Gazneliler

Horasan'ın Tus kentinde yaşayan bir şair, otuz yılı aşkın bir süre tek bir eser üzerinde çalıştı. Eski İran'ın efsanevi kahramanlarını, savaşlarını ve hükümdarlarını on binlerce beyitle anlatan bu destana Şehname, yani Hükümdarlar Kitabı adını verdi. Şair, büyük emekle bitirdiği eserini, döneminin en güçlü hükümdarlarından birine, bir Türk sultanına sundu. Sonrasında yaşananlar hakkında pek çok anlatı dolaşır: sultanın vaat ettiği altın yerine gümüş gönderdiği, şairin kırıldığı, sultanın pişman olup armağan gönderdiğinde ise şairin cenazesinin kentten çıkmakta olduğu. Bu anlatıların ne kadarının gerçek olduğu bilinmez; ama bir Türk sultanının sarayının, Farsça edebiyatın en büyük eserlerinden birinin sunulduğu yer olması gerçektir. Bu derste o sultanın, Gazneli Mahmut'un ve kurduğu devletin, Gaznelilerin tarihini inceliyoruz.

• Gazneli Devleti'nin kuruluşunu ve yönetim yapısını açıklarsın.
• Gazneli Mahmut döneminin siyasi ve askerî olaylarını, özellikle Hindistan seferlerini değerlendirirsin.
• Gaznelilerin Selçuklularla ilişkisini ve Dandanakan Savaşı'nın sonuçlarını açıklarsın.
• Gazneli döneminin kültür ve sanat hayatını açıklarsın.

Kuruluş

Samanoğulları Devleti'nin ordusunda görev yapan Türk komutanlar arasında yükselen Alp Tegin, X. yüzyılın ortasında bugünkü Afganistan'daki Gazne kentine çekilerek burada bağımsız bir yönetim kurdu. Alp Tegin, saray hizmetinde yetişmiş bir gulamdı ve yeteneğiyle Horasan ordusunun komutanlığına kadar yükselmişti; bu yükseliş, köle kökenli askerlerin İslam devletlerinde ne kadar önemli konumlara gelebildiğini gösterir. Devleti asıl güçlendiren ve hanedanın kurucusu sayılan kişi ise yine Türk kökenli bir komutan olan Sebük Tegin'dir. Sebük Tegin, Samanoğullarının zayıflamasından yararlanarak Gazne merkezli devleti genişletti ve Hindistan'a ilk seferleri başlattı.

Gazneli Devleti'nin dikkat çekici bir özelliği, bir boyun ya da hanedanın değil, saray ve ordu içinde yetişmiş Türk komutanlarının kurduğu bir devlet olmasıdır. Bu yüzden devletin yapısı bozkır geleneğinden çok, Samanoğulları ve Abbasilerden devralınan saray ve ordu düzenine dayanıyordu.

Gazneli Mahmut dönemi (998–1030)

Devlet en parlak dönemini Sebük Tegin'in oğlu Gazneli Mahmut zamanında yaşadı.

Sultan unvanı: Mahmut, ders kitaplarında sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak anılır. Abbasi halifesi de onun egemenliğini tanıyan bir belge göndererek yetkisini onayladı.

Hindistan seferleri: Mahmut, Hindistan'a pek çok sefer düzenledi; ders kitaplarında bu seferlerin sayısı on yedi olarak verilir. Bu seferlerin amaçları arasında İslamiyet'i yaymak, Hindistan'ın tapınaklarında ve kentlerinde biriken zenginliği ele geçirmek ve bölgede siyasi egemenlik kurmak sayılır. En ünlü seferlerinden biri, Gucerat kıyısındaki Somnat tapınağına düzenlenen seferdir. Seferler sonucunda Pencap bölgesi Gazneli topraklarına katıldı ve Hindistan'ın kuzeybatısında İslamiyet'in yayılmasının temeli atıldı. Sonraki yüzyıllarda Hindistan'da kurulan Türk-İslam devletleri bu temelin üzerinde yükseldi.

Seferlerin değerlendirilmesi: Hindistan seferleri, Türk-İslam tarihi açısından İslamiyet'in yayılmasının başlangıcı olarak anlatılır. Öte yandan seferler sırasında tapınaklar yağmalanmış, büyük miktarda ganimet ve esir Gazne'ye götürülmüştür. Bu yüzden aynı olaylar Hindistan'ın kendi tarih yazımında çok farklı, olumsuz bir hatıra olarak yer alır. Tarihçi, bir olayın farklı toplumların belleğinde nasıl farklı anlamlar kazandığını birlikte değerlendirmelidir.

Kuzeydeki siyaset: Mahmut, Ceyhun'un kuzeyindeki Harezm bölgesini de egemenliği altına aldı. Bu fetihten sonra Harezmli bilginler Gazne sarayına getirildi; sarayın bilim çevresi bu yolla zenginleşti ve Gazne yalnız bir askerî merkez olmaktan çıktı.

Batıdaki siyaset: Mahmut, Karahanlılarla zaman zaman savaştı, zaman zaman anlaştı. Batıda, Abbasi halifesini denetimi altında tutan Şii Büveyhoğullarına karşı harekete geçerek Rey kentini aldı. Bu politika onu Sünni İslam dünyasında halifenin koruyucusu olarak öne çıkardı.

Selçuklularla ilk temas: Mahmut, sınırlarına yaklaşan Selçuklu ailesinin ileri gelenlerinden biri olan Arslan Yabgu'yu tutuklatarak Hindistan'daki bir kaleye gönderdi. Bu olay, iki taraf arasında güvensizliğin başlangıcı oldu.

Sultan Mesud ve Dandanakan

Mahmut'un ölümünden sonra oğlu Sultan Mesud tahta geçti. Bu dönemde Selçuklular Horasan'da güçlenmeye başladı. Mesud, Selçukluları bölgeden çıkarmak için büyük bir ordu topladı. 1040'ta Merv yakınlarındaki Dandanakan Savaşı'nda Gazneli ordusu Selçuklulara ağır bir yenilgiye uğradı. Beyhaki'nin aktardığına göre ağır yüklerle çölde ilerleyen kalabalık Gazneli ordusu susuz kalmış, Selçukluların hafif ve hızlı atlı birlikleri karşısında sayı üstünlüğünü kullanamamıştı.

Sonuçları:

• Horasan Selçukluların eline geçti ve Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu.
• Gazneliler batıdaki topraklarını kaybederek Afganistan ve Hindistan'a çekildi.
• Selçukluların İran'a ve daha batıya ilerlemesinin yolu açıldı.

Dandanakan'dan sonra Gazneliler uzun süre Afganistan ve kuzey Hindistan'da varlığını sürdürdü. Devlet XII. yüzyılın sonlarında Gurlular tarafından yıkıldı.

Devlet yapısı ve ordu

Gazneli ordusu, saray okullarında yetiştirilen ve doğrudan sultana bağlı olan gulam denen askerlerin çekirdeği üzerine kuruluydu. Orduda Türklerin yanında Hintli, Afgan ve İranlı askerler de vardı. Bu çok uluslu yapı, devletin geniş bir alanda güçlü bir askerî varlık göstermesini sağladı. Yönetimde Samanoğullarından devralınan divan teşkilatı sürdürüldü; vezirler ve kâtipler devlet işlerini yürüttü.

Kültür ve sanat

Gazne, Mahmut döneminde bilim insanlarının, şairlerin ve sanatçıların toplandığı bir merkez hâline geldi.

• Firdevsi, kancada anlatılan Şehname'yi Mahmut'a sundu.
• Harezmli bilgin Biruni, Gazne sarayına getirildi ve Hindistan seferleri sırasında bölgeyi tanıma imkânı buldu.
• Utbi ve Beyhaki gibi tarihçiler Gazneli dönemini anlatan eserler yazdı; özellikle Beyhaki'nin eseri, olayları belgelere dayanarak ayrıntılı biçimde anlatmasıyla değerlidir.

Gaznelilerde devlet yazışmalarında ve edebiyatta Farsça, bilim ve din alanında Arapça öne çıktı. Bu durum, Türk hükümdarların kurduğu bir devlette Fars kültürünün güçlü biçimde korunduğunu gösterir. Gazne'de camiler, medreseler, saraylar ve yüksek minareler yapıldı. Hindistan'dan getirilen zenginlik bu yapıların inşasına harcandı ve Gazne, kısa sürede İslam dünyasının gösterişli başkentlerinden biri oldu.

Önemi

Gazneliler, İslamiyet'in ve Türk-İslam egemenliğinin Hindistan'a taşınmasında belirleyici rol oynadı. Abbasi halifeliğini Şii güçlere karşı destekleyerek Sünni İslam dünyasındaki dengeyi etkiledi. Sarayları, Farsça edebiyatın ve İslam biliminin önemli ürünlerinin ortaya çıktığı bir merkez oldu.

Dandanakan'da Gaznelileri yenen Selçuklular kısa sürede İslam dünyasının en büyük gücüne dönüştü. Sıradaki derste Büyük Selçukluları, Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişini ve Anadolu'nun kapılarını açan Malazgirt Savaşı'nı inceliyoruz.

Örnek 1 — Kuruluş özelliği

Soru: Gazneli Devleti'ni öteki Türk devletlerinden ayıran kuruluş özelliği hangisidir?

• A) Bir boy birliğiyle kurulması
• B) Saray ve ordu içinde yetişmiş Türk komutanlar tarafından kurulması
• C) Orta Asya'da kurulması
• D) Budist bir devlet olması
• E) Bizans'a bağlı olarak kurulması

Çözüm: Alp Tegin ve Sebük Tegin Samanoğulları ordusunda yetişmiş komutanlardı. Cevap: B.

Örnek 2 — Dandanakan

Soru: Dandanakan Savaşı'nın sonucu hangisidir?

• A) Gaznelilerin Horasan'ı alması
• B) Karahanlıların yıkılması
• C) Bağdat'ın fethi
• D) Malazgirt'in kazanılması
• E) Büyük Selçuklu Devleti'nin resmen kurulması

Çözüm: 1040'taki zaferle Horasan Selçuklulara geçti. Cevap: E.

Örnek 3 — Hindistan seferleri

Soru: Gazneli Mahmut'un Hindistan seferlerinin uzun vadeli sonucu hangisidir?

• A) Hindistan'ın kuzeybatısında İslamiyet'in yayılmasının temelinin atılması
• B) Hindistan'ın Çin'e bağlanması
• C) Gaznelilerin yıkılması
• D) Selçukluların Hindistan'ı alması
• E) Budizmin güçlenmesi

Çözüm: Pencap'ın alınması sonraki Türk-İslam devletlerine zemin hazırladı. Cevap: A.

Örnek 4 — Büveyhoğulları

Soru: Gazneli Mahmut'un Büveyhoğullarına karşı harekete geçmesinin sonucu hangisidir?

• A) Halifeliğin kaldırılması
• B) Bizans'la savaş
• C) Sünni İslam dünyasında halifenin koruyucusu olarak öne çıkması
• D) Hindistan'dan çekilmesi
• E) Selçuklulara bağlanması

Çözüm: Şii güce karşı mücadele, Mahmut'a Sünni dünyada saygınlık kazandırdı. Cevap: C.

• Gazneli Devleti'nin kurucusunu yalnız Alp Tegin sanmak. Alp Tegin bağımsızlığı başlattı; devleti asıl güçlendiren Sebük Tegin'dir.
• Dandanakan'ın galibini Gazneliler sanmak. 1040'ta Selçuklular kazandı.
• Şehname'yi Türkçe sanmak. Şehname Farsça bir destandır.
• Gaznelileri Orta Asya'da kurulmuş sanmak. Merkez bugünkü Afganistan'daki Gazne'dir.
• Şehname'nin sunuluşuyla ilgili anlatıları kesin bilgi saymak. Bu anlatıların bir bölümü efsanedir.