Devlet teşkilatının temelleri

Bir köylü 1440'larda Bursa yakınlarında bir köyde yaşıyor olsun. Tarlasının gerçek sahibi kimdir? Ürününün bir bölümünü kime verir? Komşusuyla tarla sınırı yüzünden kavga ettiğinde kime başvurur? Köyüne bir eşkıya saldırırsa onu kim korur? Bu soruların her birinin cevabı, Osmanlı devlet teşkilatının bir parçasını gösterir: toprak devlete aittir; ürünün vergisini köyün bağlı olduğu tımarlı sipahi alır; davaya kadı bakar; güvenliği subaşı sağlar. Bu düzen bir günde kurulmadı. Önceki derslerde tek tek gördüğümüz kurumlar, Osman Bey'den II. Murat'a uzanan yüzyıl boyunca birbirine eklendi. Bu derste bu parçaları bir araya getirip kuruluş döneminin devlet düzenini bütün olarak inceliyoruz.

• Kuruluş döneminde hükümdarlık ve veraset anlayışını açıklarsın.
• Divan'ın üyelerini ve görevlerini sıralarsın.
• Merkez ve taşra yönetiminin işleyişini açıklarsın.
• Tımar sistemini ve ordunun bölümlerini birbiriyle ilişkilendirirsin.

Hükümdar ve hanedan

Osmanlı Devleti'nin başında hanedandan gelen hükümdar bulunuyordu. Kuruluş döneminde bu hükümdar «bey» unvanını taşıyordu; zamanla «sultan» ve «padişah» unvanları kullanılmaya başlandı. Hükümdar ülkenin en yüksek yöneticisi, ordunun başkomutanı ve son karar mercii idi.

Erken dönemde Türk devlet geleneğinde olduğu gibi ülke, hanedandaki her erkeğin pay sahibi olduğu bir miras gibi görülüyordu. Tahta kimin geçeceğini belirleyen kesin bir kural yoktu; her şehzade hükümdar olabilirdi. Bu durum, Savcı Bey isyanında, Kosova'daki kardeş katlinde ve Fetret Devri'nde gördüğümüz gibi taht kavgalarına yol açtı.

Şehzadeler genç yaşta sancaklara gönderilirdi. Yanlarına verilen deneyimli devlet adamları, yani lalalar, onları yönetim ve askerlik konusunda yetiştirirdi. Böylece geleceğin hükümdarı, tahta çıkmadan önce bir bölgeyi yönetme deneyimi kazanıyordu.

Merkez yönetimi: Divan

Devletin önemli işleri Divan'da görüşülürdü. Kuruluş döneminde Divan'a hükümdar başkanlık ederdi. Divan'ın başlıca üyeleri şunlardı:

• Vezir: Hükümdarın yönetimdeki yardımcısıydı. Vezirlerin sayısı arttıkça en kıdemlisi «vezir-i azam» olarak öne çıktı. Kaynaklarda bu unvanın ilk sahibi olarak I. Murat'ın veziri Çandarlı Kara Halil gösterilir.
• Kazasker: Askerî sınıfın davalarına bakar, kadıları atardı.
• Defterdar: Devletin gelir ve giderleriyle, yani malî işlerle ilgilenirdi.
• Nişancı: Hükümdar adına yazılan belgelere padişahın imzası yerine geçen tuğrayı çeker, yazışmaları düzenlerdi. Toprak kayıtlarını da tutardı.

Divan'da alınan kararlar hükümdarın onayıyla yürürlüğe girerdi.

Taşra yönetimi

Ülke yönetim birimlerine ayrılmıştı. En büyük birim beylerbeylikti. Kuruluş döneminde iki büyük beylerbeylik vardı: I. Murat döneminde kurulan Rumeli Beylerbeyliği ve Yıldırım Bayezid döneminde kurulduğu aktarılan Anadolu Beylerbeyliği. Beylerbeylikler sancaklara, sancaklar da kazalara ayrılıyordu.

Her sancağın başında bir sancakbeyi vardı; sancakbeyi o bölgedeki tımarlı sipahilerin de komutanıydı. Kadı, bir kazanın hem yargıcı hem de belediye işlerinden sorumlu yöneticisiydi: davalara bakar, çarşı fiyatlarını denetler, vakıfların işleyişini gözetirdi. Subaşı ise kentlerde ve kasabalarda güvenliği sağlardı. Bu düzende askerî ve idari yetki ile yargı yetkisi birbirinden ayrılmıştı: sancakbeyi kadının yargı kararına karışamazdı.

Toprak düzeni ve tımar

Fethedilen tarım topraklarının büyük bölümü devlete aitti; bunlara miri arazi denirdi. Köylü bu toprağı işler, karşılığında vergi verirdi; toprağı satamaz ama çocuğuna devredebilirdi.

Devlet bu toprakların vergi gelirini, belirli hizmetler karşılığında kişilere bırakıyordu. Bu gelir birimlerine dirlik denir. Dirlikler gelir büyüklüğüne göre üçe ayrılırdı:

• Tımar: En küçük dirlik; genellikle sipahilere verilirdi.
• Zeamet: Orta büyüklükte; daha üst rütbeli askerlere ve görevlilere verilirdi.
• Has: En büyük dirlik; padişaha, vezirlere, beylerbeylerine ve sancakbeylerine ayrılırdı.

Tımar sahibi sipahi, kendisine bırakılan vergiyi köylüden toplar, buna karşılık geliriyle orantılı sayıda atlı askeri (cebelü) besleyip savaşa götürürdü. Böylece devlet, hazineden para çıkarmadan büyük bir atlı ordu besliyordu. Sipahi aynı zamanda köyde düzeni sağlıyor, toprağın boş bırakılmamasını gözetiyordu. Bu sistemi sürdürmek için toprakların ve vergi kaynaklarının ayrıntılı kayıtları, yani tahrir defterleri tutuldu.

Fethedilen bölgelerde yeni düzen bir anda kurulmadı. Araştırmacılar, ilk tahrir defterlerinde bazı yerel vergi adlarının ve uygulamalarının korunduğunu gösterir. Devlet, halkın alıştığı düzeni tümüyle değiştirmek yerine onu kendi sistemine uyarlamayı tercih etti; önceki derslerde gördüğümüz istimalet politikası, toprak düzeninde de kendini böyle gösterdi. Bu esneklik, yeni toprakların yönetimini kolaylaştırdı.

Miri araziden başka iki toprak türü daha vardı: kişilere tam mülkiyetle verilen mülk arazi ve gelirleri hayır işlerine ayrılan vakıf arazi.

Ordu

Kuruluş döneminin ordusu birkaç bölümden oluşuyordu:

• Kapıkulu askerleri: Doğrudan padişaha bağlı, maaşlı askerlerdi. Piyade bölümünü yeniçeriler oluşturuyordu; ayrıca atlı kapıkulu birlikleri de vardı.
• Tımarlı sipahiler: Eyaletlerde tımar sistemiyle beslenen atlı askerlerdi; ordunun en kalabalık bölümünü oluşturuyorlardı.
• Akıncılar: Uç beylerinin komutasında, sınır ötesine seferler düzenleyen hafif atlı birliklerdi.
• Yaya ve müsellemler: Orhan Bey döneminde kurulan bu birlikler, kapıkulu ordusunun güçlenmesiyle zamanla geri hizmetlere kaydırıldı.

Denizde ise Gelibolu merkezli bir donanma gelişmeye başlamıştı. Bu bölümlerin her biri farklı bir yolla besleniyor ve farklı bir makama bağlı oluyordu; bu çeşitlilik, hükümdara hem merkezde hem de sınırda güç kullanma imkânı verdi.

Hukuk ve toplum

Osmanlı hukuku iki kaynağa dayanıyordu: İslam hukukuna dayanan şer'i hukuk ve hükümdarın buyruklarıyla oluşan örfi hukuk. Örfi hukuk, vergiler, toprak düzeni ve yönetim gibi şer'i hukukun ayrıntılı düzenlemediği alanları kapsıyordu.

Toplum genel olarak iki gruba ayrılıyordu: yönetimde ve orduda görev alan askerîler ile üretimle uğraşan ve vergi veren reaya. Reaya içinde Müslümanlar da gayrimüslimler de vardı. Kentlerde esnaf ahi teşkilatı içinde örgütlenmişti; vakıflar ise cami, medrese, imaret ve köprü gibi hizmetleri karşılıyordu.

Modülün kapanışı

Beylikten Devlete Osmanlı modülü bu dersle tamamlanıyor. Bu modülde Söğüt çevresindeki küçük bir uç beyliğinin yüzyıl içinde iki kıtaya yayılan bir devlete nasıl dönüştüğünü izledik: Osman'ın ve oğlu Orhan'ın kuruluş adımları, I. Murat'ın Balkan fetihleri, Yıldırım Bayezid'in hızlı yükselişi ve Ankara yenilgisi, Fetret'ten sonraki toparlanma ve son olarak bütün bu süreçte biçimlenen devlet teşkilatı. Bu düzen, İstanbul'un fethiyle başlayacak yeni dönemin altyapısını oluşturdu.

Örnek 1 — Divan

Soru: Divan'da devletin malî işlerinden sorumlu üye hangisidir?

• A) Kazasker
• B) Nişancı
• C) Vezir
• D) Defterdar
• E) Subaşı

Çözüm: Gelir ve gider işleri defterdarın göreviydi. Cevap: D.

Örnek 2 — Tımar

Soru: Tımar sistemi devlete hangi kolaylığı sağlamıştır?

• A) Hazineden para çıkarmadan büyük bir atlı ordunun beslenmesi
• B) Toprağın köylüye satılması
• C) Vergilerin kaldırılması
• D) Donanmanın kurulması
• E) Kadıların atanması

Çözüm: Sipahiler vergi gelirleriyle cebelü besleyip savaşa katılıyordu. Cevap: A.

Örnek 3 — Kadı

Soru: Kadının görevleri arasında hangisi yer almaz?

• A) Davalara bakmak
• B) Çarşı fiyatlarını denetlemek
• C) Sancaktaki tımarlı sipahilere komuta etmek
• D) Vakıfların işleyişini gözetmek
• E) Kazanın belediye işleriyle ilgilenmek

Çözüm: Sipahilerin komutanı sancakbeyiydi. Cevap: C.

Örnek 4 — Şehzade eğitimi

Soru: Şehzadelerin sancaklara gönderilmesinin amacı hangisidir?

• A) Onları başkentten uzaklaştırıp cezalandırmak
• B) Medrese eğitimi almalarını sağlamak
• C) Bizans'la ilişki kurmalarını sağlamak
• D) Vergi toplamalarını sağlamak
• E) Tahta çıkmadan önce yönetim ve askerlik deneyimi kazanmalarını sağlamak

Çözüm: Lalalar eşliğinde bir bölgeyi yöneterek yetişiyorlardı. Cevap: E.

• Tımar sahibinin toprağın sahibi olduğunu sanmak. Miri arazi devlete aitti; sipahiye yalnız vergi geliri bırakılıyordu.
• Kadıyı yalnız yargıç sanmak. Kadı aynı zamanda belediye işlerinden de sorumluydu.
• Nişancıyı malî işlerle ilişkilendirmek. Malî işler defterdarındı; nişancı tuğra çekip yazışmaları düzenlerdi.
• Kuruluş döneminde belirli bir veraset kuralı olduğunu sanmak. Her şehzade tahta aday olabiliyordu; bu, taht kavgalarının kaynağıydı.
• Kapıkulu ile tımarlı sipahiyi karıştırmak. Kapıkulu merkezde maaşlı, tımarlı sipahi eyalette dirlikliydi.