Selçuklu kültür ve medeniyeti

XIII. yüzyılın sonunda Anadolu'dan geçen Venedikli gezgin Marco Polo, gördükleri arasında özellikle bir şeyi ayrıca not etti: bu topraklarda dünyanın en güzel halılarının dokunduğunu yazdı. Onun "Türkmen ülkesi" diye andığı bölgede Konya, Kayseri ve Sivas gibi kentler vardı. Bu kentlerde halı tezgâhlarının yanında taş kapıları dantel gibi işlenmiş medreseler, içleri firuze çinilerle kaplı camiler, hastalara bakılan darüşşifalar ve kalabalık çarşılar bulunuyordu. Bundan yalnızca iki yüzyıl önce bu topraklara göçebe boylar hâlinde gelmiş bir halk, yerli halkların birikimini de kullanarak kendine özgü bir uygarlık kurmuştu. Bu uygarlığın izleri bugün Anadolu'nun hemen her kentinde görülebilir. Bu derste Türkiye Selçuklularının devlet düzenini, toplum yapısını, ekonomisini, eğitim ve bilim kurumlarını ve sanatını inceliyoruz.

• Türkiye Selçuklularının devlet teşkilatını ve önemli görevlilerini açıklarsın.
• Ahilik başta olmak üzere toplumsal örgütlenmeyi değerlendirirsin.
• Medrese, darüşşifa ve öteki eğitim ve bilim kurumlarının önemli örneklerini eşleştirirsin.
• Selçuklu sanatının taş işçiliği, çini, halı ve mimari alanındaki özelliklerini açıklarsın.

Devlet teşkilatı

Türkiye Selçukluları, Büyük Selçuklulardan devraldıkları yönetim düzenini Anadolu'nun koşullarına uyarladı. Devletin başında sultan bulunurdu. Önemli devlet işleri, vezirin başkanlığında toplanan Divan-ı Saltanat'ta görüşülürdü.

Bu dönemde bazı görevliler öne çıktı:

• Pervane: İkta beratlarını düzenleyen ve sultan adına önemli yazışmaları yürüten görevliydi. Bu makam, XIII. yüzyılın ikinci yarısında devletin en güçlü makamlarından birine dönüştü.
• Müstevfi: Maliye işlerinden sorumluydu.
• Tuğrai: Devlet belgelerine sultanın tuğrasını çeker, yazışmaları düzenlerdi.
• Emir-i dad: Adalet işlerini denetlerdi.
• Beylerbeyi: Ordunun başkomutanıydı.

Taşrada subaşı denen askerî yöneticiler güvenliği sağlar, kadılar ise yargı işlerine bakardı. Şehzadeler ve onların yanındaki atabeyler eyaletleri yönetirdi.

Ordu

Ordu, sultana bağlı hassa askerlerinden, ikta gelirleriyle beslenen atlı askerlerden, Türkmen kuvvetlerinden ve gerektiğinde paralı askerlerden oluşuyordu. Türkiye Selçukluları, Büyük Selçuklulardan farklı olarak kıyıları alınca bir donanma da kurdu; Sinop, Antalya ve Alanya bu donanmanın üsleri oldu.

Toplum ve Ahilik

Selçuklu toplumunda sürüleriyle dolaşan Türkmenler, köy ve kasabalara yerleşmiş Türkler ve kentlerin eski Hristiyan sakinleri yan yana yaşıyordu.

Kent ekonomisinin bel kemiği olan zanaat erbabını örgütleyen yapı Ahilikti. Ahiliğin kurucusu olarak, Kırşehir'de yaşamış ve deri işçiliğiyle uğraşmış olan Ahi Evran kabul edilir. Ahi örgütü, mesleklerin kurallarını belirler, üretimin kalitesini denetler, çırak-kalfa-usta sıralamasıyla meslek öğretir ve üyelerine ahlak eğitimi verirdi. Dürüstlük, cömertlik ve konukseverlik Ahiliğin temel ilkeleriydi. Ahiler, devlet otoritesinin zayıfladığı dönemlerde kentlerde düzenin korunmasına da katkıda bulundu.

Ders kitaplarında, aynı dönemde kadınların örgütlendiği Bacıyan-ı Rum adlı bir topluluktan da söz edilir; bu bilgi, XV. yüzyılda yazılmış bir Osmanlı tarihine dayanır ve ayrıntıları tartışmalıdır.

Ekonomi

Ekonominin temelinde tarım ve hayvancılık vardı. Kentlerde dokumacılık, deri işçiliği, madencilik ve el sanatları gelişti. Kancada anlatılan halıcılık, Selçuklu Anadolu'sunun en tanınmış zanaatlerinden biriydi. Antalya ile Sinop arasındaki ticaret yolu ve kervansaraylar, Anadolu'yu uluslararası ticaretin önemli bir parçası yaptı. Sultanlar adlarına altın ve gümüş paralar bastırdı; bu paraların ayarı ve dolaşımı, devletin ekonomik gücünün de bir göstergesiydi.

Eğitim, bilim ve sağlık

Türkiye Selçukluları kentlerde pek çok medrese yaptırdı. Konya'daki Karatay Medresesi ve İnce Minareli Medrese, Sivas'taki Gök Medrese ve Çifte Minareli Medrese bu dönemin tanınmış örnekleridir. Kırşehir'deki Caca Bey Medresesi'nin gök gözlemleri için de kullanıldığı ders kitaplarında belirtilir.

Sağlık alanında darüşşifa denen hastaneler kuruldu. Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası ve ona bağlı tıp medresesi, Anadolu'da hekim yetiştiren ilk kurumlardan biri sayılır. Sivas'taki darüşşifa ve Divriği'deki darüşşifa da bu dönemin önemli sağlık yapılarıdır.

Kentler

Selçuklu döneminde Konya, Kayseri, Sivas, Aksaray ve Alanya gibi kentler hızla büyüdü. Bir Selçuklu kentinin merkezinde genellikle surlarla çevrili bir iç kale, sarayın ve ulu caminin bulunduğu yüksek bir alan vardı; Konya'daki Alaeddin Tepesi bunun en tanınmış örneğidir. Çarşılar, hanlar ve hamamlar bu çekirdeğin çevresinde toplanırdı. Kentlerde farklı dinlerden ve mesleklerden insanlar ayrı mahallelerde yaşar, çarşıda bir araya gelirdi. Kayseri'deki Huand Hatun Külliyesi, cami, medrese, hamam ve türbeyi bir araya getirmesiyle, ders kitaplarında Anadolu'nun ilk külliyelerinden biri olarak anılır.

Dil ve edebiyat

Türkiye Selçuklularında devlet yazışmalarında ve saray edebiyatında Farsça öne çıkıyor, medreselerde ise Arapça okutuluyordu. Mevlana, ünlü eseri Mesnevi'yi Farsça yazdı. Buna karşılık halk arasında Türkçe yaşamayı sürdürdü. Yunus Emre sade Türkçesiyle tasavvufi şiirler söyledi; Türkmenler arasında ise Hacı Bektaş-ı Veli'ye bağlanan öğretiler yayıldı. Akşehir'de yaşadığı kabul edilen Nasreddin Hoca'ya ait fıkralar da halk kültürünün önemli ürünleri arasındadır. Tarih yazıcılığında ise İbn Bibi'nin Farsça yazdığı eser, Türkiye Selçuklularının siyasi tarihi için başlıca kaynaklardan biridir. Konya'da yaşayan Sadreddin Konevi gibi düşünürler, kenti tasavvuf ve felsefe tartışmalarının merkezlerinden biri hâline getirdi.

Sanat ve mimari

Selçuklu sanatının en belirgin özelliği taş işçiliğidir. Camilerin, medreselerin ve kervansarayların görkemli taç kapıları, geometrik desenler, bitkisel motifler ve yazılarla işlendi. Yapıların içinde ise firuze ve lacivert renkli çiniler kullanıldı; Karatay Medresesi'nin kubbesi ve Kubadabad Sarayı'nın çinileri bunun tanınmış örnekleridir. Ahlat ve Kayseri'deki kümbetler, Beyşehir'deki ahşap direkli cami ve Sultanhanı gibi kervansaraylar Selçuklu mimarisinin çeşitliliğini gösterir. Halı ve kilimler, ahşap kapılar ve maden eşyalar da bu sanatın önemli ürünleridir.

Selçuklu mirası

Türkiye Selçuklu Devleti XIV. yüzyılın başında ortadan kalktı, ama kurduğu düzen yaşamayı sürdürdü. Beylikler ve ardından Osmanlılar, Selçukluların yönetim kurumlarını, vakıf sistemini, Ahilik geleneğini, kervansaray ağını ve mimari birikimini devraldı. Osmanlı camilerinin ve medreselerinin pek çok özelliği, Selçuklu ustalarının Anadolu'da geliştirdiği yapı geleneğinin üzerinde yükseldi. Bu yüzden Selçuklu dönemi, Anadolu'daki Türk-İslam uygarlığının temel taşı olarak kabul edilir.

Modülün kapanışı

Türkiye Selçukluları ve beylikler modülü bu dersle tamamlanıyor. Modül boyunca Anadolu'nun Türkleşmesini ve ilk beylikleri, Türkiye Selçuklu Devleti'ni, Haçlı seferlerini, Moğol istilasını, Anadolu beyliklerini ve son olarak Selçuklu kültür ve medeniyetini izledik.

Örnek 1 — Pervane

Soru: Türkiye Selçuklularında ikta beratlarını düzenleyen ve zamanla devletin en güçlü makamlarından birine dönüşen görevli hangisidir?

• A) Müstevfi
• B) Tuğrai
• C) Pervane
• D) Emir-i dad
• E) Subaşı

Çözüm: Pervane, XIII. yüzyılın ikinci yarısında büyük güç kazandı. Cevap: C.

Örnek 2 — Ahilik

Soru: Ahiliğin temel işlevlerinden biri hangisidir?

• A) Ordunun başkomutanlığını yapmak
• B) Esnaf ve zanaatkârları örgütleyip meslek kurallarını ve kaliteyi denetlemek
• C) Para basmak
• D) Medrese müderrislerini atamak
• E) Vergi toplamak

Çözüm: Ahilik, esnafın ekonomik ve ahlaki örgütüydü. Cevap: B.

Örnek 3 — Gevher Nesibe

Soru: Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası'nın önemi hangisidir?

• A) Anadolu'da hekim yetiştiren ilk kurumlardan biri olması
• B) İlk kervansaray olması
• C) Selçukluların ilk başkenti olması
• D) Ahiliğin merkezi olması
• E) Gök gözlemevi olması

Çözüm: Darüşşifaya bağlı tıp medresesi hekim yetiştiriyordu. Cevap: A.

Örnek 4 — Sanat

Soru: Selçuklu sanatının en belirgin özelliği hangisidir?

• A) Ahşap heykeller
• B) Yağlı boya tablolar
• C) Mozaik döşemeler
• D) Fresk resimler
• E) Taş işçiliği ve süslemeli taç kapılar

Çözüm: Yapıların görkemli taç kapıları taş işçiliğinin ustalığını gösterir. Cevap: E.

• Mesnevi'nin Türkçe yazıldığını sanmak. Mevlana Mesnevi'yi Farsça yazdı.
• Görevlileri karıştırmak. Müstevfi maliye, tuğrai yazışma, emir-i dad adalet, beylerbeyi ordu, pervane ikta beratları ve önemli yazışmalarla ilgilidir.
• Ahiliği yalnız ekonomik bir örgüt sanmak. Ahilik ahlak eğitimi ve toplumsal dayanışma da sağlıyordu.
• Selçukluların resmî dilini Türkçe sanmak. Devlet yazışmalarında Farsça ağır basıyordu.
• Bacıyan-ı Rum bilgisini kesin kabul etmek. Bilgi sonraki bir kaynağa dayanır ve tartışmalıdır.