A)Ridaniye
    2. B)Mercidabık
    3. C)Turnadağ
    4. D)Çaldıran
    5. E)Otlukbeli
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Kahire yakınlarındaki bu savaşta Tomanbay yenilmiştir.

  3. Soru 3 · Kolay

    1484'te Boğdan kıyısında alınan kaleler hangileridir?

    1. A)Modon ve Koron
    2. B)İnebahtı ve Eğriboz
    3. C)Kefe ve Amasra
    4. D)Kili ve Akkerman
    5. E)Belgrad ve Semendire
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Bu kaleler Kırım ile kara bağlantısını sağlamıştır.

  4. Soru 4 · Kolay

    1511'de Teke yöresinde başlayan isyan hangisidir?

    1. A)Şeyh Bedreddin
    2. B)Düzmece Mustafa
    3. C)Savcı Bey
    4. D)Küçük Mustafa
    5. E)Şahkulu
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Safevi propagandasının etkisiyle geniş bir alana yayılmıştır.

  5. Soru 5 · Orta

    Mercidabık Savaşı'nda yenilen ve savaşta ölen Memlük sultanı kimdir?

    1. A)Tomanbay
    2. B)Kansu Gavri
    3. C)Baybars
    4. D)Kalavun
    5. E)Kutuz
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Halep yakınlarındaki bu yenilgiyle Suriye Osmanlılara geçmiştir.

  6. Soru 6 · Orta

    Turnadağ Savaşı'nın sonucu hangisidir?

    1. A)Mısır'ın alınması
    2. B)Tebriz'in alınması
    3. C)Hicaz'ın bağlanması
    4. D)Safevilerin yıkılması
    5. E)Dulkadiroğulları'nın Osmanlı topraklarına katılması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Böylece Osmanlılar Memlüklerle doğrudan komşu olmuştur.

  7. Soru 7 · Orta

    1499–1502 Venedik savaşında öne çıkan Osmanlı denizcisi kimdir?

    1. A)Barbaros Hayreddin
    2. B)Turgut Reis
    3. C)Kemal Reis
    4. D)Piri Reis
    5. E)Seydi Ali Reis
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. İnebahtı, Modon ve Koron bu savaşta alınmıştır.

  8. Soru 8 · Orta

    Şehzade Selim'in tahta çıkmasında hangi grubun desteği belirleyici olmuştur?

    1. A)Yeniçeriler
    2. B)Memlükler
    3. C)Venedik
    4. D)Ulema
    5. E)Safeviler
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Safevilere karşı daha sert bir politika bekleyen askerler onu desteklemiştir.

  9. Soru 9 · Orta

    Mekke şerifinin bağlılık bildirmesinden sonra padişahın kullandığı unvan hangisidir?

    1. A)Kayser-i Rum
    2. B)Hakan
    3. C)Han
    4. D)Hâdimü'l-Haremeyn
    5. E)Gazi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Unvan, Mekke ve Medine'nin hizmetkârı anlamına gelir.

  10. Soru 10 · Orta

    Cem Sultan'ın Avrupa'ya geçmeden önce sığındığı devletlerden biri hangisidir?

    1. A)Safeviler
    2. B)Memlükler
    3. C)Akkoyunlular
    4. D)Venedik
    5. E)Macaristan
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Yenişehir yenilgisinden sonra Cem önce Mısır'a gitmiştir.

  11. Soru 11 · Orta

    Çaldıran zaferinde Osmanlı ordusunun üstünlüğünü sağlayan etkenlerden biri hangisidir?

    1. A)Deniz gücü
    2. B)Kırım atlıları
    3. C)Topların ve tüfekli yeniçerilerin etkili kullanımı
    4. D)Safevi askerlerinin taraf değiştirmesi
    5. E)Memlük desteği
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Ateşli silahlar Safevi süvarisine karşı belirleyici olmuştur.

  12. Soru 12 · Zor

    II. Bayezid döneminde yeniçeriler ve uç bölgelerdeki askerler arasında hoşnutsuzluk doğmasının nedeni hangisidir?

    1. A)Venedik'le savaşılması
    2. B)Kili ve Akkerman'ın alınması
    3. C)Yahudi göçmenlerin kabul edilmesi
    4. D)Safevilere karşı yumuşak bulunan politikanın sürdürülmesi
    5. E)Mısır'ın alınması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Şahkulu İsyanı bu politikanın yetersizliğini göstermiştir.

  13. Soru 13 · Zor

    Dulkadiroğulları'nın katılması ile Mısır seferi arasındaki ilişki hangisidir?

    1. A)Dulkadir meselesi Memlüklerle gerginliği artırmış ve Osmanlıları Memlüklerle doğrudan komşu yapmıştır.
    2. B)Dulkadiroğulları Mısır'ı fethetmiştir.
    3. C)İkisi farklı yüzyıllarda olmuştur.
    4. D)Dulkadiroğulları Safevilere katılmıştır.
    5. E)Mısır seferi Dulkadir'in bağımsızlığını sağlamıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Ara bölgenin ortadan kalkması iki devleti karşı karşıya getirmiştir.

  14. Soru 14 · Zor

    Mısır seferinin ekonomik sonuçları için doğru yargı hangisidir?

    1. A)Hazine gelirleri azalmıştır.
    2. B)Ticaret tamamen durmuştur.
    3. C)Ticaret yolları Portekiz'e bırakılmıştır.
    4. D)Mısır gelirlerinin hiçbir etkisi olmamıştır.
    5. E)Mısır gelirleri hazineye büyük katkı sağlamış, ticaret yollarının önemli bir bölümü Osmanlı denetimine girmiştir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Ancak Ümit Burnu yolu bu yolların önemini zamanla azaltacaktır.

  15. Soru 15 · Zor

    Cem Sultan olayının Osmanlı-Avrupa ilişkilerindeki yeri için hangisi söylenebilir?

    1. A)Avrupa'nın Osmanlılarla ilgilenmediğini gösterir.
    2. B)Avrupalı devletlerin bir şehzadeyi baskı aracı olarak kullanarak Osmanlı politikasını etkileyebildiğini gösterir.
    3. C)Osmanlıların Avrupa'yı fethetmesini sağlamıştır.
    4. D)Haçlı seferlerini tamamen sona erdirmiştir.
    5. E)Venedik'in yıkılmasına yol açmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bir taht iddiacısı, dış güçlerin elinde diplomatik bir koz olmuştur.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Kanuni dönemi» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Osmanlılarla Memlükler arasında II. Bayezid döneminde yapılan savaşın sonucu hangisidir?

    1. A)Mısır alınmıştır.
    2. B)Kesin bir sonuç alınamamış ve barış yapılmıştır.
    3. C)Memlükler Anadolu'yu almıştır.
    4. D)Halifelik Osmanlılara geçmiştir.
    5. E)Suriye alınmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. İki devlet arasındaki asıl hesaplaşma Yavuz dönemine kalmıştır.

  2. Soru 2 · Orta

    1501'de kurulan ve Anadolu'da propaganda yürüten devlet hangisidir?

    1. A)Timurlular
    2. B)Celayirliler
    3. C)Safeviler
    4. D)Memlükler
    5. E)Akkoyunlular
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Şah İsmail'in kurduğu bu devlet Türkmen toplulukları arasında etkili olmuştur.

  3. Soru 3 · Zor

    Yavuz döneminde imparatorluk nüfusunun yapısında hangi değişiklik görülmüştür?

    1. A)Hristiyan nüfus çoğunluk olmuştur.
    2. B)Nüfus azalmıştır.
    3. C)Yahudi nüfus çoğunluk olmuştur.
    4. D)Nüfus yapısı değişmemiştir.
    5. E)Arap topraklarının katılmasıyla Müslümanların oranı belirgin biçimde artmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Suriye, Filistin ve Mısır'ın katılması bu değişimin nedenidir.

  4. Soru 4 · Zor

    Çaldıran ve Ridaniye seferleri birlikte düşünüldüğünde Yavuz döneminin yönelimi için ne söylenebilir?

    1. A)Ağırlık doğuya ve güneye, İslam dünyasındaki rakiplere kaymıştır.
    2. B)Ağırlık Avrupa'ya verilmiştir.
    3. C)Yalnız deniz seferleri yapılmıştır.
    4. D)Barışçı bir politika izlenmiştir.
    5. E)Yalnız Balkanlar'da genişlenmiştir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Safeviler ve Memlükler, bu dönemin iki büyük rakibidir.

  5. Soru 5 · Zor

    İspanya'dan çıkarılan Yahudilerin Osmanlı topraklarına yerleşmesinin kentlere etkisi hangisidir?

    1. A)Kentlerin boşalması
    2. B)Ticaretin durması
    3. C)İstanbul'un başkent olmaktan çıkması
    4. D)Selanik ve İstanbul gibi kentlerin bu göçlerle büyümesi
    5. E)Venedik'le savaş çıkması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Göçmenler zanaat ve ticaret birikimlerini de beraberlerinde getirmiştir.

H09 — Dünya Gücü Osmanlı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.