İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · Beylikten Devlete Osmanlı · TAR-H08-L03

I. Murat dönemi

TYTAYT-1sınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

1389 yazında Kosova Ovası'nda iki ordu karşı karşıya geldi. Bir yanda Balkan devletlerinden toplanmış bir ittifak ordusu, öbür yanda I. Murat'ın komutasındaki Osmanlı ordusu vardı. Osmanlılar savaşı kazandı; ama savaşın sonunda, ölüler arasından kalkan bir Sırp soylusu padişaha yaklaştı ve onu hançerledi. Kaynakların çoğuna göre I. Murat, savaş alanında hayatını kaybeden ilk ve tek Osmanlı padişahı oldu. Ancak bu sahnenin arkasında, otuz yıla yakın süren bir saltanatın sonuçları duruyordu: Edirne'yi başkent yapan, Balkanlar'ın içlerine kadar uzanan ve ilk düzenli kapıkulu askerlerini kuran bir dönem. Bu derste I. Murat'ın Rumeli'de ve Anadolu'da izlediği politikayı ve onun döneminde kurulan yeni kurumları inceliyoruz.

2Hedefler

  • I. Murat döneminde Rumeli'de yapılan fetihleri ve savaşları sıralarsın.
  • Anadolu beylikleriyle izlenen barışçı birleşme yöntemlerini açıklarsın.
  • Pençik sistemi, yeniçeri ocağı ve kazaskerlik gibi bu dönemde kurulan kurumları açıklarsın.
  • I. Kosova Savaşı'nın sonuçlarını değerlendirirsin.

3Konu anlatımı

Edirne ve Rumeli'deki ilerleyiş

I. Murat, babası Orhan Bey'in ölümünden sonra 1362'de tahta çıktı. Saltanatının ilk yıllarında Ankara'yı ahilerden alarak Anadolu'daki konumunu güçlendirdi; ardından dikkatini Rumeli'ye çevirdi.

Rumeli'deki en önemli kazanım Edirne'dir. Lala Şahin Paşa komutasındaki kuvvetler, kentin önünde Bizans kuvvetlerini Sazlıdere yakınlarında yendi ve Edirne Osmanlıların eline geçti. Edirne'nin alınış tarihi kaynaklarda farklı verilir; ders kitaplarında genellikle 1361 ya da 1363 yılı kullanılır. Kent bir süre sonra başkent yapıldı. Böylece devletin merkezi Rumeli'ye taşındı; bu, Osmanlıların artık Balkanlar'da kalıcı olmak niyetinde olduğunu gösteriyordu.

Edirne'nin alınması Balkan devletlerini ve Papalığı kaygılandırdı. 1364'te Macar, Sırp, Bosna ve Eflak kuvvetlerinden oluşan bir Haçlı ordusu Edirne'ye doğru ilerledi. Osmanlı komutanı Hacı İlbey, Meriç Nehri kıyısında konaklayan bu orduya gece baskını düzenledi ve onu dağıttı. Sırpsındığı Savaşı olarak bilinen bu çatışma, Osmanlılarla Haçlılar arasındaki ilk savaş kabul edilir.

1371'de Meriç kıyısında yapılan Çirmen Savaşı'nda Sırp kuvvetleri yenildi. Bu zaferle Makedonya'nın yolu açıldı; bölgedeki bazı Sırp ve Bulgar yöneticileri Osmanlılara vergi vermeyi kabul etti. Bizans da bu yıllarda Osmanlılara bağlı bir konuma düştü. Osmanlı ilerleyişi her zaman başarılı olmadı: 1387'de Bosna'da yapılan Ploşnik Savaşı'nda Osmanlı kuvvetleri yenildi. Bu, Osmanlıların Balkanlar'daki ilk büyük yenilgisi olarak aktarılır.

Balkanlar'da yönetim: uç beyleri ve hoşgörü

Rumeli'deki fetihler yalnız padişahın ordusuyla yapılmadı. Sınır bölgelerinde uç beyleri denen komutanlar, kendi akıncı kuvvetleriyle ileri bölgelere seferler düzenliyordu. Bu beyler arasında en çok anılanlardan biri Evrenos Bey'dir; kaynaklara göre onun kuvvetleri Makedonya'da ve Yunanistan'ın kuzeyinde Osmanlı sınırlarını genişletti. Uç beyleri fethettikleri bölgelerde zamanla yerleşik aileler hâline geldi ve yüzyıllar boyunca Balkan sınırının koruyucuları oldu.

Fethedilen bölgelerin halkına karşı izlenen politika da önemliydi. Osmanlılar yerel halkın dinine, diline ve geleneklerine çoğunlukla dokunmadı; eski vergilerin bir kısmını kaldırarak ya da hafifleterek yeni yönetimi kabul edilebilir kıldı. Bu hoşgörü ve gönül alma politikasına istimalet adı verilir. Bazı yerel soylular yerlerini koruyarak Osmanlı hizmetine girdi; kimi tımar sahiplerinin Hristiyan olduğu bilinmektedir. Bu yaklaşım, Balkanlar'daki fetihlerin kalıcı olmasını sağlayan etkenlerden biri oldu; yerel halkın önemli bir bölümü yeni yönetime uzun süre direnmedi.

I. Kosova Savaşı

Ploşnik yenilgisi Balkan devletlerini cesaretlendirdi ve Sırbistan çevresinde yeni bir ittifak oluştu. 1389'da yapılan I. Kosova Savaşı'nı Osmanlılar kazandı. Savaşın sonunda I. Murat öldürüldü ve oğlu Bayezid savaş alanında tahta çıktı.

Kosova'nın sonuçları uzun soluklu oldu. Sırbistan Osmanlılara bağlandı ve vergi vermeye başladı; Balkanlar'da Osmanlılara karşı birleşik bir direnişin gücü büyük ölçüde kırıldı. Bu zafer, Osmanlı egemenliğinin Tuna'ya doğru yayılmasının yolunu açtı.

Anadolu'da barışçı genişleme

I. Murat, Anadolu'da Türk beyliklerine karşı çoğunlukla savaş dışı yollar izledi. Rumeli'deki fetihleri sürdürürken arkasında yeni bir cephe açmak istemiyordu.

  • Germiyanoğulları: Oğlu Bayezid'in Germiyan beyinin kızıyla evlenmesi sonucunda Kütahya, Simav, Emet ve Tavşanlı çeyiz olarak Osmanlılara geçti.
  • Hamitoğulları: Beyşehir, Yalvaç ve çevresindeki bazı yerler para karşılığında satın alındı.
  • Karamanoğulları: Anadolu'da Osmanlılarla en çok yarışan beylik buydu. Selçuklu topraklarının mirasçısı olduğunu ileri süren Karaman beyiyle Konya yakınlarında yapılan savaşı Osmanlılar kazandı; ancak beylik ortadan kaldırılmadı.

Evlilik ve satın alma yoluyla toprak kazanmak, Anadolu Türk birliğinin kan dökülmeden genişletilmesine imkân verdi.

Kurumlar

I. Murat döneminde, büyüyen ülkeyi yönetmek için yeni kurumlar kuruldu.

  • Pençik sistemi: Savaşta alınan esirlerin beşte biri devlete ayrıldı. Bu esirler Türk ailelerinin yanına verilerek dil ve gelenekleri öğrendi, sonra askerlik eğitiminden geçirildi.
  • Yeniçeri Ocağı: Pençik yoluyla yetişen gençlerden ilk düzenli piyade birliği kuruldu. Kapıkulu askerleri doğrudan padişaha bağlıydı ve maaş alıyordu. Böylece hükümdar, aşiret beylerine bağımlı olmayan bir askerî güce kavuştu.
  • Kazaskerlik: Askerî sınıfın hukuki işlerine bakmak için kazaskerlik makamı kuruldu. İlk kazaskerin Çandarlı Kara Halil olduğu aktarılır.
  • Beylerbeylik: Rumeli'deki toprakları yönetmek için Rumeli Beylerbeyliği kuruldu; ilk beylerbeyi Lala Şahin Paşa'dır.
  • Tımar sistemi: Fethedilen toprakların gelirleri, savaşta hizmet veren askerlere dağıtıldı. Bu sistem bu dönemde yaygınlaştı.

Taht ve yönetim anlayışı

Erken Osmanlı döneminde ülkenin hükümdar ailesinin ortak malı sayıldığı kabul edilir. Bu anlayış, şehzadeler arasında çatışmalara yol açabiliyordu. I. Murat döneminde oğlu Savcı Bey'in babasına karşı ayaklandığı ve isyanın bastırıldığı aktarılır. Bu olay, ileride taht kavgalarının devlet için ne kadar tehlikeli olabileceğini gösteren erken bir örnekti.

Değerlendirme

I. Murat döneminde Osmanlılar Balkanlar'da sınır beyliği olmaktan çıkıp bölgenin en güçlü devleti hâline geldi. Başkentin Edirne'ye taşınması, kapıkulu ordusunun kurulması ve yeni yönetim makamları, devletin merkezî bir yapı kazanmaya başladığını gösterir. Anadolu'da ise savaş yerine evlilik ve satın alma ön plana çıktı.

Sıradaki derste, Kosova'da tahta çıkan Yıldırım Bayezid'in dönemini inceliyoruz: Niğbolu'daki Haçlı ordusu, İstanbul kuşatması ve 1402'de Timur'a karşı yapılan Ankara Savaşı.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Sırpsındığı

Soru: Sırpsındığı Savaşı'nın Osmanlı tarihindeki yeri hangisidir?

  • A) Osmanlıların ilk deniz savaşıdır.
  • B) Osmanlılarla Haçlılar arasındaki ilk savaştır.
  • C) Bizans'la yapılan ilk savaştır.
  • D) Timur'la yapılan savaştır.
  • E) Karamanoğulları ile yapılan ilk savaştır.

Çözüm: 1364'te Edirne'ye ilerleyen Haçlı ordusu gece baskınıyla dağıtıldı. Cevap: B.

Örnek 2 — Germiyan

Soru: Kütahya ve çevresinin Osmanlı topraklarına katılma biçimi hangisidir?

  • A) Savaş
  • B) Satın alma
  • C) Antlaşma ile kiralama
  • D) Evlilik yoluyla çeyiz olarak
  • E) Haçlılardan alınarak

Çözüm: Bayezid'in Germiyan beyinin kızıyla evlenmesiyle bu yerler çeyiz olarak geçti. Cevap: D.

Örnek 3 — Pençik

Soru: Pençik sisteminin amacı hangisidir?

  • A) Savaş esirlerinin beşte birini alarak padişaha bağlı asker yetiştirmek
  • B) Vergi oranını belirlemek
  • C) Medreselere öğrenci bulmak
  • D) Tüccarlardan gümrük almak
  • E) Toprakları köylülere dağıtmak

Çözüm: Bu esirler eğitilerek yeniçeri ocağına alındı. Cevap: A.

Örnek 4 — Kosova

Soru: I. Kosova Savaşı'nın sonuçlarından biri hangisidir?

  • A) Osmanlıların Rumeli'den çekilmesi
  • B) Bizans'ın İznik'i yeniden kazanması
  • C) Karamanoğulları'nın yıkılması
  • D) Edirne'nin kaybedilmesi
  • E) Sırbistan'ın Osmanlılara bağlanması ve padişahın savaş alanında hayatını kaybetmesi

Çözüm: Zafer kazanıldı, ama I. Murat savaş sonunda öldürüldü. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • Sırpsındığı'nı Sırplarla yapılan tek taraflı bir savaş sanmak. Karşıdaki ordu birçok devletten oluşan bir Haçlı ordusuydu.
  • Ploşnik'i zafer sanmak. Ploşnik, Osmanlıların Balkanlar'daki ilk büyük yenilgisi olarak aktarılır.
  • Germiyan topraklarının satın alındığını sanmak. Germiyan toprakları çeyiz olarak, Hamitoğulları'nın toprakları satın alma yoluyla geçti.
  • Yeniçeri Ocağı'nın Orhan Bey döneminde kurulduğunu sanmak. Orhan Bey'in yaya ve müsellemleri vardı; yeniçeriler I. Murat döneminde pençikle kuruldu.
  • Edirne'nin alınış tarihini kesin sanmak. Kaynaklar farklı yıllar verir.

6Tekrar kartı

  • Edirne: Sazlıdere, Lala Şahin Paşa; başkent Rumeli'ye taşındı (tarih tartışmalı, 1361/1363).
  • Sırpsındığı 1364: Hacı İlbey'in gece baskını; ilk Osmanlı-Haçlı savaşı.
  • Çirmen 1371: Sırplar yenildi, Makedonya yolu açıldı.
  • Ploşnik 1387: Balkanlar'daki ilk büyük yenilgi.
  • I. Kosova 1389: zafer; Sırbistan bağlandı; I. Murat savaş alanında öldü.
  • Anadolu: Germiyan çeyiz (Kütahya, Simav, Emet, Tavşanlı); Hamitoğulları'ndan satın alma; Karaman yenildi ama yıkılmadı.
  • Kurumlar: pençik, yeniçeri ocağı (kapıkulu), kazasker (Çandarlı Kara Halil), Rumeli Beylerbeyliği, tımar.
  • Savcı Bey isyanı: hükümdar ailesinin ortak mülkü anlayışının tehlikesi.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    I. Murat döneminde başkent yapılan Rumeli kenti hangisidir?

    1. A)Gelibolu
    2. B)Edirne
    3. C)Bursa
    4. D)Filibe
    5. E)Sofya
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bu kentin başkent yapılması devlet merkezinin Rumeli'ye taşınması demekti.

  2. Soru 2 · Kolay

    Sırpsındığı'nda Haçlı ordusuna gece baskını düzenleyen Osmanlı komutanı kimdir?

    1. A)Lala Şahin Paşa
    2. B)Süleyman Paşa
    3. C)Çandarlı Kara Halil
    4. D)Hacı İlbey
    5. E)Evrenos Bey
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Meriç kıyısındaki baskın Haçlı ordusunu dağıtmıştır.

  3. Soru 3 · Kolay

    Savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasına ne ad verilir?

    1. A)Pençik
    2. B)Tımar
    3. C)İskân
    4. D)İstimalet
    5. E)Cizye
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Bu esirlerden yeniçeri ocağı için asker yetiştirilmiştir.

  4. Soru 4 · Kolay

    İlk kazasker olarak aktarılan kişi kimdir?

    1. A)Hacı İlbey
    2. B)Davud-u Kayseri
    3. C)Çandarlı Kara Halil
    4. D)Savcı Bey
    5. E)Lala Şahin Paşa
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Askerî sınıfın hukuki işleri bu makama bırakılmıştır.

  5. Soru 5 · Orta

    Osmanlıların Balkanlar'daki ilk büyük yenilgisi olarak aktarılan savaş hangisidir?

    1. A)Çirmen
    2. B)Sırpsındığı
    3. C)I. Kosova
    4. D)Sazlıdere
    5. E)Ploşnik
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. 1387'de Bosna'da yapılan bu savaş Balkan devletlerini cesaretlendirmiştir.

  6. Soru 6 · Orta

    Beyşehir ve Yalvaç çevresi hangi beylikten satın alınmıştır?

    1. A)Germiyanoğulları
    2. B)Karesi
    3. C)Karamanoğulları
    4. D)Hamitoğulları
    5. E)Saruhanoğulları
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Bu yerler savaşsız biçimde, para karşılığında Osmanlılara geçmiştir.

  7. Soru 7 · Orta

    Makedonya'nın yolunu açan 1371 savaşı hangisidir?

    1. A)Sırpsındığı
    2. B)Çirmen
    3. C)Ploşnik
    4. D)Maltepe
    5. E)Niğbolu
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Meriç kıyısındaki bu zaferden sonra bazı Sırp ve Bulgar yöneticileri vergi vermeyi kabul etmiştir.

  8. Soru 8 · Orta

    Kapıkulu askerlerini aşiret kuvvetlerinden ayıran özellik hangisidir?

    1. A)Doğrudan padişaha bağlı olmaları ve maaş almaları
    2. B)Yalnız savaş zamanı toplanmaları
    3. C)Beylere bağlı olmaları
    4. D)Toprak işlemeleri
    5. E)Gönüllü olmaları
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Hükümdar böylece beylere bağımlı olmayan bir güç kazanmıştır.

  9. Soru 9 · Orta

    Edirne'nin başkent yapılması hangi niyeti yansıtır?

    1. A)Anadolu'dan tamamen vazgeçmeyi
    2. B)Bizans'la ittifak kurmayı
    3. C)Denizcilikte güçlenmeyi
    4. D)Ticareti yasaklamayı
    5. E)Balkanlar'da kalıcı olmayı
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Devlet merkezinin Rumeli'ye taşınması, bölgedeki varlığın geçici olmadığını gösterir.

  10. Soru 10 · Orta

    Rumeli Beylerbeyliği'nin ilk beylerbeyi kimdir?

    1. A)Hacı İlbey
    2. B)Süleyman Paşa
    3. C)Lala Şahin Paşa
    4. D)Çandarlı Kara Halil
    5. E)Evrenos Bey
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Edirne'nin alınmasında da görev yapan bu komutan Rumeli yönetiminin başına getirilmiştir.

  11. Soru 11 · Orta

    I. Murat'ın Anadolu beylikleriyle ilişkilerinde çoğunlukla savaş dışı yollar izlemesinin nedeni hangisidir?

    1. A)Rumeli'deki fetihleri sürerken arkada yeni bir cephe açmak istememesi
    2. B)Ordusunun olmaması
    3. C)Beyliklerin daha güçlü olması
    4. D)Bizans'ın bunu istemesi
    5. E)Haçlıların bunu dayatması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. İki cephede birden savaşmak devletin gücünü bölebilirdi.

  12. Soru 12 · Zor

    Karaman beyliğinin Osmanlılarla sürekli rekabet içinde olmasının gerekçelerinden biri hangisidir?

    1. A)Rumeli'de toprağı olması
    2. B)Haçlılarla ittifak yapması
    3. C)Selçuklu topraklarının mirasçısı olduğunu ileri sürmesi
    4. D)Deniz gücüne sahip olması
    5. E)Bizans'ın başkentini alması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Bu iddia, Anadolu Türk birliğini sağlama konusunda Osmanlılarla doğrudan rekabet anlamına geliyordu.

  13. Soru 13 · Zor

    Pençik sistemi ile yeniçeri ocağı arasındaki ilişki hangisidir?

    1. A)İkisi farklı yüzyıllarda kurulmuştur.
    2. B)Yeniçeriler pençiği kaldırmıştır.
    3. C)Pençik vergi sistemidir, orduyla bağı yoktur.
    4. D)Pençik yalnız Bizans'ta uygulanmıştır.
    5. E)Pençikle alınan esirler eğitilerek yeniçeri ocağının askerlerini oluşturmuştur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Sistem, ocağın asker kaynağı olarak işlemiştir.

  14. Soru 14 · Zor

    Savcı Bey isyanının ortaya koyduğu sorun hangisidir?

    1. A)Medreselerin yetersizliği
    2. B)Ülkenin hükümdar ailesinin ortak malı sayılmasının şehzadeler arasında çatışmaya yol açabilmesi
    3. C)Haçlıların gücü
    4. D)Tımar sisteminin bozulması
    5. E)Bizans'ın yeniden güçlenmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Bu anlayış ileride taht kavgalarının da zeminini oluşturmuştur.

  15. Soru 15 · Zor

    Sırpsındığı, Ploşnik ve Kosova birlikte düşünüldüğünde Balkan devletlerinin tutumu için ne söylenebilir?

    1. A)Osmanlılara hiç direnmedikleri
    2. B)Bizans'a karşı Osmanlılarla birleştikleri
    3. C)Yalnız denizde savaştıkları
    4. D)Osmanlı ilerleyişine karşı zaman zaman ittifak kurarak direndikleri
    5. E)Anadolu'ya saldırdıkları
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Her üç savaşta da karşıda birden çok Balkan gücünün bulunduğu görülür.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Yıldırım Bayezid ve Ankara Savaşı» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Germiyan topraklarının Osmanlılara geçmesine yol açan evlilik kimin evliliğidir?

    1. A)Şehzade Bayezid'in
    2. B)Orhan Bey'in
    3. C)Savcı Bey'in
    4. D)Süleyman Paşa'nın
    5. E)Lala Şahin Paşa'nın
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Germiyan beyinin kızıyla yapılan evlilik sonucu Kütahya ve çevresi çeyiz olarak alınmıştır.

  2. Soru 2 · Orta

    I. Kosova Savaşı'ndan sonra Sırbistan'ın durumu ne olmuştur?

    1. A)Bağımsızlığını korumuştur.
    2. B)Osmanlılara bağlanmış ve vergi vermeye başlamıştır.
    3. C)Bizans'a katılmıştır.
    4. D)Macaristan'a bağlanmıştır.
    5. E)Karamanoğulları'yla birleşmiştir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Zafer, Balkanlar'daki birleşik direnişin gücünü kırmıştır.

  3. Soru 3 · Zor

    Kazaskerlik makamının kurulması devletin hangi ihtiyacına cevap verir?

    1. A)Donanma kurma
    2. B)Para basma
    3. C)Büyüyen askerî sınıfın hukuki işlerinin ayrı bir makamca yürütülmesi
    4. D)Medreselerin denetlenmesi
    5. E)Ticaret yollarının korunması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Ordunun genişlemesi, askerlerin davalarına bakacak uzman bir makam gerektirmiştir.

  4. Soru 4 · Zor

    I. Murat döneminde Anadolu'da izlenen genişleme yöntemleri hangi sonucu doğurmuştur?

    1. A)Beyliklerin hepsinin yıkılması
    2. B)Bizans ordularının Kütahya'yı ele geçirmesi
    3. C)Haçlı seferlerinin Anadolu'ya yönelmesi
    4. D)Türk beylikleri arasında birliğin kan dökülmeden genişletilmesi
    5. E)Osmanlı başkentinin Konya'ya taşınması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Evlilik ve satın alma, savaşın maliyetinden kaçınarak toprak kazanmayı sağlamıştır.

  5. Soru 5 · Zor

    I. Murat döneminin genel bir değerlendirmesi için doğru olan yargı hangisidir?

    1. A)Devlet merkezî kurumlarını kaybetmiştir.
    2. B)Rumeli'deki topraklar kaybedilmiştir.
    3. C)Anadolu'da yalnız savaş yolu izlenmiştir.
    4. D)Bizans güçlenmiştir.
    5. E)Devlet Balkanlar'ın en güçlü gücü hâline gelmiş ve merkezî bir yapı kazanmaya başlamıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Yeni başkent, kapıkulu ordusu ve yönetim makamları bu dönüşümün işaretleridir.

H08 — Beylikten Devlete Osmanlı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.