Fetret Devri ve II. Murat

1402 sonbaharında Osmanlı ülkesinin tek bir hükümdarı yoktu. Edirne'de bir şehzade, Bursa'da bir başkası, Amasya'da üçüncüsü kendini meşru hükümdar sayıyordu. Her biri kendi askerini topluyor, kardeşine karşı Bizans'tan, Anadolu beylerinden ya da Timur'un ailesinden destek arıyordu. Bir yabancı gözlemci için devletin bu kardeş kavgasından sağ çıkacağına inanmak zordu. Ama on bir yıl sonra ülke yeniden tek elde toplandı; otuz yıl sonra da Osmanlı ordusu Varna'da ve Kosova'da Avrupa'nın büyük ittifak ordularını yeniyordu. Bu derste, devletin dağılma noktasından nasıl geri döndüğünü ve bu dönüşü yöneten Çelebi Mehmet ile II. Murat'ın dönemlerini inceliyoruz.

• Fetret Devri'nin nasıl başladığını, kimler arasında geçtiğini ve nasıl sona erdiğini açıklarsın.
• Çelebi Mehmet döneminde devlete karşı çıkan isyanları sıralarsın.
• II. Murat döneminde Anadolu'da ve Balkanlar'da yaşanan gelişmeleri değerlendirirsin.
• Varna ve II. Kosova savaşlarının Balkanlar'daki dengeye etkisini açıklarsın.

Fetret Devri (1402–1413)

Ankara Savaşı'ndan sonra Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında taht mücadelesi başladı. Osmanlı tarihinde Fetret Devri (kesinti, boşluk dönemi) adı verilen bu dönemde mücadeleye katılan başlıca şehzadeler şunlardı:

• Süleyman Çelebi, Edirne'de, yani Rumeli'de hüküm sürdü.
• İsa Çelebi, Bursa çevresinde tutundu.
• Musa Çelebi, Rumeli'de ağabeyi Süleyman'a karşı savaştı.
• Mehmet Çelebi, Amasya ve Tokat çevresinde güçlendi.

Timur, şehzadeleri birbirine karşı destekleyerek hiçbirinin tek başına güçlenmesine izin vermedi. Bizans da aynı yöntemi izledi; rakip şehzadelerden birini destekleyerek karşılığında toprak ve ayrıcalık elde etti. Böylece komşu güçler Osmanlıların iç kavgasından yararlanmaya çalıştı.

Mücadelenin sonunda Mehmet Çelebi önce İsa'yı, ardından Musa'yı yenerek 1413'te ülkeyi yeniden tek yönetim altında topladı. Bu nedenle ders kitaplarında Çelebi Mehmet, devletin «ikinci kurucusu» olarak anılır.

Fetret Devri'nin uzun sürmemesinde birkaç etken rol oynadı. Rumeli'deki topraklar Timur'un saldırısından uzak kalmıştı; tımar sahipleri, uç beyleri ve kapıkulu askerleri devletin yeniden birleşmesinden yanaydı. Halk ve askerler, bölünmenin herkes için zarar getirdiğini görmüştü.

Kardeş kavgasının bedeli

On bir yıl süren iç savaş, yalnız saraydaki şehzadeleri değil, ülkenin bütün halkını etkiledi. Her şehzade kendi ordusunu beslemek için ek vergiler topladı; köylüler aynı yıl içinde iki ayrı yönetime vergi vermek zorunda kalabiliyordu. Yollar güvensiz hâle geldi, ticaret aksadı. Tımar sahipleri hangi şehzadeyi destekleyeceklerine karar vermek zorundaydı; yanlış tarafı seçen, toprağını kaybedebiliyordu.

Bu dönemde dirlik dağıtma ve vergi toplama gibi yetkilerin birden çok merkezde kullanılması, devletin düzenini sarstı. Ankara'dan önce kurulan kurumlar ortadan kalkmadı, ama hangi şehzadenin buyruğunun geçerli olduğu belirsizleşti. Fetret'in en önemli dersi, ülkenin bölünmesinin bütün toplum için ne kadar pahalıya mal olduğuydu. Sonraki yüzyıllarda Osmanlı yönetiminin tahtın tek elde kalmasına büyük önem vermesinde bu deneyimin payı olduğu düşünülür.

Çelebi Mehmet dönemi (1413–1421)

Çelebi Mehmet'in saltanatı, devletin yeniden toparlanmasıyla geçti. Fetret sırasında bağımsızlığını yeniden kazanan Anadolu beyliklerinin bir kısmı tekrar Osmanlılara bağlandı.

Bu dönemde devlete karşı iki önemli isyan çıktı:

• Şeyh Bedreddin İsyanı: Musa Çelebi'nin kazaskeri olan Şeyh Bedreddin, toplumsal eşitliği öne çıkaran görüşleriyle Rumeli ve Batı Anadolu'da geniş bir taraftar kitlesi topladı. İsyan bastırıldı. Bu hareketin dinî, toplumsal ve siyasi yönleri tarihçiler arasında farklı biçimlerde yorumlanır.
• Düzmece Mustafa İsyanı: Ankara Savaşı'nda kaybolan şehzade Mustafa olduğunu ileri süren bir kişi Bizans'ın desteğiyle ortaya çıktı. Bu isyan, Bizans'ın Osmanlı iç işlerine karışma politikasının bir örneğiydi.

1416'da Gelibolu açıklarında Osmanlı donanması ile Venedik donanması arasında bir deniz savaşı yapıldı. Osmanlı donanması yenildi; bu, Osmanlıların Venedik'le yaptığı ilk deniz savaşı olarak bilinir ve donanmanın henüz yeterli güçte olmadığını gösterdi.

II. Murat dönemi (1421–1451)

İç sorunlar: II. Murat tahta çıktığında Bizans, Düzmece Mustafa'yı yeniden serbest bırakarak Rumeli'de taht iddiasıyla ortaya çıkardı. Bu isyan bastırıldıktan sonra II. Murat, Bizans'ı cezalandırmak için İstanbul'u kuşattı. Bu sırada Bizans'ın desteklediği küçük kardeşi Mustafa Çelebi (Küçük Mustafa) da Anadolu'da isyan etti. II. Murat kuşatmayı kaldırıp bu isyanı bastırdı.

Anadolu'da birlik: II. Murat, Fetret'te yeniden kurulan Batı Anadolu beyliklerinin çoğunu tekrar Osmanlı topraklarına kattı. Germiyan beyi II. Yakup Bey, topraklarını vasiyetle Osmanlılara bıraktı. Karamanoğulları ise Osmanlıların en inatçı rakibi olmayı sürdürdü.

Balkanlar: 1430'da Venedik yönetimindeki Selanik alındı. 1440'larda Macar komutan Hunyadi Yanoş önderliğindeki Haçlı kuvvetleri Balkanlar'da ilerledi ve Osmanlı kuvvetlerini zor durumda bıraktı. Bunun üzerine 1444'te Macarlarla Edirne-Segedin Antlaşması imzalandı; antlaşmaya göre on yıllık bir barış öngörülüyordu ve Sırbistan Osmanlıya bağlı kalarak özerklik kazandı.

Antlaşmadan sonra II. Murat tahtı genç oğlu II. Mehmet'e bırakıp Manisa'ya çekildi. Haçlılar bu durumu fırsat bilerek antlaşmayı bozdu ve Karadeniz kıyısına doğru ilerledi. II. Murat yeniden ordunun başına geçti ve 1444'te Varna Savaşı'nı kazandı; Macar kralı savaşta öldü.

1448'de Hunyadi Yanoş komutasındaki yeni bir Haçlı ordusu II. Kosova Savaşı'nda yenildi. Bu zaferle Haçlıların Türkleri Balkanlar'dan çıkarma girişimleri büyük ölçüde sona erdi ve Haçlılar savunmaya geçti. Balkanlar'daki üstünlük artık Osmanlıların elindeydi.

Kültür ve kimlik

II. Murat dönemi, kültürel faaliyetlerin de arttığı bir dönemdir. Kaynaklara göre padişah Türkçe eserlerin yazılmasını ve çevrilmesini destekledi; Edirne'de Üç Şerefeli Cami gibi büyük yapılar yaptırıldı. Bu dönemde Osmanlı hanedanının Oğuzların Kayı boyuna dayandığı anlatısı da öne çıkarıldı; ders kitaplarında Kayı damgasının bazı sikkelerde kullanıldığı aktarılır.

Değerlendirme

Fetret Devri, devletin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi; Çelebi Mehmet ve II. Murat'ın dönemleri ise bu kırılganlığın aşılabileceğini kanıtladı. 1451'de II. Murat öldüğünde Anadolu'daki birlik büyük ölçüde yeniden kurulmuş, Balkanlar'da Haçlı tehdidi geri püskürtülmüştü. Osmanlı Devleti, İstanbul'un fethine hazır bir güce ulaşmıştı.

Sıradaki derste kuruluş döneminin bu siyasi olaylarından bir adım geri çekilip devletin iç yapısına bakıyoruz: hükümdarlık anlayışı, divan, ordu ve toprak düzeni gibi Osmanlı devlet teşkilatının temelleri.

Örnek 1 — Fetret'in sonu

Soru: Fetret Devri'ni sona erdirerek ülkeyi yeniden tek yönetim altında toplayan şehzade kimdir?

• A) Süleyman Çelebi
• B) İsa Çelebi
• C) Musa Çelebi
• D) Mehmet Çelebi
• E) Mustafa Çelebi

Çözüm: Mehmet Çelebi 1413'te kardeşlerini yenerek tahta tek başına oturdu. Cevap: D.

Örnek 2 — Timur'un politikası

Soru: Timur'un Fetret Devri'ndeki politikası hangisidir?

• A) Osmanlı ülkesini doğrudan yönetmek
• B) Şehzadeleri birbirine karşı destekleyerek hiçbirinin güçlenmesine izin vermemek
• C) Bizans'ı ortadan kaldırmak
• D) Rumeli'yi fethetmek
• E) Haçlılarla ittifak kurmak

Çözüm: Bölünmüş bir Osmanlı, Timur'un çıkarına uygundu. Cevap: B.

Örnek 3 — Edirne-Segedin

Soru: Edirne-Segedin Antlaşması'nın hükümlerinden biri hangisidir?

• A) Sırbistan'ın Osmanlıya bağlı kalarak özerklik kazanması
• B) Selanik'in Venedik'e geri verilmesi
• C) Bizans'ın Osmanlılara katılması
• D) Karamanoğulları'nın yıkılması
• E) İstanbul'un Osmanlılara bırakılması

Çözüm: Antlaşma on yıllık barış ve Sırbistan'ın özerkliğini öngörüyordu. Cevap: A.

Örnek 4 — II. Kosova

Soru: II. Kosova Savaşı'nın Balkanlar'daki dengeye etkisi hangisidir?

• A) Haçlıların Edirne'yi alması
• B) Sırbistan'ın bağımsız olması
• C) Bizans ordusunun Trakya'ya yayılması
• D) Osmanlıların Anadolu'ya çekilmesi
• E) Haçlıların Türkleri Balkanlar'dan çıkarma girişimlerinin büyük ölçüde sona ermesi

Çözüm: Bu zaferden sonra Haçlılar savunmaya geçti. Cevap: E.

• Fetret Devri'ni Timur'un Osmanlı'yı yönettiği dönem sanmak. Fetret, şehzadeler arasındaki taht kavgası dönemidir.
• Varna'yı Hunyadi Yanoş'un zaferi sanmak. Varna'yı II. Murat kazandı; Macar kralı savaşta öldü.
• Edirne-Segedin'in Haçlılar tarafından bozulduğunu unutmak. Antlaşmayı bozan Haçlılardı; Varna bunun sonucudur.
• Germiyan'ın savaşla alındığını sanmak. II. Murat döneminde Germiyan toprakları vasiyetle Osmanlılara geçti.
• Şeyh Bedreddin hareketini tek bir yorumla anlatmak. Hareketin niteliği tarihçiler arasında tartışmalıdır.