Yıldırım Bayezid ve Ankara Savaşı

Temmuz 1402'de Ankara yakınlarındaki Çubuk Ovası'nda yapılan savaş bir günde bitti. Savaşın ortasında Osmanlı ordusundaki Anadolu beyliklerinden gelen birlikler, eski beylerinin karşı tarafta olduğunu görünce saf değiştirdi. Kısa süre sonra padişah esir düştü. On üç yıl önce Kosova'da tahta çıkan, hızlı seferleri nedeniyle «Yıldırım» lakabıyla anılan Bayezid, ömrünün son aylarını Timur'un ordugâhında esir olarak geçirdi. Oysa bu yenilgiden yalnızca birkaç yıl önce Anadolu'nun büyük bölümünü tek bir yönetim altında toplamış, Avrupa'dan gelen büyük bir Haçlı ordusunu yenmiş ve İstanbul'u kuşatmıştı. Bu derste, bu kadar hızlı yükselen bir devletin nasıl bir günde dağılma noktasına geldiğini inceliyoruz.

• Yıldırım Bayezid'in Anadolu'da Türk siyasi birliğini sağlamaya yönelik seferlerini açıklarsın.
• Niğbolu Savaşı'nın ve İstanbul kuşatmasının sonuçlarını değerlendirirsin.
• Timur'la yaşanan çatışmanın neden çıktığını ve Ankara yenilgisinin devleti nasıl etkilediğini açıklarsın.

Tahta çıkış

Bayezid, 1389'da Kosova'da babasının ölümünden sonra savaş alanında padişah ilan edildi. Kaynaklara göre aynı gün kardeşi Yakup Çelebi öldürüldü. Bu olay, Osmanlı tarihindeki kardeş katlinin bilinen ilk örneklerinden biri olarak aktarılır. Tahtın bütün şehzadelere açık olduğu bir düzende, rakip bir şehzadenin varlığı taht kavgası tehlikesi demekti; bu uygulama sonraki yüzyıllarda da tartışma konusu oldu.

Anadolu'da birlik

Bayezid, babasından farklı olarak Anadolu beyliklerine karşı doğrudan askerî seferler düzenledi. Tahta çıktıktan kısa süre sonra Batı Anadolu'ya yönelerek Aydın, Saruhan ve Menteşe beyliklerini topraklarına kattı. Germiyan ve Hamit toprakları da tamamen Osmanlı yönetimine geçti.

Bu seferlerin en zoru, Karamanoğulları'na karşı yapılanlardı. Uzun süren mücadelelerin sonunda Konya alındı ve Karaman topraklarının büyük bölümü Osmanlı yönetimine geçti. Kuzeyde Candaroğulları'nın topraklarının bir kısmı, doğuda ise Sivas çevresinde hüküm süren Kadı Burhaneddin Devleti'nin toprakları, hükümdarının ölümünden sonra Osmanlılara katıldı.

Böylece Anadolu'daki Türk beyliklerinin büyük bölümü ilk kez Osmanlı yönetimi altında birleşti. Ancak bu birlik zor kullanılarak sağlandığı için kırılgandı. Topraklarını kaybeden beylerin önemli bir kısmı doğuya, Timur'un yanına sığındı ve onu Osmanlılara karşı kışkırttı.

Niğbolu ve İstanbul

Bayezid döneminde Osmanlılar, Bizans başkentini ilk kez ciddi biçimde kuşattı. İstanbul'u denizden ve karadan çevirmek için Boğaz'ın Anadolu yakasına Anadolu Hisarı (Güzelcehisar) yaptırıldı. Kuşatma birkaç yıl aralıklarla sürdü. Ders kitaplarında, bu süreçte Bizans'ın bazı ödünler verdiği, İstanbul'da Türklerin yaşadığı bir mahalle kurulduğu ve buraya bir kadı atandığı aktarılır.

İstanbul'un tehlikeye girmesi ve Osmanlıların Tuna'ya ulaşması Avrupa'yı harekete geçirdi. Macar kralının önderliğinde Fransız, Alman ve başka Avrupa ülkelerinden gelen şövalyelerin katıldığı büyük bir Haçlı ordusu toplandı. Bu ordu 1396'da Tuna kıyısındaki Niğbolu'da Osmanlılar tarafından ağır bir yenilgiye uğratıldı.

Niğbolu zaferi Osmanlıların Balkanlar'daki konumunu sağlamlaştırdı. Bulgaristan'ın kalan bölümü Osmanlı yönetimine geçti. Kaynaklara göre bu zaferden sonra Bayezid, Mısır'daki Abbasi halifesinden «Sultan-ı İklim-i Rum» (Rum diyarının sultanı) unvanını aldı. Bu unvan, Osmanlı hükümdarının İslam dünyasında Anadolu'nun meşru hükümdarı olarak tanınmasını amaçlıyordu.

Denizde ve yönetimde adımlar

Bayezid döneminde devletin gücü yalnız karada artmadı. İstanbul'u denizden kuşatma ve Çanakkale Boğazı'nı denetleme ihtiyacı, düzenli bir deniz gücünü gerekli kıldı. Ders kitaplarında Gelibolu'da bir tersane kurulduğu ve Osmanlı donanmasının temellerinin bu dönemde atıldığı aktarılır. Bu donanma henüz Venedik ya da Ceneviz gibi deniz devletleriyle boy ölçüşecek güçte değildi, ama Boğaz'ın iki yakası arasında asker taşımayı güvenceye aldı.

Yönetimde de merkezî yapı güçlendi. Çandarlı ailesinden gelen vezirler devlet işlerinde etkili oldu; fethedilen Anadolu topraklarına beyler ve kadılar atandı, tımar sistemi buralara da yayıldı. Ancak bu hızlı yayılma, yerel beylerin yüzyıllardır sürdürdüğü düzeni bir anda ortadan kaldırıyordu. Yeni yönetimin vergileri ve askerlik yükümlülükleri, beyliklerin halkı ve askerleri arasında hoşnutsuzluk yarattı. Bu hoşnutsuzluk, birkaç yıl sonra savaş alanında açıkça görülecekti.

Timur ile çatışma

Aynı yıllarda doğuda Timur, Orta Asya'dan İran'a, Irak'a ve Kafkasya'ya uzanan büyük bir devlet kurmuştu. İki güçlü hükümdarın sınırları Doğu Anadolu'da karşılaştı ve gerginlik hızla arttı.

Çatışmanın nedenleri ders kitaplarında şöyle sıralanır:

• Topraklarını kaybeden Anadolu beylerinin Timur'a sığınması ve onu Osmanlılara karşı kışkırtması.
• Timur'dan kaçan Karakoyunlu ve Celayirli hükümdarlarının Osmanlılara sığınması.
• İki tarafın Doğu Anadolu'daki küçük beylikler üzerinde egemenlik kurmak istemesi.
• Hükümdarlar arasında gönderilen sert mektupların ilişkileri koparması.

Timur 1400'de Sivas'ı aldı. Bayezid bu sırada İstanbul kuşatmasıyla uğraşıyordu. İki ordu 1402'de Ankara yakınlarında karşılaştı. Savaş sırasında Kara Tatar birlikleri ve beyliklerden gelen askerler Timur'un tarafına geçti. Osmanlı ordusu yenildi, Bayezid oğullarından biriyle birlikte esir düştü ve 1403'te esaret altında öldü.

Ankara Savaşı'nın sonuçları

Ankara yenilgisi, kısa sürede kurulan Anadolu birliğini dağıttı.

• Beylikler yeniden kuruldu: Timur, Bayezid'in aldığı toprakları eski sahiplerine geri verdi. Anadolu'da birlik yeniden bozuldu.
• Fetret Devri başladı: Bayezid'in oğulları taht için birbirleriyle savaşmaya başladı. Devlet on yıl kadar başsız kaldı.
• İstanbul'un fethi gecikti: Bizans rahat bir nefes aldı ve ömrü yarım yüzyıl uzadı.
• Balkanlar'da durum korundu: Timur Rumeli'ye geçmediği için Osmanlıların Balkanlar'daki toprakları büyük ölçüde elde kaldı. Devletin yeniden toparlanmasını sağlayan bu oldu.
• Anadolu Türk birliği ertelendi: Osmanlılar Anadolu'yu yeniden birleştirmek için uzun yıllar uğraşmak zorunda kaldı.

Değerlendirme

Yıldırım Bayezid'in dönemi hızlı bir yükseliş ile ani bir çöküşü bir arada gösterir. Zorla kurulan birlik, ilk büyük dış tehditte dağıldı. Rumeli'deki topraklar ise devletin yeniden ayağa kalkabileceği bir dayanak olarak kaldı. Bu dönemden çıkarılan ders, sonraki Osmanlı hükümdarlarının Anadolu'da daha temkinli davranmasında etkili oldu: beylikler yeniden alınırken zor kadar uzlaşma da kullanıldı, yerel ailelerin bir kısmı yeni düzene katıldı ve doğudaki güçlü devletlerle doğrudan çatışmaya girmeden önce Batı'daki durum güvenceye alındı.

Sıradaki derste, Ankara'dan sonra Bayezid'in oğulları arasında başlayan taht mücadelesini, bu mücadeleden galip çıkan Çelebi Mehmet'i ve devleti yeniden güçlendiren II. Murat dönemini inceliyoruz.

Örnek 1 — Niğbolu

Soru: Niğbolu Savaşı'ndan sonra Osmanlıların durumu için hangisi söylenebilir?

• A) Rumeli'deki toprakları elden çıktı.
• B) Anadolu beylikleri yeniden kuruldu.
• C) Balkanlar'daki konumları sağlamlaştı.
• D) Timur'a bağlandılar.
• E) Başkentlerini Bursa'ya geri taşıdılar.

Çözüm: Haçlı ordusunun yenilmesiyle Osmanlıların Tuna'daki varlığı güvence altına alındı. Cevap: C.

Örnek 2 — Anadolu Hisarı

Soru: Anadolu Hisarı'nın yapılış amacı hangisidir?

• A) Timur'a karşı doğu sınırını korumak
• B) İstanbul'u kuşatmak için Boğaz'ı denetim altına almak
• C) Karamanoğulları'nı kuşatmak
• D) Haçlıları Tuna'da durdurmak
• E) Gelibolu'yu korumak

Çözüm: Boğaz'ın Anadolu yakasında yapılan hisar İstanbul'un kuşatılmasına hizmet etti. Cevap: B.

Örnek 3 — Ankara Savaşı'nın nedenleri

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Ankara Savaşı'nın nedenleri arasında yer almaz?

• A) Anadolu beylerinin Timur'a sığınması
• B) Karakoyunlu ve Celayirli hükümdarlarının Osmanlılara sığınması
• C) Doğu Anadolu'daki beylikler üzerindeki rekabet
• D) Hükümdarlar arasındaki sert mektuplar
• E) Niğbolu'da Haçlı ordusunun Osmanlıları yenmesi

Çözüm: Niğbolu'da galip gelen Osmanlılardı; bu öncül yanlıştır. Cevap: E.

Örnek 4 — Rumeli'nin rolü

Soru: Ankara yenilgisinden sonra devletin yeniden toparlanabilmesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Timur'un Rumeli'ye geçmemesi ve Balkanlar'daki toprakların elde kalması
• B) Bizans'ın Osmanlılara yardım etmesi
• C) Haçlıların Timur'a saldırması
• D) Beyliklerin Osmanlılara bağlı kalması
• E) Bayezid'in esaretten dönmesi

Çözüm: Rumeli toprakları, devletin yeniden ayağa kalktığı dayanak oldu. Cevap: A.

• Ankara Savaşı'nı Haçlılarla yapılmış sanmak. Ankara'da karşıdaki güç Timur'du; Haçlılarla yapılan savaş Niğbolu'dur.
• İlk İstanbul kuşatmasını Fatih dönemine bağlamak. Osmanlıların ilk İstanbul kuşatması Bayezid döneminde yapıldı.
• Anadolu Hisarı ile Rumeli Hisarı'nı karıştırmak. Anadolu Hisarı Bayezid döneminde yapıldı; Rumeli Hisarı daha sonraki bir dönemin eseridir.
• Timur'un Osmanlı Devleti'ni yıktığını sanmak. Timur beylikleri yeniden kurdu ama Osmanlı Devleti'ni ortadan kaldırmadı.
• Anadolu birliğinin barışçı yollarla sağlandığını sanmak. Bayezid, babasından farklı olarak beyliklere karşı askerî seferler düzenledi.