Fatih dönemi

1480 yazında bir Osmanlı donanması İtalya'nın güneyindeki Otranto kentine asker çıkardı. Kent kısa sürede alındı. Roma'da büyük bir telaş yaşandı; Papa'nın kenti terk etmeyi düşündüğü bile anlatılır. Ama ertesi yıl Fatih Sultan Mehmet yeni bir seferin hazırlığı sırasında öldü ve Otranto'daki Osmanlı kuvvetleri geri çekildi. Bu olay, Fatih'in otuz yıla yakın süren saltanatının nereye kadar uzandığını gösterir: İstanbul'u alan genç padişah, ölümünde Tuna'dan Fırat'a, Kırım'dan Mora'ya uzanan bir imparatorluk bırakmıştı. Bu derste İstanbul'un fethinden sonraki Fatih dönemini, Balkanlar'da, Anadolu'da ve Karadeniz'deki seferleriyle, devlet düzenini yazıya geçiren kanunnamesiyle birlikte inceliyoruz.

• Fatih döneminde Balkanlar'da yapılan fetihleri sıralarsın.
• Anadolu'da Türk siyasi birliğine yönelik adımları ve Otlukbeli Savaşı'nın sonuçlarını açıklarsın.
• Kırım'ın alınmasının Karadeniz'deki dengeye etkisini değerlendirirsin.
• Fatih Kanunnamesi'nin devlet düzenindeki yerini açıklarsın.

Balkanlar

İstanbul'un fethinden sonra Fatih, Balkanlar'daki Osmanlı egemenliğini kesinleştirmeye yöneldi.

• Belgrad: 1456'da Belgrad kuşatıldı; ancak Macar komutan Hunyadi Yanoş'un savunmasıyla kuşatma başarısız oldu. Belgrad uzun yıllar Macarların elinde kaldı.
• Sırbistan: Vergiye bağlı bir devlet olan Sırbistan, 1459'da Semendire'nin alınmasıyla doğrudan Osmanlı yönetimine geçti.
• Mora: 1460'ta Bizans hanedanından gelen despotların yönettiği Mora alındı.
• Bosna ve Hersek: Bosna 1463'te alındı; Hersek'in alınması ise daha uzun bir sürece yayıldı. Bu bölgede yerel halkın bir kısmının zamanla İslam'ı kabul ettiği bilinmektedir.
• Eflak ve Boğdan: Tuna'nın kuzeyindeki bu beylikler Osmanlılara vergi veren bağlı devletler hâline getirildi. Eflak voyvodası III. Vlad'a karşı yapılan sefer bu sürecin bir parçasıydı.
• Arnavutluk: İskender Bey önderliğindeki direniş, onun ölümüne kadar sürdü; bölge ancak bundan sonra büyük ölçüde Osmanlı yönetimine girdi.

Venedik ile savaş

Ege adaları ve Balkan kıyılarındaki ticaret limanları, Osmanlılarla Venedik'i karşı karşıya getirdi. Yaklaşık on altı yıl süren savaş sırasında Osmanlı donanması 1470'te Venedik'in Ege'deki önemli üssü Eğriboz'u aldı. Savaş 1479'da imzalanan antlaşmayla sona erdi. Venedik bazı topraklarını bıraktı ve Osmanlılara yıllık bir ödeme yapmayı kabul etti; buna karşılık Osmanlı topraklarında ticaret yapma hakkını korudu. Bu antlaşma, Osmanlı denizciliğinin artık büyük bir deniz devletini zorlayabilecek düzeye geldiğini gösterdi.

Anadolu ve Otlukbeli

Fatih, Anadolu'da da Türk siyasi birliğini yeniden kurmak için adımlar attı.

• Karadeniz kıyısında Cenevizlilerin elindeki Amasra alındı.
• Kastamonu ve Sinop çevresini yöneten Candaroğulları Osmanlı topraklarına katıldı.
• 1461'de Karadeniz'in doğusundaki Trabzon Rum İmparatorluğu ortadan kaldırıldı.
• Karamanoğulları, uzun süren mücadelelerin ardından büyük ölçüde Osmanlı yönetimine alındı.

Bu gelişmeler, doğuda güçlenen Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan ile Osmanlıları karşı karşıya getirdi. Uzun Hasan, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Karamanoğulları'nı desteklemiş, Venedik'le de Osmanlılara karşı iş birliği arayışına girmişti. 1473'te Erzincan yakınlarında yapılan Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlu ordusu yenildi.

Otlukbeli'nin sonuçları önemlidir. Akkoyunlu Devleti'nin gücü kırıldı ve kısa süre içinde zayıflayıp dağıldı. Anadolu'da Türk siyasi birliğinin önündeki en büyük engel ortadan kalktı. Osmanlılarla Batılı devletler arasında doğudan bir müttefik bulma girişimi sonuçsuz kaldı. Anadolu'da Osmanlılar dışında yalnız Memlüklere bağlı Dulkadiroğulları gibi küçük güçler kaldı.

Kırım ve Karadeniz

1475'te Gedik Ahmet Paşa komutasındaki donanma, Kırım'daki Ceneviz kolonilerini, bu arada önemli ticaret limanı Kefe'yi aldı. Kırım Hanlığı Osmanlılara bağlandı. Bu gelişmeyle Karadeniz kıyılarının büyük bölümü Osmanlı denetimine girdi; ders kitaplarında bu durum Karadeniz'in bir «Türk gölü» hâline gelmesi olarak anlatılır. Karadeniz ticareti artık İstanbul üzerinden yürüyordu. Kırım hanları ise sonraki yüzyıllarda Osmanlı seferlerine atlı birlikler gönderen önemli bir müttefik oldu.

İtalya ve Rodos

Fatih'in son yıllarında iki büyük sefer yapıldı. Ege'de Saint Jean şövalyelerinin elindeki Rodos kuşatıldı ama alınamadı. Aynı yıl Gedik Ahmet Paşa İtalya'da Otranto'yu aldı. Fatih'in 1481'deki ölümü üzerine bu kuvvetler geri çağrıldı.

Kanunname ve devlet düzeni

Fatih, devlet düzenini yazılı kurallara bağlayan bir kanunname hazırlattı. Kanunname-i Âl-i Osman olarak bilinen bu metin; devlet görevlilerinin rütbelerini, Divan'ın işleyişini, protokol kurallarını ve cezaları düzenliyordu. Ders kitaplarında, bu kanunnamede taht kavgalarını önlemek amacıyla tahta çıkan şehzadenin kardeşlerini öldürmesine izin veren bir hükmün yer aldığı aktarılır. Bu hüküm, devletin bölünmesini önleme gerekçesiyle konmuş, ama sonraki yüzyıllarda tartışmalara konu olmuştur.

Fatih döneminde merkezî yönetim güçlendi. Ders kitaplarına göre padişah Divan toplantılarına doğrudan başkanlık etmeyi bıraktı ve bu görev veziriazama geçti. Devlet görevlerinde devşirme kökenli yöneticilerin ağırlığı arttı. Ekonomide ise akçenin gümüş oranının düşürülmesi ve bazı mülk ve vakıf topraklarının devlet toprağına dönüştürülmesi gibi uygulamalar görüldü; bu uygulamalar hazineye gelir sağladı, ama bazı çevrelerde tepkiyle karşılandı.

Kültür ve bilim

İstanbul'da Fatih Camii'nin çevresinde Sahn-ı Seman medreseleri kuruldu; bu medreseler uzun süre Osmanlı ilim hayatının en yüksek kurumları oldu. Semerkant'tan gelen astronom ve matematikçi Ali Kuşçu İstanbul'da ders verdi. Fatih, İtalyan ressam Gentile Bellini'ye portresini yaptırdı. Topkapı Sarayı'nın yapımı da bu dönemde başladı.

Fatih, yeni başkentin ekonomik hayatına da önem verdi. Kentin ortasında değerli malların saklanıp satıldığı bir bedesten yaptırıldı; bugünkü Kapalıçarşı bu yapının çevresinde büyüdü. Kentin farklı semtlerinde camilerin çevresine hanlar, hamamlar ve dükkânlar kuruldu; bunların gelirleri vakıflar aracılığıyla cami ve medreselerin giderlerine ayrıldı. Böylece dinî, eğitim ve ticari hayat birbirine bağlı bir düzen içinde gelişti.

Değerlendirme

Fatih döneminde Osmanlı Devleti, Balkanlar'da sınırlarını kesinleştiren, Anadolu'da rakiplerini büyük ölçüde ortadan kaldıran ve Karadeniz'i denetim altına alan bir imparatorluk hâline geldi. Kanunname ise bu imparatorluğun yönetim düzenini yazılı hâle getirdi. Fatih'in ölümünden sonra oğulları arasında başlayan taht mücadelesi, bu düzenin ilk sınavı oldu. Sıradaki derste II. Bayezid ile kardeşi Cem Sultan arasındaki çekişmeyi ve doğuda Safevilerle, güneyde Memlüklerle savaşan Yavuz Sultan Selim'in dönemini inceliyoruz.

Örnek 1 — Otlukbeli

Soru: Akkoyunlu ordusunun 1473'te yenilmesi Anadolu'da neyi değiştirmiştir?

• A) Anadolu'da Türk siyasi birliğinin önündeki en büyük engelin ortadan kalkması
• B) Memlüklerin yıkılması
• C) Kırım'ın alınması
• D) Venedik donanmasının dağılması
• E) Belgrad'ın alınması

Çözüm: Akkoyunlu gücü kırılınca Anadolu'da Osmanlılara rakip büyük bir devlet kalmadı. Cevap: A.

Örnek 2 — Kırım

Soru: Kırım'ın alınmasının sonucu hangisidir?

• A) Akdeniz'in Osmanlı denetimine girmesi
• B) Rodos'un alınması
• C) Belgrad'ın alınması
• D) Karadeniz kıyılarının büyük bölümünün Osmanlı denetimine girmesi
• E) Venedik'le savaşın başlaması

Çözüm: Ceneviz kolonileri alındı, Kırım Hanlığı bağlandı. Cevap: D.

Örnek 3 — Kanunname

Soru: Fatih Kanunnamesi'nin düzenlediği konular arasında hangisi yer alır?

• A) Deniz ticaretinin yasaklanması
• B) Devlet görevlilerinin rütbeleri, Divan'ın işleyişi ve protokol kuralları
• C) Medreselerin kapatılması
• D) Toprakların Venedik'e kiralanması
• E) Ordunun dağıtılması

Çözüm: Kanunname devlet teşkilatını yazılı kurallara bağladı. Cevap: B.

Örnek 4 — Belgrad

Soru: 1456 Belgrad kuşatmasının sonucu hangisidir?

• A) Belgrad alındı.
• B) Macaristan Osmanlılara bağlandı.
• C) Hunyadi Yanoş esir alındı.
• D) Sırbistan bağımsız oldu.
• E) Kuşatma başarısız oldu ve kent Macarların elinde kaldı.

Çözüm: Hunyadi Yanoş'un savunması kuşatmayı sonuçsuz bıraktı. Cevap: E.

• Belgrad'ın Fatih döneminde alındığını sanmak. 1456 kuşatması başarısız oldu.
• Rodos'u Fatih'in fethettiğini sanmak. Fatih dönemindeki kuşatma sonuçsuz kaldı.
• Otlukbeli'yi Memlüklerle yapılmış sanmak. Karşıdaki güç Akkoyunlulardı.
• Trabzon Rum İmparatorluğu'nu Bizans'la karıştırmak. Bizans 1453'te, Trabzon Rum İmparatorluğu 1461'de sona erdi.
• Kardeş katli hükmünü tartışmasız bir uygulama sanmak. Gerekçesi devletin bölünmesini önlemekti, ama sonraki dönemlerde tartışıldı.