İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · Beylikten Devlete Osmanlı · TAR-H08-L02

Osman Bey ve Orhan Bey

TYTAYT-1sınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

Bursa'nın surları yıllarca kuşatma altında kaldı. Osmanlı kuvvetleri kenti doğrudan saldırıyla alacak kadar güçlü değildi; bu yüzden çevresine kuleler kurup yollarını kestiler ve kentin dışarıyla bağını yavaş yavaş kopardılar. Tarlalar ekilemedi, kervanlar gelemedi, kentin içinde yiyecek azaldı. Sonunda 1326'da kent teslim oldu. Osmanlı geleneğine göre bu haber, Söğüt'te hasta yatağında yatan Osman Bey'e ulaştığında o, kendisinin Bursa'ya gömülmesini istedi. Bu istek yerine getirildi ve Bursa, beyliğin ilk büyük kenti ve başkenti oldu. Bir uç beyliğinin, surlu bir Bizans kentini ele geçirip onu başkent yapacak duruma gelmesi, küçük bir akıncı topluluğundan gerçek bir devlete geçişin işaretiydi. Bu derste bu geçişi yöneten ilk iki hükümdarı, Osman Bey'i ve oğlu Orhan Bey'i, ve onların döneminde atılan devlet temellerini inceliyoruz.

2Hedefler

  • Osman Bey döneminin önemli olaylarını ve Koyunhisar Savaşı'nın anlamını açıklarsın.
  • Orhan Bey döneminde Bursa, İznik ve İzmit'in alınmasını ve Karesi'nin katılmasını sıralarsın.
  • Rumeli'ye geçiş sürecini ve önemini değerlendirirsin.
  • Orhan Bey döneminde kurulan devlet kurumlarını açıklarsın.

3Konu anlatımı

Osman Bey dönemi

Osman Bey, babası Ertuğrul Gazi'den devraldığı küçük beyliği Bizans tekfurlarının yönettiği komşu kalelere karşı genişletti. Osmanlı geleneğine göre Karacahisar, Bilecik, Yarhisar ve İnegöl bu dönemde alındı; ancak bu fetihlerin kesin tarihleri bilinmemektedir.

Osman Bey döneminin tarihi belli en önemli olayı, 1302'de İzmit yakınlarında Bizans ordusuyla yapılan savaştır. Osmanlılar bu savaşta galip geldi. Bu zafer, beyliğin artık Bizans'ın ciddiye aldığı bir güç hâline geldiğini gösterdi ve beyliğe katılmak isteyen gazilerin sayısını artırdı.

Osman Bey'in son yıllarında Osmanlılar, Bizans'ın Anadolu'daki önemli kentlerini kuşatmaya başladı. Bu kuşatmalar, kentleri doğrudan saldırıyla değil, çevrelerini denetim altına alarak teslim olmaya zorlamaya dayanıyordu.

Bizans sınırında bir uç toplumu

Osman Bey'in çevresinde toplanan topluluk tek tip değildi. Göçebe Türkmen aileleri, gaza amacıyla uca gelen savaşçılar, kasabalarda örgütlenmiş ahiler ve köylerde yaşayan dervişler aynı sınır bölgesinde bir arada bulunuyordu. Kaynaklara göre bölgenin yerli Hristiyan halkından da bu topluluğa katılanlar oldu; Osman Bey'in silah arkadaşı olarak anılan Köse Mihal bunun en bilinen örneği olarak aktarılır.

Bu karma yapı, beyliğin hızla büyümesini kolaylaştırdı. Bizans'ın yüksek vergilerinden ve merkezî yönetimin ilgisizliğinden yorulan köylüler için yeni yönetim, çoğu zaman daha hafif bir yük anlamına geliyordu. Bu nedenle bazı kaleler savaşla değil, anlaşmayla el değiştirdi. Osmanlı beyliğinin ilk yıllarında kılıç kadar uzlaşma da etkili oldu.

Orhan Bey dönemi

Bursa ve başkent: Osman Bey'in oğlu Orhan Bey, 1326'da Bursa'yı aldı ve beyliğin merkezi yaptı. Bursa'nın alınmasıyla Osmanlılar ilk kez büyük, zengin ve surlu bir kente sahip oldu.

Maltepe ve Bizans kentleri: 1329'da İzmit Körfezi kıyısındaki Maltepe (Pelekanon) yakınlarında, Bizans imparatorunun bizzat komuta ettiği ordu yenildi. Bu, Osmanlıların bir Bizans imparatoruyla yaptığı ilk savaştır. Bizans bu yenilgiden sonra Anadolu'daki kentlerini koruyamadı: İznik 1331'de, İzmit 1337'de Osmanlıların eline geçti. Böylece Bizans'ın Anadolu'daki topraklarının büyük bölümü kaybedildi.

Karesi'nin katılması: 1345 civarında, Balıkesir merkezli Karesi Beyliği'ndeki iç karışıklıklardan yararlanılarak beylik Osmanlı topraklarına katıldı. Bu, Anadolu'daki bir Türk beyliğinin Osmanlılara katılmasının ilk örneğidir. Böylece Osmanlılar Çanakkale Boğazı kıyısına ulaştı ve Karesi'nin deneyimli komutanları ve denizcileri Osmanlı hizmetine girdi.

Rumeli'ye geçiş

XIV. yüzyılın ortasında Bizans'ta taht kavgaları yaşanıyordu. Taht iddiacılarından Ioannes Kantakuzenos, Orhan Bey'den askerî yardım istedi ve kızını onunla evlendirdi. Osmanlı birlikleri bu yardım için birkaç kez Rumeli'ye geçti ve bölgeyi yakından tanıdı.

1350'lerin başında Orhan Bey'in oğlu Süleyman Paşa komutasındaki kuvvetler, Gelibolu Yarımadası'ndaki Çimpe Kalesi'ni ele geçirdi. Bu, Osmanlıların Rumeli'de elde ettiği ilk kalıcı noktadır. Kısa süre sonra bölgede meydana gelen bir depremde surları yıkılan Gelibolu da Osmanlıların eline geçti.

Rumeli'deki toprakları kalıcı hâle getirmek için Anadolu'dan getirilen Türkmen aileleri bu bölgelere yerleştirildi. Bu iskân politikası, fethedilen yerlerin Türkleşmesini ve Osmanlıların Balkanlar'da sağlam bir dayanak kazanmasını sağladı. Rumeli'ye geçiş, Osmanlı tarihinin yönünü belirleyen olaylardan biridir; devletin bundan sonraki büyük genişlemesi Balkanlar'da gerçekleşecekti.

Bursa: bir uç kasabasından başkente

Bursa, alındıktan sonra hızla bir Osmanlı kentine dönüştü. Orhan Bey kentte cami, imaret, medrese ve hamamdan oluşan bir yapı topluluğu yaptırdı; bu topluluğun çevresinde yeni bir mahalle gelişti. İmaret denen aşevleri yoksullara, yolculara ve öğrencilere yemek veriyordu. Bu yapıların giderleri, onlara bağlanan dükkân ve toprak gelirleriyle, yani vakıflar aracılığıyla karşılanıyordu.

Kentin konumu da önemliydi. Bursa, Anadolu'nun iç bölgelerini Marmara kıyısına bağlayan yolların üzerindeydi; buraya gelen tüccarlar beyliğe vergi geliri sağladı. Vakıflarla kurulan yapılar, kentin hem dinî hem de ticari merkezi olmasına katkıda bulundu. Osmanlıların sonraki yüzyıllarda fethettikleri kentlerde de benzer bir yol izlendi: önce bir yapı topluluğu kuruluyor, kent onun çevresinde yeniden düzenleniyordu.

Kurumlar

Orhan Bey döneminde beylik, düzenli bir devlet yapısı kazanmaya başladı.

  • Para: Orhan Bey adına ilk Osmanlı gümüş parası, yani akçe basıldı. Para basmak, bağımsızlığın en önemli göstergelerinden biriydi.
  • Eğitim: 1331'de alınan İznik'te ilk Osmanlı medresesi kuruldu. Bu medresenin ilk müderrisi, dönemin tanınmış bilginlerinden Davud-u Kayseri'dir.
  • Ordu: Savaş zamanında toplanan aşiret kuvvetlerinin yanında ilk düzenli askerî birlikler oluşturuldu. Yaya ve müsellem denen bu birlikler, Türkmen gençlerinden oluşuyordu; savaşta görev yapıyor, barışta kendilerine verilen toprakları işliyorlardı.
  • Yönetim: Divan teşkilatının ve vezirliğin temelleri bu dönemde atıldı. Fethedilen yerlerde kadılar ve subaşılar görevlendirildi; kentlerde imaretler, camiler ve hamamlar yapıldı.

Değerlendirme

Osman Bey'in döneminde beylik Bizans sınırında güçlü bir uç gücüne dönüştü. Orhan Bey'in döneminde ise bu güç, başkenti, parası, medresesi, düzenli askerleri ve Rumeli'deki ilk topraklarıyla gerçek bir devlete dönüştü. Bu iki dönem, Osmanlı Devleti'nin kuruluş evresi olarak birlikte değerlendirilir.

Rumeli'de elde edilen ilk topraklar, bir sonraki hükümdarın büyük fetihleri için bir sıçrama tahtası oldu. Sıradaki derste I. Murat dönemini, Edirne'nin alınmasını, Balkan devletleriyle yapılan büyük savaşları ve bu dönemde kurulan yeni askerî düzeni inceliyoruz.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Bursa

Soru: Bursa'nın 1326'da alınmasının Osmanlı Beyliği için önemi hangisidir?

  • A) Rumeli'ye geçişin gerçekleşmesi
  • B) Karesi'nin katılması
  • C) İlk kez büyük, zengin ve surlu bir kentin elde edilip başkent yapılması
  • D) Bizans başkentinin ele geçirilmesi
  • E) İlk medresenin kurulması

Çözüm: Bursa, beyliğin ilk büyük kenti ve merkezi oldu. Cevap: C.

Örnek 2 — Karesi

Soru: Karesi Beyliği'nin Osmanlılara katılmasının sonuçlarından biri hangisidir?

  • A) Bursa'nın alınması
  • B) Osmanlıların Çanakkale Boğazı kıyısına ulaşması ve deneyimli denizcilerin hizmete girmesi
  • C) Maltepe Savaşı'nın kazanılması
  • D) İznik'in alınması
  • E) İlk akçenin basılması

Çözüm: Karesi toprakları Osmanlıları Rumeli'ye en yakın kıyıya taşıdı. Cevap: B.

Örnek 3 — Çimpe

Soru: Osmanlıların Rumeli'de elde ettiği ilk kalıcı nokta hangisidir?

  • A) Edirne
  • B) Bursa
  • C) İzmit
  • D) Çimpe Kalesi
  • E) İznik

Çözüm: Süleyman Paşa komutasındaki kuvvetler Gelibolu Yarımadası'ndaki bu kaleyi aldı. Cevap: D.

Örnek 4 — Yaya ve müsellem

Soru: Yaya ve müsellem birliklerinin özelliği hangisidir?

  • A) İlk düzenli askerî birlikler olmaları ve barışta kendilerine verilen toprakları işlemeleri
  • B) Yalnız Bizanslı askerlerden oluşmaları
  • C) Donanmada görev yapmaları
  • D) Paralı Avrupalı askerler olmaları
  • E) Yalnız medresede görev yapmaları

Çözüm: Türkmen gençlerinden oluşan bu birlikler hem asker hem çiftçiydi. Cevap: A.

5Tuzaklar

  • Bursa'yı Osman Bey'in aldığını sanmak. Bursa 1326'da Orhan Bey döneminde alındı.
  • İlk medreseyi Bursa'da sanmak. İlk Osmanlı medresesi İznik'te kuruldu.
  • Rumeli'deki ilk toprağı Edirne sanmak. İlk kalıcı nokta Çimpe Kalesi'dir.
  • Maltepe'yi Rumeli'de sanmak. Maltepe (Pelekanon) İzmit Körfezi kıyısındadır.
  • Osman Bey dönemindeki fetih tarihlerini kesin sanmak. Bu tarihlerin çoğu Osmanlı geleneğine dayanır.

6Tekrar kartı

  • Osman Bey: Karacahisar, Bilecik, Yarhisar, İnegöl (tarihleri gelenekten); 1302 İzmit yakınlarındaki zafer; kentleri çevreden kuşatma.
  • Orhan Bey: 1326 Bursa (başkent); 1329 Maltepe (Pelekanon), bir Bizans imparatoruyla ilk savaş; İznik 1331, İzmit 1337.
  • Karesi'nin katılması (≈1345): ilk beylik katılımı, Çanakkale Boğazı, denizciler.
  • Rumeli'ye geçiş: Kantakuzenos'a yardım; Süleyman Paşa; Çimpe Kalesi (ilk kalıcı nokta); Gelibolu; iskân politikası.
  • Kurumlar: ilk akçe; İznik'te ilk medrese (Davud-u Kayseri); yaya ve müsellem (ilk düzenli birlikler); divan ve vezirliğin temelleri; kadı ve subaşı.
  • Değerlendirme: uç gücünden devlete geçiş.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Osmanlıların ilk başkenti olan büyük kent hangisidir?

    1. A)İznik
    2. B)İzmit
    3. C)Edirne
    4. D)Söğüt
    5. E)Bursa
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. 1326'da alınan bu kent beyliğin merkezi yapılmıştır.

  2. Soru 2 · Kolay

    İlk Osmanlı medresesi hangi kentte kurulmuştur?

    1. A)İznik
    2. B)Bursa
    3. C)Edirne
    4. D)İzmit
    5. E)Bilecik
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. 1331'de alınan bu kentte kurulan medresenin ilk müderrisi Davud-u Kayseri'dir.

  3. Soru 3 · Kolay

    Rumeli'deki ilk kalıcı Osmanlı noktasını ele geçiren komutan kimdir?

    1. A)Osman Bey
    2. B)Orhan Bey
    3. C)Süleyman Paşa
    4. D)Kantakuzenos
    5. E)Köse Mihal
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Orhan Bey'in oğlu olan bu komutan Gelibolu Yarımadası'na geçmiştir.

  4. Soru 4 · Kolay

    İlk Osmanlı gümüş parasının adı nedir?

    1. A)Dinar
    2. B)Akçe
    3. C)Dirhem
    4. D)Sikke
    5. E)Florin
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Orhan Bey adına basılan bu para bağımsızlığın göstergesidir.

  5. Soru 5 · Orta

    Osmanlıların bir Bizans imparatoruyla yaptığı ilk savaş hangisidir?

    1. A)Koyunhisar
    2. B)Kösedağ
    3. C)Malazgirt
    4. D)Maltepe (Pelekanon)
    5. E)Miryokefalon
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. 1329'daki bu savaşta imparatorun komuta ettiği ordu yenilmiştir.

  6. Soru 6 · Orta

    Anadolu'daki bir Türk beyliğinin Osmanlılara katılmasının ilk örneği hangisidir?

    1. A)Karesi
    2. B)Germiyan
    3. C)Karaman
    4. D)Hamit
    5. E)Candar
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Balıkesir merkezli bu beylik iç karışıklıklar sırasında Osmanlı topraklarına katılmıştır.

  7. Soru 7 · Orta

    Osmanlı birliklerinin Rumeli'yi tanımasını sağlayan gelişme hangisidir?

    1. A)Haçlı seferleri
    2. B)Moğol istilası
    3. C)Karesi'nin katılması
    4. D)Maltepe Savaşı
    5. E)Bizans taht kavgalarında Kantakuzenos'a askerî yardım yapılması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Yardım amacıyla yapılan geçişler bölgenin yakından tanınmasını sağlamıştır.

  8. Soru 8 · Orta

    Rumeli'deki toprakların kalıcı hâle getirilmesi için izlenen politika hangisidir?

    1. A)İstimalet
    2. B)İskân
    3. C)İkta
    4. D)Devşirme
    5. E)Sürgün
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Anadolu'dan getirilen Türkmen aileleri fethedilen bölgelere yerleştirilmiştir.

  9. Soru 9 · Orta

    Yaya ve müsellem birlikleri hangi dönemde oluşturulmuştur?

    1. A)Ertuğrul Gazi
    2. B)Osman Bey
    3. C)I. Murat
    4. D)Orhan Bey
    5. E)Yıldırım Bayezid
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Bu birlikler beyliğin ilk düzenli askerî gücü olmuştur.

  10. Soru 10 · Orta

    Beyliğin ilk yıllarında Bizans kentlerinin kuşatılmasında izlenen yöntem hangisidir?

    1. A)Denizden saldırı
    2. B)Topçu ateşi
    3. C)Kentlerin çevresini denetim altına alarak teslim olmaya zorlama
    4. D)Antlaşmayla satın alma
    5. E)Kentleri yakma
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Güçlü surlara karşı, kentin dış dünyayla bağını koparmak daha etkili bir yoldu.

  11. Soru 11 · Orta

    İzmit'in Osmanlılar tarafından alındığı yıl hangisidir?

    1. A)1326
    2. B)1337
    3. C)1331
    4. D)1302
    5. E)1345
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. İznik'ten sonra bu kentin de alınmasıyla Bizans'ın Anadolu'daki toprakları büyük ölçüde kaybedilmiştir.

  12. Soru 12 · Zor

    Gelibolu'nun Osmanlıların eline geçmesinde etkili olan doğal olay hangisidir?

    1. A)Sel
    2. B)Kuraklık
    3. C)Salgın
    4. D)Surları yıkan bir deprem
    5. E)Kıtlık
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Depremle zayıflayan kent, Osmanlıların Rumeli'de tutunmasını kolaylaştırmıştır.

  13. Soru 13 · Zor

    Karesi'nin katılmasıyla Rumeli'ye geçiş arasındaki bağ hangisidir?

    1. A)Karesi Rumeli'yi fethetmiştir.
    2. B)İkisi farklı yüzyıllarda olmuştur.
    3. C)Karesi Bizans'la ittifak yapmıştır.
    4. D)Karesi Moğollara bağlanmıştır.
    5. E)Çanakkale Boğazı kıyısı ve deniz deneyimi, Rumeli'ye geçişin coğrafi ve askerî zeminini hazırlamıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Boğaza ulaşmak ve denizcilere sahip olmak geçişin ön koşuluydu.

  14. Soru 14 · Zor

    Akçe basılması ve ilk medresenin kurulması birlikte değerlendirildiğinde neyi gösterir?

    1. A)Beyliğin yalnız askerî bir güç olduğunu
    2. B)Bizans'a bağlı kaldığını
    3. C)Beyliğin ekonomik ve kültürel kurumlarıyla gerçek bir devlete dönüşmeye başladığını
    4. D)Moğollara vergi verdiğini
    5. E)Ticaretin yasaklandığını
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Para ve eğitim kurumları, bir akıncı topluluğundan devlete geçişin işaretleridir.

  15. Soru 15 · Zor

    Rumeli'ye geçişin Osmanlı tarihindeki önemini en iyi açıklayan ifade hangisidir?

    1. A)Devletin bundan sonraki büyük genişlemesinin Balkanlar'da gerçekleşmesinin yolunu açmıştır.
    2. B)Osmanlıların Anadolu'dan tamamen çekilmesine yol açmıştır.
    3. C)Bizans'ı hemen yıkmıştır.
    4. D)Karesi'nin kurulmasını sağlamıştır.
    5. E)Moğolların Balkanlar'a girmesine yol açmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Balkanlar'daki ilk dayanak, sonraki fetihlerin başlangıç noktası olmuştur.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «I. Murat dönemi» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Beyliğin kurucusunun zamanında alındığı geleneksel olarak aktarılan yerlerden biri hangisidir?

    1. A)Edirne
    2. B)İznik
    3. C)Bilecik
    4. D)Gelibolu
    5. E)Çimpe
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Bu fetihlerin kesin tarihleri bilinmese de gelenek onları Osman Bey'e bağlar.

  2. Soru 2 · Orta

    İznik'te kurulan ilk Osmanlı medresesinin ilk müderrisi kimdir?

    1. A)Şeyh Edebali
    2. B)Süleyman Paşa
    3. C)Köse Mihal
    4. D)Davud-u Kayseri
    5. E)Kantakuzenos
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Dönemin tanınmış bilginlerinden olan bu kişi medresenin başına getirilmiştir.

  3. Soru 3 · Zor

    Kantakuzenos'un Orhan Bey'den yardım istemesi ve kızını onunla evlendirmesi Bizans'ın durumu hakkında ne söyler?

    1. A)Bizans'ın iç çekişmeler nedeniyle Osmanlı gücüne muhtaç hâle geldiğini
    2. B)Bizans'ın Osmanlılardan daha güçlü olduğunu
    3. C)Bizans'ın Haçlılarla ittifak yaptığını
    4. D)Bizans'ın Moğollara bağlandığını
    5. E)Bizans'ın Rumeli'yi Osmanlılara sattığını
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Taht kavgası, imparatorluğu dışarıdan destek aramaya yöneltmiştir.

  4. Soru 4 · Zor

    Yaya ve müsellemlerin barışta toprak işlemesi devlete ne kazandırmıştır?

    1. A)Hazineye yük olan sürekli ücretli bir ordu
    2. B)Ordunun dağılması
    3. C)Askerlerin Bizans'a geçmesi
    4. D)Ticaretin bitmesi
    5. E)Barış dönemlerinde de üretime katılan, devlete ağır maaş yükü getirmeyen bir askerî güç
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Toprakla bağlantılı askerlik, ekonomik yük ile askerî hazırlığı dengelemiştir.

  5. Soru 5 · Zor

    Osman Bey ve Orhan Bey dönemlerinin birlikte değerlendirilmesinin nedeni hangisidir?

    1. A)İkisinin de Bizans'ı yıkması
    2. B)Beyliğin bu iki dönemde uç gücünden kurumları olan bir devlete dönüşmesi
    3. C)İkisinin de Rumeli'yi fethetmesi
    4. D)İkisinin de Edirne'yi başkent yapması
    5. E)İkisinin de Moğollarla savaşması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Kuruluş evresi, bu iki dönemin birbirini tamamlamasıyla oluşmuştur.

H08 — Beylikten Devlete Osmanlı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.