Moğol istilası ve Kösedağ

XIII. yüzyılın ortasında Konya'da yaşayan bir şair ve din bilgini, çevresindekilere sevgiyi, hoşgörüyü ve insanın iç dünyasını anlatan dizeler söylüyordu. Onun dizeleri sonraki yüzyıllarda pek çok dile çevrilecek, dünyanın dört bir yanında okunacaktı. Ama bu sözler sakin bir dönemde söylenmedi. Aynı yıllarda Anadolu, doğudan gelen bir ordunun yenilgiye uğrattığı bir devletin dağılışını yaşıyordu; kentler ağır vergiler altında eziliyor, köylerde göçebe Türkmenlerle yönetim arasında gerginlik büyüyordu. Mevlana'nın, Yunus Emre'nin ve Hacı Bektaş-ı Veli'nin yaşadığı yüzyıl, aynı zamanda Anadolu'nun en sarsıcı siyasi krizlerinden birinin yüzyılıydı. İnsanlar belki de tam bu karmaşa yüzünden içe dönen, sevgiyi ve birliği öne çıkaran sözlere yöneldi. Bu derste o krizin kaynağını, Moğol istilasını, Babai İsyanı'nı ve Kösedağ yenilgisinin sonuçlarını inceliyoruz.

• Moğol İmparatorluğu'nun yükselişini ve batıya ilerleyişini açıklarsın.
• Babai İsyanı'nı doğuran koşulları ve devlete etkisini değerlendirirsin.
• Kösedağ Savaşı'nın Türkiye Selçuklu Devleti ve Anadolu üzerindeki sonuçlarını açıklarsın.
• Moğol egemenliği döneminde Anadolu'nun siyasi, toplumsal ve kültürel durumunu değerlendirirsin.

Moğolların yükselişi

XII. yüzyılın sonunda Moğolistan bozkırlarında birbirleriyle savaşan pek çok boy vardı. Bu boyları birleştiren Temuçin, 1206'da toplanan kurultayda Cengiz Han unvanını aldı. Cengiz Han, ordusunu sıkı bir disiplinle onlu sisteme göre örgütledi, Yasa adı verilen kurallar koydu ve kısa sürede Kuzey Çin'den Orta Asya'ya uzanan bir imparatorluk kurdu.

Moğolların batıya yönelmesinde Harzemşahlarla yaşanan bir olay belirleyici oldu. Ders kitaplarında, Harzemşah topraklarındaki Otrar kentinde Moğol tüccarlarından oluşan bir kervanın öldürüldüğü ve bunun Cengiz Han'ın batı seferinin doğrudan nedeni olduğu anlatılır. Moğol orduları 1219'dan itibaren Maveraünnehir ve Horasan'ı yakıp yıktı; Buhara, Semerkant ve Merv gibi büyük kentler ağır kayıplar verdi. Harzemşah Devleti çöktü ve Harzemşah hükümdarı Celaleddin, Moğollardan kaçarak batıya ilerledi ve doğu Anadolu'da yeni bir güç kurmaya çalıştı. Onun Türkiye Selçuklularıyla girdiği savaşın sonunda, Anadolu ile Moğollar arasında kalan son tampon güç de ortadan kalkmış oldu.

Moğol ordusunun gücü

Moğol ordusunun başarısının arkasında birkaç etken vardı. Ordu, her savaşçının yanında yedek atlarla hareket eden çok hızlı atlı birliklerden oluşuyordu. Fethedilen Çin topraklarından getirilen mühendisler, Moğollara surlu kentleri kuşatma teknikleri kazandırmıştı. Seferlerden önce yollar, kentler ve düşman güçleri hakkında ayrıntılı bilgi toplanırdı. Teslim olan kentlere genellikle dokunulmazken direnen kentlerin ağır biçimde cezalandırılması, korkuyu bir silah olarak kullanmanın parçasıydı.

Babai İsyanı (1239–1240)

Moğol baskısından kaçan Türkmenler kalabalık gruplar hâlinde Anadolu'ya geldi. Bu yeni göçler otlaklar üzerinde baskı yarattı. Aynı dönemde Türkiye Selçuklu yönetiminde ağır vergiler ve yönetim içindeki çekişmeler halkın hoşnutsuzluğunu artırdı. Baba İlyas ve müridi Baba İshak önderliğinde, özellikle göçebe Türkmenlerin katıldığı büyük bir ayaklanma çıktı. Bu ayaklanmaya Babai İsyanı denir.

İsyan, Selçuklu ordusu tarafından ancak büyük güçlükle ve paralı askerlerin de yardımıyla bastırılabildi. İsyanın bastırılması devleti hem askerî hem ekonomik bakımdan yıprattı. Ders kitaplarında, Babai İsyanı'nın devletin gücünü azaltarak kısa süre sonraki Moğol saldırısı karşısında zayıf düşmesine yol açtığı belirtilir.

Kösedağ Savaşı (1243)

1243'te Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu doğu Anadolu'ya girdi. Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev, Sivas ile Erzincan arasındaki Kösedağ'da Moğolları karşıladı. Selçuklu ordusu kalabalıktı ve içinde farklı ülkelerden paralı askerler de vardı; ancak öncü birlikler yenilince ordu dağıldı ve sultan savaş alanından çekildi. Moğollar Sivas ve Kayseri gibi kentlere girdi; kaynaklara göre direniş gösteren Kayseri ağır bir yağmaya uğradı.

Kösedağ'ın sonuçları:

• Türkiye Selçuklu Devleti Moğollara vergi vermeyi kabul ederek onların egemenliği altına girdi.
• Merkezî otorite zayıfladı; Selçuklu sultanları zamanla Moğolların onayıyla tahta çıkan yöneticilere dönüştü.
• Moğol baskısından kaçan yeni Türkmen göçleri Anadolu'nun Türk nüfusunu artırdı.
• Merkezden uzak uç bölgelerindeki Türkmen beyleri güçlendi; bu durum yeni beyliklerin ortaya çıkmasına zemin hazırladı.
• Ticaret yolları bir süre sarsıldı; ağır vergiler kentlerin ekonomisini zayıflattı.

İlhanlılar ve Selçukluların sonu

Cengiz Han'ın torunu Hülagü, İran'da İlhanlı Devleti'ni kurdu. Anadolu bundan sonra İlhanlıların denetimine girdi ve İlhanlı valileri Anadolu'nun yönetiminde söz sahibi oldu. Moğolların batıya ilerleyişi ise 1260'ta Filistin'deki Ayn Calut Savaşı'nda Memlükler tarafından durduruldu. Memlük hükümdarı Baybars, 1277'de Anadolu'ya girerek Elbistan'da bir Moğol ordusunu da yendi; ancak bölgede kalıcı bir egemenlik kurmadı.

Kösedağ'dan sonra Selçuklu tahtı bir süre kardeşler arasında paylaştırıldı ve ülke fiilen birden fazla sultan tarafından yönetildi. Bu dönemde Pervane Muineddin Süleyman gibi Selçuklu devlet adamları, Moğollar ile Selçuklu sarayı arasında denge kurmaya çalışarak yönetimde büyük güç kazandı. Selçuklu sultanlarının yetkisi giderek sembolik hâle geldi. Ders kitaplarında, Türkiye Selçuklu Devleti'nin XIV. yüzyılın başında son sultanın ölümüyle sona erdiği kabul edilir.

Moğol yönetiminin öteki yüzü

Moğol istilası büyük yıkım ve can kaybıyla anılır. Bununla birlikte Moğol yönetiminin başka yönleri de vardı. Moğollar geniş topraklarda haberleşmeyi sağlayan bir ulak ve konak sistemi kurdu; farklı dinlere karşı genellikle hoşgörülü davrandı. İlhanlı hükümdarları zamanla İslamiyet'i benimsedi; Gazan Han'ın Müslüman olmasıyla İlhanlı yönetimi İslam kültürüne daha yakın bir yapıya büründü. Gazan Han'ın veziri Reşidüddin, Moğolları ve Türkleri de anlatan büyük bir tarih eseri hazırlattı.

Kriz yüzyılında kültür

Siyasi karmaşa, Anadolu'da tasavvuf düşüncesinin güçlendiği bir dönemle aynı zamana denk geldi. Mevlana Celaleddin-i Rumi Konya'da, Yunus Emre sade Türkçesiyle Anadolu köylerinde, Hacı Bektaş-ı Veli ise Türkmenler arasında etkili oldu. Bu düşünürler, insanlar arasında sevgi, hoşgörü ve dayanışmayı öne çıkardı; Yunus Emre'nin halkın konuştuğu Türkçeyle yazması, Türkçenin Anadolu'da edebiyat dili olarak güçlenmesine de katkıda bulundu. Bunların yanında esnaf ve zanaatkârları dayanışma içinde örgütleyen Ahilik de bu dönemde güç kazandı ve kentlerin ekonomik ve toplumsal hayatında önemli bir rol üstlendi.

Merkezî otoritenin çözüldüğü bu ortamda Anadolu'nun uçlarında yeni bir siyasi tablo oluşmaya başladı. Sıradaki derste II. Beylikler Dönemi'ni, Karamanoğullarını ve Türkçenin bir beylikte resmî dil olarak ilan edilmesini inceliyoruz.

Örnek 1 — Kösedağ

Soru: Kösedağ yenilgisi Türkiye Selçuklu Devleti'ni siyasi bakımdan nasıl etkilemiştir?

• A) Bizans'ın Anadolu'ya geri dönmesi
• B) Moğol egemenliğine girilmesi ve merkezî otoritenin zayıflaması
• C) Haçlı seferlerinin başlaması
• D) Konya'nın başkent olması
• E) Antalya'nın alınması

Çözüm: Selçuklular Moğollara vergi vermeye başladı ve devlet güç kaybetti. Cevap: B.

Örnek 2 — Babai İsyanı

Soru: Babai İsyanı'nın nedenlerinden biri hangisidir?

• A) Haçlıların Konya'yı alması
• B) Bizans'ın Anadolu'ya saldırması
• C) Göçlerle artan baskı, ağır vergiler ve Türkmenlerin hoşnutsuzluğu
• D) Memlüklerin Anadolu'yu fethetmesi
• E) Kervansarayların kapanması

Çözüm: Ekonomik sıkıntı ve yönetime duyulan tepki isyanı doğurdu. Cevap: C.

Örnek 3 — Ayn Calut

Soru: 1260'taki Ayn Calut Savaşı'nın önemi hangisidir?

• A) Moğolların batıya ilerleyişinin Memlükler tarafından durdurulması
• B) Kösedağ'ın kazanılması
• C) Harzemşahların kurulması
• D) Bağdat'ın Moğollara karşı korunması
• E) Türkiye Selçuklularının kurulması

Çözüm: Memlükler Filistin'de Moğolları yendi. Cevap: A.

Örnek 4 — Beyliklerin doğuşu

Soru: Kösedağ'dan sonra uç bölgelerinde yeni beyliklerin ortaya çıkmasının nedeni hangisidir?

• A) Bizans'ın güçlenmesi
• B) Haçlıların Anadolu'ya yerleşmesi
• C) Memlüklerin Anadolu'yu yönetmesi
• D) Ticaretin artması
• E) Merkezî otoritenin zayıflamasıyla uçlardaki Türkmen beylerinin güçlenmesi

Çözüm: Merkezin denetimi azalınca uçlardaki beyler bağımsızlaştı. Cevap: E.

• Kösedağ'da Selçukluları yenen gücü Harzemşahlar sanmak. Kösedağ'da Moğollar kazandı.
• Babai İsyanı'nı Moğol saldırısından sonraya koymak. İsyan 1239–1240'ta, Kösedağ ise 1243'tedir.
• Kösedağ'dan hemen sonra Selçukluların yıkıldığını sanmak. Devlet bağımlı olarak XIV. yüzyılın başına kadar sürdü.
• Moğolları batıda durduran gücü Selçuklular sanmak. Moğolları Ayn Calut'ta Memlükler durdurdu.
• Moğol dönemini yalnız yıkım olarak görmek. Ulak sistemi, dinî hoşgörü ve kültürel etkiler de vardı.