Anadolu'nun Türkleşmesi ve I. Beylikler

Sivas'ın Divriği ilçesinde, bir yamacın üzerinde yan yana iki yapı durur: bir cami ve ona bitişik bir hastane. Yapıların taş kapıları, sekiz yüz yılı aşkın bir süredir ziyaretçileri şaşırtır. Taşın üzerine işlenmiş bitkiler, yıldızlar ve geometrik desenler, yer yer taştan çok dantele benzer. Bu iki yapıyı XIII. yüzyılın başında, Mengücekli hükümdarı Ahmet Şah ile eşi Turan Melek yaptırdı; cami hükümdarın, hastane ise eşinin adını taşır. Bugün dünya mirası listesindeki bu yapılar, Malazgirt'ten yalnızca bir buçuk asır sonra Anadolu'nun içlerinde, büyük bir devletin değil, küçük bir Türk beyliğinin böyle bir eser bırakabildiğini gösterir. Malazgirt sonrasında Anadolu'nun dört bir yanında kurulan bu beylikler, yeni yurdun ilk sahipleriydi. Bu derste Anadolu'nun nasıl bir Türk yurdu hâline geldiğini ve bu ilk Türk beyliklerini inceliyoruz.

• Malazgirt öncesi ve sonrası Anadolu'ya yönelik Türk akınlarını açıklarsın.
• Anadolu'nun Türkleşmesini sağlayan etkenleri ve yöntemleri değerlendirirsin.
• I. Beylikler döneminde kurulan beylikleri merkezleri ve özellikleriyle eşleştirirsin.
• Bu beyliklerin Anadolu tarihine ortak katkılarını açıklarsın.

Malazgirt'ten önce

Türklerin Anadolu ile tanışması Malazgirt'ten önce başladı. Ders kitaplarında, Selçuklular henüz devlet kurmadan önce Çağrı Bey'in doğu Anadolu'ya bir keşif akını düzenlediği anlatılır. Büyük Selçuklu Devleti kurulduktan sonra Türkmen akınları sıklaştı; 1048'deki Pasinler zaferi bu akınları hızlandırdı. Ancak bu dönemde amaç kalıcı yerleşmekten çok akın ve ganimetti.

Malazgirt'ten sonra

1071'deki Malazgirt zaferinin ardından durum değişti. Bizans'ın doğudaki savunması çözüldüğü için Türkmen boyları yalnız akın yapmakla kalmayıp yurt tutmaya başladı. Ders kitaplarında, Alp Arslan'ın komutanlarına Anadolu'yu fethetmelerini ve aldıkları yerleri yurt edinmelerini istediği aktarılır. Artuk, Saltuk, Mengücek, Danişment ve Çaka gibi komutanlar Anadolu'nun farklı bölgelerinde kendi beyliklerini kurdu. Bu beyliklerin kurulduğu döneme I. Beylikler Dönemi denir.

Türkleşmenin etkenleri

Yarımadanın Türklerin yeni vatanına dönüşmesi tek bir savaşla değil, iki yüzyılı aşan bir süreçle gerçekleşti. Bu süreçte etkili olan başlıca unsurlar şunlardır:

• Göç: Orta Asya'dan ve İran'dan gelen Türkmen boyları dalgalar hâlinde Anadolu'ya yerleşti. XIII. yüzyılda Moğol baskısıyla gelen yeni göçler bu süreci hızlandırdı.
• Yerleşim: Göçebe boyların bir kısmı zamanla köyler kurdu. Bugün Anadolu'daki pek çok köyün Kayı, Avşar, Kınık, Bayat gibi Oğuz boylarının adlarını taşıması bu yerleşimin izidir.
• Dervişler ve vakıflar: Horasan'dan gelen dervişler kırsal kesimde zaviyeler açtı; vakıflar aracılığıyla yollar, hanlar ve çeşmeler yapıldı. Bunlar yeni yerleşim yerlerinin çekirdeğini oluşturdu.
• Bizans'ın durumu: Bizans'ın iç karışıklıkları ve ağır vergileri nedeniyle Anadolu'nun bazı yerli halklarının yeni yönetimlere uyum sağladığı ders kitaplarında belirtilir.
• Hoşgörü: Yeni yöneticiler Hristiyan tebaanın ibadetine ve kilisesine çoğunlukla dokunmadı; bu tutum bir arada yaşamayı kolaylaştırdı.

I. Beylikler

Saltuklular (Erzurum): Saltuk Bey tarafından Erzurum merkezli olarak kuruldu. Kuzeydoğudaki Gürcü krallığına karşı uzun süre mücadele ederek bölgenin doğu sınırını korudu. Erzurum'daki Tepsi Minare ve Emir Saltuk Kümbeti bu beyliğe ait eserler arasında anılır. XIII. yüzyılın başında Türkiye Selçuklu Devleti'ne katıldı.

Mengücekliler (Erzincan, Divriği, Kemah): Mengücek Gazi tarafından kuruldu. En tanınmış eseri, kancada anlatılan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifasıdır. Beylik XIII. yüzyılın başında Türkiye Selçukluları tarafından ortadan kaldırıldı.

Danişmentliler (Sivas, Tokat, Niksar, Kayseri): Danişment Gazi tarafından kuruldu. I. Beylikler arasında en güçlülerinden biriydi. Birinci Haçlı Seferi'nin ardından Haçlılarla savaştı ve bir Haçlı prensini esir aldı. Niksar'daki Yağıbasan Medresesi, Anadolu'da kurulan bilinen ilk medreselerden biri sayılır. Danişmentlilerin kahramanlıklarını anlatan Danişmentname destanı Türk edebiyatının önemli ürünlerindendir. Beylik XII. yüzyılın sonlarında Türkiye Selçukluları tarafından ortadan kaldırıldı.

Artuklular (Mardin, Hasankeyf, Harput, Diyarbakır): Artuk Bey'in oğulları tarafından kuruldu. Haçlılara karşı önemli zaferler kazandı; 1119'da Artuklu hükümdarı İlgazi, Antakya Haçlı ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Artuklu sarayında çalışan El-Cezeri, su saatleri ve otomatik düzenekler üzerine yazdığı eserle mekanik alanında öncüler arasında gösterilir. Hasankeyf'teki köprü ve Mardin'deki medreseler Artuklu döneminin eserleridir. Artukluların bir kolu XV. yüzyılın başına kadar varlığını sürdürdü.

Çaka Beyliği (İzmir): Çaka Bey tarafından İzmir merkezli olarak kuruldu. Çaka Bey, Ege kıyılarında kurduğu donanmayla ilk Türk donanmasını oluşturdu ve bazı Ege adalarını ele geçirdi. Bizans başkentini denizden kuşatmak için kuzeydeki Türk topluluklarıyla iş birliği planladığı aktarılır. Ancak Bizans'ın karşı hamleleri sonucunda bu plan gerçekleşmedi ve beylik kısa ömürlü oldu.

Bunların yanında Van Gölü kıyısındaki Ahlat merkezli Ahlatşahlar gibi başka küçük beylikler de vardı; Ahlat'taki mezar taşları bu dönemden kalan önemli eserlerdir.

Beylikler, komşular ve yerli halk

I. Beylikler dönemi Anadolu'su çok sesli bir bölgeydi. Beylikler bir yandan Bizans ve Gürcü krallığıyla, XI. yüzyılın sonundan itibaren de Haçlı devletleriyle savaştı; öte yandan zaman zaman birbirleriyle de mücadele etti. Aynı beylik bir yıl bir komşusuyla ittifak yapıp ertesi yıl ona karşı savaşabiliyordu. Bu dönemde sınırlar sık sık değişti ve kentler el değiştirdi.

Bu siyasi hareketliliğin altında daha yavaş bir dönüşüm işliyordu. Türkmenler kırsal alanlara ve otlaklara yerleşirken kentlerde Rum, Ermeni ve Süryani halklar yaşamayı sürdürdü. Pazarlarda, kervan yollarında ve sınır kentlerinde bu topluluklar arasında ticaret ve gündelik ilişkiler gelişti. Yerli ustalar Türk yöneticiler için cami, medrese ve köprü inşa ederken, yeni yapılarda hem bozkırın hem de Anadolu'nun eski sanat geleneklerinin izleri birleşti. Türkleşme, nüfusun yerini değiştiren bir süreçten çok, farklı toplulukların uzun süre bir arada yaşadığı ve kaynaştığı bir süreç olarak gelişti.

Ortak özellikler

I. Beylikler, Anadolu'nun Türkleşmesine ve İslamlaşmasına önemli katkıda bulundu, Bizans'a, Gürcülere ve Haçlılara karşı mücadele etti ve kalıcı mimari eserler bıraktı. Ancak aralarındaki rekabet, Anadolu'da siyasi birliğin kurulmasını geciktirdi. Bu beyliklerin hemen hepsi zamanla Türkiye Selçuklu Devleti'nin egemenliği altına girdi.

Beyliklerin dağınık gücünü tek bir çatı altında toplayan devlet, Malazgirt'ten birkaç yıl sonra Anadolu'nun batısında doğdu. Sıradaki derste Türkiye Selçuklu Devleti'ni, İznik'ten Konya'ya uzanan yolculuğunu ve Bizans'ın Anadolu'yu geri alma umudunu bitiren savaşı inceliyoruz.

Örnek 1 — Malazgirt'in etkisi

Soru: Malazgirt'ten sonra Anadolu'ya yönelik Türk hareketlerindeki temel değişim hangisidir?

• A) Akınların tamamen durması
• B) Türklerin Anadolu'dan çekilmesi
• C) Akın ve ganimetin yerini yurt tutma ve yerleşmenin alması
• D) Bizans'ın doğuyu geri alması
• E) Türklerin denizciliği bırakması

Çözüm: Bizans savunması çözülünce Türkmenler kalıcı olarak yerleşmeye başladı. Cevap: C.

Örnek 2 — Çaka Beyliği

Soru: Çaka Beyliği'nin Türk tarihindeki önemi hangisidir?

• A) Anadolu'daki ilk medreseyi kurması
• B) İlk Türk donanmasını oluşturması
• C) Divriği Ulu Camii'ni yaptırması
• D) Danişmentname'yi yazdırması
• E) Haçlı prensini esir alması

Çözüm: Çaka Bey Ege kıyılarında donanma kurdu. Cevap: B.

Örnek 3 — Köy adları

Soru: Anadolu'daki pek çok köyün Kayı, Avşar, Kınık gibi adlar taşıması neyi gösterir?

• A) Bu köylerin Bizans döneminde kurulduğunu
• B) Köylerin Arap göçmenlerce kurulduğunu
• C) Bu adların rastlantı olduğunu
• D) Köylerin Moğollar tarafından kurulduğunu
• E) Oğuz boylarının Anadolu'ya yerleşip köyler kurduğunu

Çözüm: Yer adları, yerleşen boyların izlerini taşır. Cevap: E.

Örnek 4 — Mengücekliler

Soru: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası hangi beyliğin eseridir?

• A) Mengücekliler
• B) Saltuklular
• C) Artuklular
• D) Danişmentliler
• E) Çaka Beyliği

Çözüm: Yapılar Mengücekli hükümdarı Ahmet Şah ve eşi Turan Melek tarafından yaptırıldı. Cevap: A.

• Türklerin Anadolu ile ilk kez Malazgirt'te tanıştığını sanmak. Akınlar Malazgirt'ten önce başlamıştı.
• Türkleşmeyi tek bir savaşa bağlamak. Süreç göç, yerleşim, dervişler ve vakıflarla iki yüzyılı aşan bir zamana yayıldı.
• Beyliklerin merkezlerini karıştırmak. Saltuklu Erzurum, Mengücekli Erzincan ve Divriği, Danişmentli Sivas ve Niksar, Artuklu Mardin ve Hasankeyf, Çaka İzmir.
• İlk Türk donanmasını Türkiye Selçuklularına bağlamak. İlk Türk donanmasını Çaka Bey kurdu.
• El-Cezeri'yi Selçuklu sarayına bağlamak. El-Cezeri Artuklu sarayında çalıştı.