Karahanlılar

XI. yüzyılın sonlarında Bağdat'ta bir bilgin, Arapça yazdığı büyük bir sözlüğün sayfalarına yuvarlak bir harita çizdi. Haritanın ortasında, Isık Göl'ün kıyısındaki Balasagun kenti vardı. Çevresine Türk boylarının yurtları, dağlar, ırmaklar ve kentler yerleştirilmişti; Çin doğuda, Rum ülkesi batıda, kıyıda köşede kalmıştı. Bu haritayı çizen kişi, dünyayı Türklerin gözünden göstermek istemişti. Sözlüğün amacı da benzerdi: Araplara Türkçeyi öğretmek, Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak. Sözlüğe Türk boylarının şiirleri, atasözleri ve gelenekleri de eklenmişti. Aynı yıllarda başka bir Türk bilgini, devletin nasıl yönetileceğini anlatan uzun bir eseri Arapça ya da Farsça değil, Türkçe yazmayı seçmişti. Her iki eser de aynı devletin ürünüdür. Bu derste Karahanlıları, onların siyasi tarihini ve Türk-İslam kültürünün bu ilk büyük eserlerini inceliyoruz.

• Karahanlı Devleti'nin kuruluşunu ve İslamiyet'i resmî din olarak kabulünü açıklarsın.
• Karahanlıların siyasi tarihini, bölünmesini ve yıkılışını sıralarsın.
• Dönemin iki büyük Türkçe eserini, Kutadgu Bilig'i ile Divanü Lügati't-Türk'ü, içerik ve önem bakımından açıklarsın.
• Karahanlıların Türk-İslam kültürüne katkılarını değerlendirirsin.

Kuruluş

Uygur Devleti'nin 840'ta yıkılmasının ardından bozkırın batı kesiminde yeni bir güç ortaya çıktı. Karluk, Çiğil ve Yağma gibi Türk boylarının bir araya gelmesiyle Karahanlı Devleti kuruldu. Devletin kökeni ve ilk hükümdarları hakkındaki bilgiler sınırlıdır; ders kitapları kurucu olarak Bilge Kül Kadir Han'ı anar. Devlet, Türk geleneğindeki ikili teşkilata göre örgütlendi: doğu kanadının merkezi Balasagun, batı kanadının merkezi ise önce Talas, sonra Kaşgar ve Semerkant oldu. Doğuyu yöneten büyük hükümdar Arslan Han, batıyı yöneten küçük hükümdar Buğra Han unvanını taşıyordu.

İslamiyet'in resmî din olması

Hanedanın ilk Müslüman üyesi Satuk Buğra Han'dı. Onun soyundan gelen Musa Arslan Han döneminde, 960 civarında, İslamiyet devletin resmî dini hâline geldi. Bu yüzden Karahanlılar, İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk büyük Türk devleti sayılır.

Siyasi tarih

Samanoğullarının sonu: Karahanlılar, güneylerindeki Samanoğullarıyla uzun süre mücadele etti. 999'da Buhara'yı ele geçirerek Samanoğulları Devleti'ne son verdiler. Samanoğullarının toprakları, güneyde güçlenen Gazneliler ile paylaşıldı ve Ceyhun Irmağı iki devlet arasında sınır oldu.

Bölünme: Hanedan içindeki çekişmeler sonucunda devlet XI. yüzyılın ortasında Doğu Karahanlılar ve Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı. Doğu Karahanlıların merkezi Balasagun ve Kaşgar, Batı Karahanlıların merkezi ise Semerkant ve Buhara oldu.

Yıkılış: Batı Karahanlılar, XI. yüzyılın sonunda Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde Selçuklulara bağlandı. Doğu Karahanlılar ise XII. yüzyılda doğudan gelen Karahıtayların egemenliğine girdi. Karahanlı hanedanının son temsilcileri XIII. yüzyılın başında ortadan kalktı.

Kültür: Türkçenin yükselişi

Karahanlıların en önemli mirası kültür alanındadır. Arapçanın bilim ve din dili, Farsçanın edebiyat ve saray dili olarak yaygın olduğu bir dönemde Karahanlılar Türkçeyi resmî dil olarak kullandı ve Türkçe eserlerin yazılmasını destekledi. Bu dönemde kullanılan yazı dili Hakaniye Türkçesi olarak anılır. Türkçe artık Arap alfabesiyle yazılıyordu.

Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacib tarafından 1069–1070 yıllarında yazıldı ve Doğu Karahanlı hükümdarına sunuldu. Adı "mutluluk veren bilgi" anlamına gelir. Eser, iyi bir devletin nasıl yönetileceğini dört kişinin konuşmaları üzerinden anlatan bir siyasetnamedir. Bu kişilerin her biri bir değeri temsil eder: hükümdar Kün Togdı adaleti, vezir Ay Toldı devleti ve mutluluğu, vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, dünyadan elini eteğini çekmiş Odgurmış ise akıbeti, yani hayatın sonunu düşünmeyi. Eser, Türk geleneğindeki kut ve töre anlayışını İslami değerlerle birleştirir.

Divanü Lügati't-Türk: Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072–1074 yıllarında Bağdat'ta yazıldı ve Abbasi halifesine sunuldu. Amacı Araplara Türkçeyi öğretmekti. Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıklarını veren bu eser, Türk boylarının yurtlarını, dillerini, geleneklerini, şiirlerini ve atasözlerini de içerir. Kancada anlatılan harita bu eserdedir. Kaşgarlı Mahmud, Oğuz boylarını tek tek sayarak her birinin hayvanlarına vurduğu damgayı, yani tamgayı da kaydetmiştir; bu kayıt, sonradan Anadolu'ya gelecek Oğuz boylarının adlarını öğrendiğimiz en eski kaynaklardandır. Eserde Türkçenin farklı lehçeleri karşılaştırılır ve hangi boyun hangi sözcüğü nasıl söylediği gösterilir. Divanü Lügati't-Türk, XI. yüzyıl Türk dili ve kültürü için en değerli kaynaklardan biridir.

Öteki eserler: XII. yüzyılda Edip Ahmet Yükneki'nin ahlak öğütleri içeren Atabetü'l-Hakayık'ı ve Ahmet Yesevi'nin Türkçe hikmetlerinden oluşan Divan-ı Hikmet de bu kültür çevresinin ürünleridir. Atabetü'l-Hakayık, bilginin değerini, dilini tutmayı, cömertliği ve alçak gönüllülüğü öğütleyen kısa ve öğretici bir eserdir.

Yönetim

Karahanlı hükümdarları İslam'ı benimsedikten sonra da kağan, han ve tigin gibi eski Türk unvanlarını kullanmayı sürdürdü. Bazı hükümdarlar, Çin hükümdarlarını anlatan eski bir sözcükten gelen ve büyük, ulu hükümdar anlamı taşıyan Tamgaç Han unvanını aldı. Ordunun temelini boylardan gelen atlı savaşçılar oluşturuyordu; bunun yanında İslam devletlerinde görülen ve maaşla bağlanan asker gruplarından da yararlanıldı. Devlet, bozkır geleneği ile İslam devlet düzenini bir arada yaşatan bir yapıya sahipti.

Mimari, eğitim ve ekonomi

Karahanlılar, Semerkant ve Buhara gibi kentlerde cami, medrese, darüşşifa ve kervansaraylar yaptırdı. Semerkant–Buhara yolundaki Ribat-ı Melik kervansarayı ve Balasagun yakınlarındaki Burana minaresi bu dönemin tanınmış yapılarıdır. Bazı Karahanlı hükümdarlarının Semerkant'ta medrese ve hastane kurdurduğu bilinmektedir; bu, Selçuklulardaki büyük medrese hareketinden önce de eğitim kurumlarının desteklendiğini gösterir.

Doğu ile batıyı bağlayan kervan yolları Karahanlı kentlerinden geçtiği için ticaret gelişti. Kervansaraylar, ticaret yollarında güvenliği ve konaklamayı sağlıyordu. Karahanlılar adlarına para da bastırdı; bu paralar, hükümdarların unvanlarını ve egemenlik alanlarını öğrenmemizi sağlayan önemli belgelerdir.

Önemi

Karahanlılar, Türk kimliğini İslam dünyası içinde koruyan ilk büyük devletti. Bozkır geleneğinden gelen ikili teşkilat ve hükümdarlık anlayışını sürdürürken İslam'ı devletin dini yaptılar. Türkçeyi edebiyatın ve devletin dili olarak kullanmaları, Türkçenin İslam dünyasında Arapça ve Farsçanın gölgesinde kaybolmasını önledi. Bu nedenle Karahanlı dönemi, Türk-İslam kültürünün başlangıç dönemi olarak kabul edilir.

Karahanlılarla birlikte Samanoğullarının mirasını paylaşan öteki güç, daha güneyde, bugünkü Afganistan'da yükseliyordu. Sıradaki derste Gaznelileri, ünlü hükümdarları Gazneli Mahmut'u ve onun Hindistan'a yönelik seferlerini inceliyoruz.

Örnek 1 — Resmî din

Soru: Karahanlıları Türk-İslam tarihi açısından önemli kılan özelliklerden biri hangisidir?

• A) İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk büyük Türk devleti olmaları
• B) Bağdat'ı fethetmeleri
• C) Anadolu'ya ilk giren Türkler olmaları
• D) Haçlılarla savaşmaları
• E) Budizmi yaymaları

Çözüm: Musa Arslan Han döneminde İslam resmî din oldu. Cevap: A.

Örnek 2 — Kutadgu Bilig

Soru: Kutadgu Bilig'de adaleti temsil eden kişi hangisidir?

• A) Ay Toldı
• B) Ögdülmiş
• C) Odgurmış
• D) Kün Togdı
• E) Yusuf Has Hacib

Çözüm: Hükümdar Kün Togdı adaletin simgesidir. Cevap: D.

Örnek 3 — Divanü Lügati't-Türk

Soru: Divanü Lügati't-Türk'ün yazılış amacı hangisidir?

• A) Türklere Arapça öğretmek
• B) Bir siyasetname yazmak
• C) Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin zenginliğini göstermek
• D) Bir tarih kitabı yazmak
• E) Dinî öğütler vermek

Çözüm: Kaşgarlı Mahmud eseri Araplara Türkçe öğretmek için yazdı. Cevap: C.

Örnek 4 — Samanoğulları

Soru: 999'da Samanoğulları Devleti'nin yıkılmasının ardından Karahanlılar ile Gazneliler arasında sınır olan ırmak hangisidir?

• A) Seyhun
• B) Dicle
• C) Fırat
• D) İtil
• E) Ceyhun

Çözüm: Samanoğullarının toprakları Ceyhun'u sınır alarak paylaşıldı. Cevap: E.

• Kutadgu Bilig ile Divanü Lügati't-Türk'ü karıştırmak. Kutadgu Bilig bir siyasetname, Divanü Lügati't-Türk bir sözlüktür.
• Kutadgu Bilig'in kişilerini karıştırmak. Kün Togdı adalet, Ay Toldı devlet ve mutluluk, Ögdülmiş akıl, Odgurmış akıbet.
• Divanü Lügati't-Türk'ün Kaşgar'da yazıldığını sanmak. Eser Bağdat'ta yazıldı ve Abbasi halifesine sunuldu.
• Karahanlıları tek merkezli sanmak. Devlet ikili teşkilata göre örgütlendi ve sonra ikiye bölündü.
• Batı Karahanlıların Karahıtaylara bağlandığını sanmak. Batı Karahanlılar Selçuklulara, Doğu Karahanlılar Karahıtaylara bağlandı.