Türkiye Selçuklu Devleti

Alanya'da, ünlü Kızıl Kule'nin biraz ilerisinde, kayalıkların dibinde denize açılan beş büyük taş kemer vardır. Bu kemerlerin altında gemiler yapılır, onarılır ve kışın fırtınalardan korunurdu. Bu yapı, XIII. yüzyılın başında bir Türk sultanının yaptırdığı tersanedir. Aynı sultan, Karadeniz'in karşı kıyısındaki Kırım'a bir donanma göndermiş, orada bir liman kentini almıştı. Bozkırdan atları ve sürüleriyle gelen bir halkın torunları, birkaç kuşak sonra iki denize birden açılmış, Akdeniz ile Karadeniz arasındaki ticaretin denetimini ellerine geçirmişti. Bu dönüşüm kendiliğinden olmadı. Önce bir başkent kaybedildi, sonra Bizans ile Anadolu'nun geleceğini belirleyen büyük bir savaş kazanıldı, ardından limanlar tek tek fethedildi. Bu derste Konya merkezli bu devletin doğuşunu, güçlenişini ve ticaretle zenginleşen Anadolu'yu inceliyoruz.

• Türkiye Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu ve başkent değişikliğinin nedenini açıklarsın.
• Miryokefalon Savaşı'nın Anadolu tarihi açısından önemini değerlendirirsin.
• Antalya, Sinop ve Alanya'nın alınmasıyla gelişen deniz ticaretini açıklarsın.
• I. Alaeddin Keykubad döneminin özelliklerini ve Türkiye Selçuklularının ticaret politikasını açıklarsın.

Kuruluş

Devletin kurucusu, Büyük Selçuklu hanedanından Kutalmışoğlu Süleymanşahtır. Babası Kutalmış, Büyük Selçuklu tahtı için mücadele etmiş ve hayatını kaybetmişti. Süleymanşah, 1071 zaferinin ardından batıya yöneldi, Bizans'taki iç karışıklıklardan yararlanarak batıya ilerledi ve İznik'i ele geçirdi. İznik'in başkent yapıldığı 1075 yılı, ders kitaplarında devletin kuruluş tarihi olarak kabul edilir. Süleymanşah daha sonra güneydoğuya yönelerek 1084'te Antakya'yı da aldı.

Devlet, Büyük Selçuklu hanedanının bir kolu tarafından kurulduğu için başlangıçta Büyük Selçuklularla da rekabet içindeydi. Süleymanşah, Suriye'de Büyük Selçuklu meliklerinden biriyle yaptığı savaşta hayatını kaybetti.

I. Kılıç Arslan ve başkentin Konya'ya taşınması

Süleymanşah'ın oğlu I. Kılıç Arslan, babasının ölümünden sonra yaşanan karışıklıkları gidererek tahta geçti. Onun döneminde Anadolu'ya ilk büyük Haçlı ordusu geldi. 1097'de İznik Haçlıların ve Bizans'ın eline geçti; Türkiye Selçukluları İç Anadolu'ya çekildi ve başkent Konya oldu. Haçlılarla yapılan mücadeleler sıradaki dersin konusudur.

II. Kılıç Arslan ve Miryokefalon

II. Kılıç Arslan, uzun süren saltanatı boyunca Anadolu'daki Türk siyasi birliğini güçlendirdi. Danişmentli topraklarını egemenliği altına aldı. Saltanatının ilk yıllarında imparatorlukla dostane bağlar kurmayı denedi; 1162'de İstanbul'a giderek imparator Manuel ile görüştü. Ancak iki taraf arasındaki güven uzun sürmedi. Bizans İmparatoru Manuel Komnenos, Türkleri Anadolu'dan çıkarmak ve Konya'yı almak amacıyla büyük bir orduyla harekete geçti. 1176'da Denizli yakınlarındaki dağ geçitlerinde yapılan Miryokefalon Savaşı'nda Bizans ordusu, dar geçitlerde ilerlerken Selçuklu birliklerinin pusu ve kuşatmasına uğrayarak ağır bir yenilgiye uğradı; bozkırın eski kuşatma taktiğinin Anadolu dağlarında da etkili olduğu görüldü.

Miryokefalon'un sonuçları:

• Bizans bir daha Anadolu'nun içlerine büyük bir sefer düzenleyemedi ve kalıcı olarak savunmaya çekildi.
• Malazgirt'le başlayan süreç tamamlandı; yarımadanın Türklerin kalıcı vatanı olduğu tartışılmaz hâle geldi.
• Avrupa kaynaklarında Anadolu için Turchia (Türkiye) adı kullanılmaya başlandı.

Ancak II. Kılıç Arslan, ülkesini sağlığında on bir oğlu arasında paylaştırdı. Bu paylaşım, Türk geleneğindeki ülkenin hanedanın ortak malı sayılması anlayışının bir sonucuydu ve kısa süreli bir iç karışıklığa yol açtı. Bu dönemde Anadolu'dan geçen yeni bir Haçlı ordusu Konya'ya kadar ilerledi.

Denizlere açılma

İç karışıklıklar sona erdikten sonra Türkiye Selçukluları kıyılara yöneldi.

• I. Gıyaseddin Keyhüsrev, 1207'de Akdeniz kıyısındaki Antalya'yı aldı. Antalya, Selçuklu ülkesinin Akdeniz'e açılan ilk kapısı oldu. Böylece Türkiye Selçukluları Akdeniz ticaretine katıldı; Venedik gibi İtalyan ticaret kentleriyle antlaşmalar yapıldı.
• I. İzzeddin Keykavus, 1214'te Karadeniz kıyısındaki Sinop'u aldı. Antalya ile Sinop arasında, Anadolu'yu kuzeyden güneye kesen bir ticaret yolu oluştu. Bu sultan Sivas'ta bir darüşşifa da yaptırdı.

I. Alaeddin Keykubad dönemi (1220–1237)

Devlet en parlak dönemini I. Alaeddin Keykubad zamanında yaşadı.

• 1221'de Alanya'yı alarak buraya bir tersane kurdurdu.
• Karadeniz'in kuzeyindeki Kırım yarımadasına bir donanma göndererek Sudak limanını aldı. Bu, Türkiye Selçuklularının ilk denizaşırı seferidir.
• Doğuda Mengücekli topraklarını devlete kattı.
• 1230'da Yassıçemen Savaşı'nda Harzemşahları yendi. Bu zafer doğu sınırını güvence altına aldı; ancak Harzemşahların çökmesiyle Türkiye Selçukluları doğrudan Moğollarla komşu hâle geldi.
• Konya'daki saray, Beyşehir Gölü kıyısındaki Kubadabad Sarayı ve pek çok kervansaray bu döneme aittir.

Alaeddin Keykubad'ın 1237'de ölümünden sonra devlet zayıflamaya başladı. Bu dönemin olaylarını, iç ayaklanmaları ve Moğol saldırısını ilerideki bir derste inceleyeceğiz.

Konya ve toplum

Konya, XII. yüzyıldan itibaren camileri, medreseleri, sarayı ve çarşılarıyla büyük bir başkente dönüştü. Türkiye Selçuklu topraklarında Türk ve Müslüman nüfusun yanında Rum, Ermeni ve Süryani Hristiyanlar da yaşıyordu. Yerli halkın bir bölümü kentlerde zanaat ve ticaretle uğraşmayı sürdürdü. Sınır bölgelerinde Bizans ile Türkler arasında ticaret, evlilik ve geçişler de görülürdü. Selçuklu sarayında bile farklı dillerin ve kültürlerin izlerine rastlanırdı; bu çeşitlilik, yeni yurdun kültürel yapısını zenginleştirdi.

Ticaret politikası

Türkiye Selçukluları, Anadolu'yu doğu ile batı ve kuzey ile güney arasında bir ticaret köprüsüne dönüştürdü. Bunun için bilinçli bir politika izlendi:

• Yollar üzerinde, yaklaşık bir günlük yürüme aralıklarıyla kervansaraylar yapıldı. Aksaray yakınlarındaki Sultanhanı, bunların en büyüklerindendir. Kervansaraylar kale gibi yüksek duvarlarla çevriliydi; içlerinde mescit, hamam, ahır, depo ve yatakhaneler bulunurdu. Akşam kapıları kapanır, böylece tüccarlar ve malları geceyi güvenle geçirirdi.
• Ders kitaplarında, yolda soyulan ya da zarar gören tüccarın kaybının devlet tarafından karşılandığı anlatılır; bu uygulama devletin üstlendiği bir tür güvence olarak değerlendirilir.
• Yabancı tüccarlara vergi kolaylıkları tanındı.
• Kayseri yakınlarında kurulan Yabanlu Pazarı gibi büyük panayırlar, uzak ülkelerden gelen tüccarları bir araya getirdi.

Bu politika, devletin gelirlerini artırdı ve Anadolu kentlerini zenginleştirdi. Konya, Kayseri, Sivas ve Aksaray gibi kentler, bu ticaret ağının düğüm noktaları olarak büyüdü ve zanaatkârların, tüccarların ve bilginlerin toplandığı merkezlere dönüştü.

Türkiye Selçuklularının bu yükselişi, Anadolu'yu yüzyıllarca etkileyen bir başka büyük hareketle iç içe gerçekleşti. Sıradaki derste Haçlı seferlerini, nedenlerini, Anadolu'dan geçen orduları ve bu seferlerin Doğu ile Batı üzerindeki sonuçlarını inceliyoruz.

Örnek 1 — Başkent

Soru: Türkiye Selçuklu Devleti'nin başkentini İznik'ten Konya'ya taşımasının nedeni hangisidir?

• A) İznik'in Birinci Haçlı Seferi sırasında kaybedilmesi
• B) Moğol saldırısı
• C) Miryokefalon yenilgisi
• D) Deniz ticaretine açılma isteği
• E) Büyük Selçukluların emri

Çözüm: 1097'de İznik Haçlıların ve Bizans'ın eline geçti. Cevap: A.

Örnek 2 — Miryokefalon

Soru: Miryokefalon Savaşı Anadolu'nun geleceğini nasıl belirlemiştir?

• A) İznik'in alınması
• B) Moğolların Anadolu'ya girmesi
• C) Haçlı seferlerinin sona ermesi
• D) Bizans'ın kalıcı olarak savunmaya çekilmesi ve yarımadanın Türklerin vatanı olarak kesinleşmesi
• E) Antalya'nın fethi

Çözüm: Bizans bu yenilgiden sonra savunmaya çekildi. Cevap: D.

Örnek 3 — Sinop ve Antalya

Soru: Antalya ve Sinop'un alınmasının ekonomik sonucu hangisidir?

• A) Ticaretin durması
• B) Anadolu'yu kuzeyden güneye kesen bir ticaret yolunun oluşması
• C) Kervansarayların yıkılması
• D) Venedik'le savaş çıkması
• E) Başkentin değişmesi

Çözüm: Karadeniz ile Akdeniz limanları birbirine bağlandı. Cevap: B.

Örnek 4 — Yassıçemen

Soru: Yassıçemen Savaşı'nın Türkiye Selçukluları açısından olumsuz bir sonucu hangisidir?

• A) Harzemşahların güçlenmesi
• B) Antalya'nın kaybedilmesi
• C) Harzemşahların çökmesiyle Moğollarla doğrudan komşu hâle gelinmesi
• D) Bizans'ın güçlenmesi
• E) Haçlıların Konya'yı alması

Çözüm: Arada tampon kalmayınca Moğol tehlikesi doğrudan sınıra dayandı. Cevap: C.

• Türkiye Selçuklularının ilk başkentini Konya sanmak. İlk başkent İznik'tir; Konya 1097'den sonra başkent oldu.
• Miryokefalon ile Malazgirt'i karıştırmak. Malazgirt (1071) kapıları açtı; Miryokefalon (1176) geri dönüş ihtimalini kapattı.
• Limanların fetih sırasını karıştırmak. Antalya (1207), Sinop (1214), Alanya (1221).
• Sudak seferini Akdeniz'e bağlamak. Sudak Karadeniz'in kuzeyinde, Kırım'dadır.
• Yassıçemen'i yalnız bir zafer olarak görmek. Zafer, Moğollarla doğrudan komşuluğa da yol açtı.