II. Beylikler Dönemi

1277'de Toroslar'dan inen bir Türkmen beyi, Selçukluların başkenti Konya'ya girdi. Kentte uzun süredir Farsça devlet dili, Arapça ise bilim ve din dili olarak kullanılıyordu; halkın büyük bölümünün konuştuğu Türkçe sarayın kapısından içeri pek girmiyordu. Geleneksel olarak aktarılan sözlerine göre bey, bir ferman çıkararak bundan sonra divanda, dergâhta, sarayda, mecliste ve meydanda Türkçeden başka dil konuşulmamasını istedi. Bu beyin Konya'daki egemenliği kısa sürdü; ama sözleri yüzyıllar boyunca unutulmadı ve Türkçenin bir devlet dili olarak savunulmasının simgesi hâline geldi. Bu bey, Karamanoğlu Mehmet Bey'di. Onun beyliği, Selçuklu otoritesinin çöktüğü bir dönemde yarımadanın farklı köşelerinde ortaya çıkan pek çok Türkmen beyliğinden yalnızca biriydi. Bu derste bu beylikleri, coğrafi dağılımlarını, özelliklerini ve Osmanlı Devleti'nin onları nasıl bir araya getirdiğini inceliyoruz.

• II. Beylikler Dönemi'nin ortaya çıkış nedenlerini açıklarsın.
• Önemli beylikleri merkezleri ve öne çıkan özellikleriyle eşleştirirsin.
• Karamanoğullarının ve Türkçenin resmî dil ilanının önemini değerlendirirsin.
• Beyliklerin Osmanlı Devleti tarafından birleştirilme sürecini açıklarsın.

Ortaya çıkış

1243'teki yenilgiden sonra Türkiye Selçuklu Devleti İlhanlıların denetimine girdi ve sultanların gücü giderek azaldı. Anadolu'nun batısında Bizans sınırına yakın bölgelerde, güneyde Toroslar'da ve kuzeyde Karadeniz kıyısında yaşayan Türkmen boyları, kendi beylerinin önderliğinde örgütlendi. Moğol vergilerinden ve İlhanlı valilerinin baskısından uzak bu bölgelerde beyler önce yarı bağımsız, sonra bağımsız birer yönetici hâline geldi. XIV. yüzyılın ortasında İlhanlı Devleti'nin dağılmasıyla beylikler tamamen bağımsızlaştı. XIII. yüzyılın sonundan XV. yüzyıla kadar süren bu döneme II. Beylikler Dönemi ya da Anadolu Beylikleri Dönemi denir.

Bu beyliklerin önemli bir kısmı Bizans sınırındaki uç bölgelerde kuruldu. Bu bölgelerde Bizans topraklarına yönelik gaza ve akın geleneği güçlüydü; bu da beyliklere hem ganimet hem de yeni topraklar kazandırdı.

Önemli beylikler

Karamanoğulları (Konya, Karaman): Toroslar bölgesinde kurulan beylik, Selçuklu başkenti Konya'yı ele geçirerek kendini Selçukluların mirasçısı olarak gördü. Kancada anlatılan ferman bu beyliğe aittir. Karamanoğulları, Anadolu'da siyasi birliği sağlamaya çalışan Osmanlıların en güçlü ve en uzun süreli rakibi oldu. XV. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı topraklarına katıldı.

Germiyanoğulları (Kütahya): Batı Anadolu'nun güçlü beyliklerinden biriydi. Kütahya, şairlerin ve bilginlerin toplandığı bir kültür merkezi oldu. Ders kitaplarında, Germiyan beyinin kızının Osmanlı şehzadesiyle evlenmesiyle bazı toprakların Osmanlılara çeyiz olarak verildiği anlatılır.

Hamitoğulları (Isparta, Eğirdir): Göller Bölgesi'nde kurulan bu beyliğin topraklarının bir bölümünün Osmanlılara satış yoluyla geçtiği ders kitaplarında belirtilir.

Karesioğulları (Balıkesir): Marmara'nın güneyinde kurulan bu beylik, Osmanlılara katılan ilk beyliktir. Karesi topraklarının ve denizcilerinin Osmanlılara geçmesi, Osmanlıların Rumeli'ye geçişini kolaylaştırdı.

Aydınoğulları (Birgi, İzmir): Ege kıyısındaki bu beylik güçlü bir donanmaya sahipti. Umur Bey döneminde Ege adalarına ve Balkan kıyılarına deniz seferleri düzenlendi.

Menteşeoğulları (Muğla, Milas) ve Saruhanoğulları (Manisa) da Ege'de etkili olan beyliklerdendi; Menteşeoğulları da denizcilikle tanındı.

Candaroğulları (Kastamonu, Sinop): Karadeniz kıyısında, ticaretle güçlenen bir beylikti.

Dulkadiroğulları (Maraş, Elbistan) ve Ramazanoğulları (Adana): Güneydoğuda, Memlükler ile Osmanlılar arasındaki sınır bölgesinde yer aldılar ve XVI. yüzyılın başında Osmanlı topraklarına katıldılar.

Eretnaoğulları (Sivas, Kayseri): İlhanlıların Anadolu valisi Eretna tarafından kuruldu. Bu beyliğin yerini daha sonra, kurucusu aynı zamanda Türkçe şiirler yazan bir şair olan Kadı Burhaneddin Devleti aldı.

Doğu Anadolu'da ise XIV. yüzyılın sonlarından itibaren Karakoyunlular ve Akkoyunlular adlı iki Türkmen boy birliği güçlendi. Bu iki devlet, Anadolu'nun doğusundan İran'a kadar uzanan geniş topraklarda birbiriyle mücadele etti ve sonraki yüzyılda Osmanlılarla da karşı karşıya geldi.

Osmanoğulları (Söğüt, Bilecik): Bizans sınırında, başlangıçta küçük bir uç beyliği olarak kuruldu. Bizans'a karşı başarıları, sınır bölgesinin sunduğu imkânlar ve izlediği politikalar sayesinde kısa sürede büyüdü ve öteki beylikleri bir araya getirecek güce ulaştı. Beyliğin, Ertuğrul Gazi döneminde Söğüt çevresine yerleşen Kayı boyu tarafından kurulduğu kabul edilir; Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemi, Osmanlı tarihi modülünün ilk konusudur.

Yönetim, ekonomi ve kentler

Beylikler, Selçuklulardan devraldıkları divan teşkilatını, ikta düzenini ve kadılık kurumunu kendi ölçeklerinde sürdürdü. Ege kıyısındaki beylikler Akdeniz'in büyük deniz ticareti cumhuriyetleriyle ticaret anlaşmaları imzaladı; liman kentlerinde tahıl, kumaş, şap ve köle ticareti canlandı. Kentlerde esnaf ve zanaatkârları bir araya getiren Ahilik güçlü bir örgüt olarak varlığını sürdürdü. XIV. yüzyılın ilk yarısında Anadolu'yu dolaşan Faslı gezgin İbn Battuta, beylik başkentlerinde ahilerin konukları nasıl ağırladığını ve kentlerin canlılığını ayrıntılı biçimde anlatır; bu anlatım, dönemin gündelik hayatına bakmamızı sağlayan değerli bir kaynaktır.

Kültürel özellikler

Bu dönemin en önemli kültürel özelliği Türkçenin yükselişidir. Selçuklu sarayında Farsçanın ağır bastığı bir dönemden sonra beylikler, Türkçe eserlerin yazılmasını destekledi. Beyler, Arapça ve Farsça eserleri Türkçeye çevirtti; şairler Türkçe şiirler yazdı. Böylece Türkçe, Anadolu'da hem edebiyatın hem de yönetimin dili olarak güçlendi.

Mimaride Selçuklu geleneği sürdü, ancak yeni denemeler de yapıldı. Birgi'deki Ulu Cami, Manisa'daki Ulu Cami ve Karaman'daki medreseler bu dönemin önemli eserleridir. Her beylik kendi başkentini camiler, medreseler, hamamlar ve imaretlerle süsledi. Bu yapılarda Selçuklu dönemine göre daha geniş iç mekânlar ve yeni kubbe denemeleri görülür; bu arayış, Osmanlı mimarisinin gelişmesine zemin hazırladı.

Birliğin yeniden sağlanması

Beylikler döneminde Anadolu'da siyasi birlik bozuldu; beylikler birbirleriyle de mücadele etti. Bu birlik, Osmanlı Devleti tarafından yeniden sağlandı. Osmanlılar bu süreçte savaşın yanında evlilik, satın alma ve antlaşma gibi barışçı yolları da kullandı. 1402'de Timur'un Ankara Savaşı'nda Osmanlıları yenmesiyle bazı beylikler yeniden kuruldu; ancak Osmanlılar toparlandıktan sonra birleştirme sürecini sürdürdü. Anadolu'daki Türk siyasi birliği, büyük ölçüde XVI. yüzyılın başında tamamlandı. Böylece Selçukluların dağılmasından sonra iki yüz yılı aşan bir süre parçalı kalan Anadolu, yeniden tek bir devletin çatısı altında toplanmış oldu.

Beylikler siyasi olarak dağınıktı, ama Selçuklulardan devraldıkları kurumları, sanatı ve şehir kültürünü yaşattılar. Sıradaki derste bu mirasın kaynağına, Türkiye Selçuklularının devlet düzenine, ordusuna, ekonomisine ve Anadolu'ya bıraktığı mimari ve kültür eserlerine bakıyoruz.

Örnek 1 — Ortaya çıkış

Soru: II. Beylikler Dönemi'nin ortaya çıkmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Haçlıların Anadolu'yu fethetmesi
• B) Kösedağ'dan sonra Selçuklu otoritesinin çökmesi ve İlhanlı baskısı
• C) Bizans'ın yarımadayı yeniden ele geçirmesi
• D) Memlüklerin Konya'yı alması
• E) Türkmenlerin Orta Asya'ya dönmesi

Çözüm: Merkezî gücün çözülmesiyle Türkmen beyleri kendi yönetimlerini kurdu. Cevap: B.

Örnek 2 — Karesioğulları

Soru: Osmanlılara katılan ilk beylik hangisidir?

• A) Karamanoğulları
• B) Germiyanoğulları
• C) Hamitoğulları
• D) Karesioğulları
• E) Dulkadiroğulları

Çözüm: Balıkesir merkezli beyliğin katılması Osmanlıların Rumeli'ye geçişini kolaylaştırdı. Cevap: D.

Örnek 3 — Türkçe

Soru: Karamanoğlu Mehmet Bey'in fermanının Türk kültür tarihindeki önemi hangisidir?

• A) Türkçenin devlet dili olarak savunulmasının simgesi hâline gelmesi
• B) Farsçanın resmî dil yapılması
• C) Arapçanın yasaklanması
• D) Latin alfabesinin kabulü
• E) Osmanlıların kurulması

Çözüm: Ferman, Türkçeyi yönetimin her alanında kullanma iradesini dile getirdi. Cevap: A.

Örnek 4 — Birleştirme yolları

Soru: Osmanlıların beylikleri birleştirirken kullandığı barışçı yollardan biri hangisidir?

• A) Haçlılarla ittifak
• B) Moğollara vergi
• C) Bizans'a bağlanma
• D) Memlüklerle birleşme
• E) Evlilik ve satın alma

Çözüm: Germiyan ve Hamit topraklarının bir kısmı bu yollarla Osmanlılara geçti. Cevap: E.

• I. ve II. Beylikler dönemlerini karıştırmak. I. Beylikler Malazgirt sonrasında, II. Beylikler Kösedağ sonrasında ortaya çıktı.
• Osmanlılara katılan ilk beyliği Karamanoğulları sanmak. İlk katılan Karesioğullarıdır; Karamanoğulları en uzun süre direnen beyliktir.
• Beylikleri merkezleriyle karıştırmak. Karaman Konya, Germiyan Kütahya, Hamit Isparta, Karesi Balıkesir, Aydın Birgi, Saruhan Manisa, Candar Kastamonu.
• Birleştirmeyi yalnız savaşa bağlamak. Evlilik, satın alma ve antlaşmalar da kullanıldı.
• Fermandaki sözleri kesin belge sanmak. Sözler geleneksel olarak aktarılır; önemi simgeseldir.