Büyük Selçuklular

1071 yazında, Van Gölü'nün kuzeyindeki bir ovada yapılan savaşın sonunda Bizans imparatoru esir düştü ve Selçuklu sultanının çadırına getirildi. Kaynaklarda anlatıldığına göre sultan, imparatora şunu sordu: "Sen beni esir alsaydın ne yapardın?" İmparator, belki öldüreceğini, belki de kentlerinde zincire vurup dolaştıracağını söyledi. Sultan ise ona ağır bir ceza vermek yerine, belirli koşullarla bir antlaşma yaptı ve onu armağanlarla, bir muhafız birliğiyle ülkesine gönderdi. Bu konuşmanın sözleri ayrıntılarıyla doğru aktarılmamış olabilir; ama savaşın sonucu tartışmasızdır. O günden sonra Anadolu'nun doğusundaki kapılar Türkmen boylarına açıldı ve birkaç kuşak içinde bu topraklar yeni bir yurda dönüştü. Bu derste o sultanın, Alp Arslan'ın ve ondan önce ve sonra gelenlerin kurduğu Büyük Selçuklu Devleti'ni inceliyoruz.

• Selçukluların kökenini ve Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu açıklarsın.
• Tuğrul Bey, Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinin önemli olaylarını sıralarsın.
• Pasinler ve Malazgirt savaşlarının Anadolu tarihi açısından sonuçlarını değerlendirirsin.
• Devletin zayıflama ve dağılma nedenlerini açıklarsın.

Köken ve kuruluş

Selçuklular, Oğuzların Kınık boyundan gelir. Hanedana adını veren Selçuk Bey, Aral Gölü'nün kuzeyindeki Oğuz Yabgu Devleti'nde ordu komutanı olarak görev yaparken anlaşmazlık sonucu çevresindekilerle birlikte Seyhun Irmağı kıyısındaki Cend kentine göç etti. Burada İslamiyet'i kabul etti ve Müslüman olmayan Oğuzlara karşı mücadele etti.

Selçuk Bey'in torunları Tuğrul ve Çağrı beyler, Karahanlılar ve Gazneliler arasındaki çekişmelerde ayakta kalmayı başardı. Gaznelilerden izin alarak Horasan'a geçtiler; burada güçlendikçe Gaznelilerle aralarındaki gerilim arttı. 1040'ta Dandanakan'da Gazneli ordusunu yendiler. Zaferin ardından toplanan kurultayda Tuğrul Bey hükümdar seçildi ve devletin toprakları, Türk geleneğine uygun olarak hanedan üyeleri arasında paylaştırıldı. Çağrı Bey Horasan'ın doğusunu yöneterek Gaznelilere karşı sınırı korurken Tuğrul Bey batıya, İran ve Irak yönüne ilerledi.

Tuğrul Bey dönemi (1040–1063)

Pasinler (1048): Selçuklu akıncıları kısa sürede doğu Anadolu'ya ulaştı. 1048'de Erzurum yakınlarındaki Pasinler ovasında Selçuklu ordusu ile Bizans ve Gürcü kuvvetleri karşılaştı. Selçuklular kazandı. Bu savaş, Türkler ile Bizans arasındaki ilk büyük savaş olarak bilinir ve Anadolu'ya yönelik akınları hızlandırdı.

Bağdat'a giriş (1055): Halifenin yetkisi uzun süredir Şii bir İran hanedanının gölgesinde kalıyordu; halife bu baskıdan kurtulmak için Selçuklu sultanına çağrıda bulundu. Selçuklu ordusu 1055'te Abbasi başkentine girdi ve Büveyhoğullarının egemenliği sona erdi. Halife ona "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını verdi. Bir süre sonra Fatımilerin desteklediği bir isyan Bağdat'ı yeniden karıştırdı; Tuğrul Bey isyanı bastırarak halifeyi yeniden tahtına oturttu. Bu olaylarla Selçuklular, Sünni İslam dünyasının siyasi koruyucusu oldu ve halifelik dinî, sultanlık siyasi otoriteyi temsil eder hâle geldi.

Türkmenler ve uç bölgeleri

Selçuklu ordusunun ve nüfusunun önemli bir bölümünü göçebe Türkmen boyları oluşturuyordu. Sürüleriyle birlikte hareket eden bu boylar, yerleşik halkın tarlalarına ve kentlerine zarar verebiliyordu. Selçuklu yönetimi bu sorunu çözmek için Türkmenleri devletin sınır bölgelerine, yani uçlara yönlendirdi. Uçlarda yaşayan Türkmenler hem yeni otlaklar buldu hem de Bizans topraklarına akınlar düzenledi. Böylece göçebe nüfusun yarattığı iç sorun, Anadolu'ya yönelik bir genişleme gücüne dönüştü. Anadolu'nun Türkleşmesi bu süreçle başladı.

Alp Arslan dönemi (1064–1072)

Tuğrul Bey'in ölümünden sonra yeğeni Alp Arslan sultan oldu. 1064'te Kafkasya'daki önemli bir Bizans kalesi olan Ani'yi aldı. Türkmen akınları Anadolu'nun içlerine kadar uzandı.

Bizans İmparatoru Romen Diyojen, bu akınları durdurmak ve Türkleri Anadolu'dan uzaklaştırmak amacıyla çok kalabalık bir sefer ordusu hazırladı. 26 Ağustos 1071'de Muş yakınlarındaki Malazgirt ovasında yapılan savaşta Bizans ordusu dağıldı ve imparator esir düştü. Ders kitaplarında, Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek Türklerinin savaş sırasında Selçukluların yanına geçtiği belirtilir.

Malazgirt'in sonuçları:

• Bizans'ın doğu Anadolu'daki savunması çöktü ve Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı.
• Türkmen boyları büyük kitleler hâlinde Anadolu'ya yerleşmeye başladı.
• Kısa süre içinde Anadolu'da Türk beylikleri ve Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu.
• Bizans'ın Batı'dan yardım istemesi, ilerleyen yıllarda Haçlı seferlerinin nedenleri arasında yer aldı.

Melikşah dönemi (1072–1092)

Alp Arslan'ın oğlu Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı; Orta Asya'dan Akdeniz kıyılarına kadar uzanan topraklar tek bir yönetim altında toplandı. Batı Karahanlılar da Selçuklu egemenliğini tanıdı. Bu dönemin en güçlü devlet adamı, Alp Arslan döneminden beri görev yapan vezir Nizamülmülktü. Onun kurdurduğu Nizamiye medreseleri ve yazdığı Siyasetname devlet örgütlenmesinde ve eğitimde derin izler bıraktı; bu kurumları bir sonraki derste ayrıntılı olarak ele alacağız. Melikşah döneminde ayrıca güneş yılına dayanan yeni bir takvim hazırlatıldı.

Bu dönemde Batıniler adıyla anılan ve siyasi suikastlarla etkili olan bir grup, Selçuklu yönetimine karşı faaliyet gösterdi. Ders kitaplarında Nizamülmülk'ün 1092'de bu grubun bir mensubu tarafından öldürüldüğü belirtilir. Aynı yıl Melikşah da öldü.

Dağılma

Melikşah'tan sonra oğulları arasında taht kavgaları başladı. Bu karışıklık döneminde I. Haçlı Seferi gerçekleşti ve Selçuklular buna karşı birlik içinde direnemedi. Devletin son güçlü sultanı Sencer, kardeşlerinden önce uzun süre Horasan'ı melik olarak yönetmişti; sultan olduktan sonra da doğuda düzeni korudu ve onun döneminde Merv parlak bir kültür merkezine dönüştü. Ancak 1141'de Semerkant yakınlarındaki Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi ve Maveraünnehir elden çıktı. 1153'te Oğuz boylarının ayaklanması sırasında esir düştü. 1157'de Sencer'in ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti dağıldı.

Dağılmanın nedenleri: Ülkenin hanedan üyelerinin ortak malı sayılması ve taht kavgaları, melik ve atabeylerin bağımsızlaşması, Batınilerin faaliyetleri, Haçlı seferleri, Katvan yenilgisi ve Oğuz isyanı birlikte etkili oldu.

Önemi

Büyük Selçuklular, İslam dünyasını siyasi bakımdan yeniden birleştirdi, Sünni halifeliği korudu ve Anadolu'nun bir Türk yurdu hâline gelmesinin yolunu açtı. Kurdukları devlet düzeni, Türkiye Selçuklularından Osmanlılara kadar sonraki Türk-İslam devletlerinin yönetim anlayışına örnek oldu ve bu devletler birçok kurumu doğrudan Selçuklulardan devraldı.

Sıradaki derste Selçuklu döneminde biçimlenen devlet ve toplum kurumlarına geçiyoruz: divan teşkilatı, toprak yönetiminde ikta düzeni, şehzadelerin yanına verilen atabeyler ve Nizamiye medreseleriyle Türk-İslam kültür ve medeniyeti.

Örnek 1 — Köken

Soru: Selçukluların ait olduğu Oğuz boyu hangisidir?

• A) Kayı
• B) Kınık
• C) Bayındır
• D) Döğer
• E) Avşar

Çözüm: Hanedan Oğuzların Kınık boyundan gelir. Cevap: B.

Örnek 2 — Pasinler

Soru: 1048 Pasinler Savaşı'nın önemi hangisidir?

• A) Bağdat'ın fethedilmesi
• B) Gaznelilerin yıkılması
• C) Türkler ile Bizans arasındaki ilk büyük savaş olması ve Anadolu akınlarını hızlandırması
• D) Haçlı seferlerini sona erdirmesi
• E) Karahıtayları yenmesi

Çözüm: Bizans ve Gürcü kuvvetlerine karşı kazanılan zafer akınlara hız verdi. Cevap: C.

Örnek 3 — Bağdat

Soru: Selçukluların 1055'te Abbasi başkentine girmesi neye yol açmıştır?

• A) Halifeliğin kaldırılması
• B) Fatımilerin güçlenmesi
• C) Bizans'ın yıkılması
• D) Anadolu'nun fethi
• E) Selçukluların Sünni İslam dünyasının siyasi koruyucusu olması

Çözüm: Büveyhoğulları kaldırıldı, halife Selçukluların himayesine girdi. Cevap: E.

Örnek 4 — Malazgirt

Soru: Malazgirt Savaşı Türk tarihinin yönünü nasıl değiştirmiştir?

• A) Anadolu'nun kapılarının Türklere açılması
• B) Bağdat'ın alınması
• C) Horasan'ın fethi
• D) Katvan yenilgisi
• E) Haçlı seferlerinin sona ermesi

Çözüm: Bizans savunmasının çökmesiyle Türkmenler Anadolu'ya yerleşmeye başladı. Cevap: A.

• Pasinler ile Malazgirt'i karıştırmak. Pasinler (1048, Tuğrul Bey) ilk büyük Bizans savaşıdır; Malazgirt (1071, Alp Arslan) Anadolu'nun kapılarını açmıştır.
• Bağdat'a girişi Alp Arslan'a bağlamak. Bağdat'a 1055'te Tuğrul Bey girdi.
• Katvan'ı Haçlılara karşı bir savaş sanmak. Katvan'da Sencer Karahıtaylara yenildi.
• Devletin en geniş sınırlarını Alp Arslan dönemine koymak. En geniş sınırlara Melikşah döneminde ulaşıldı.
• Malazgirt'ten hemen sonra bütün Anadolu'nun alındığını sanmak. Yerleşme kademeli oldu.