YKS Tarih · Türk-İslam Devletleri · TAR-H05-L01

Türklerin İslamiyet'i kabulü

TYTAYT-1sınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

X. yüzyılda Seyhun Irmağı kıyısındaki bir sınır kentinin pazarında iki dünya karşılaşırdı. Bozkırdan gelen Türkler at, koyun, deri ve kürk getirir; Buhara ve Semerkant'tan gelen tüccarlar kumaş, gümüş eşya ve tahıl satardı. Kentin kenarındaki küçük kalelerde, sınırı korumak için gönüllü olarak bekleyen savaşçılarla birlikte, yol kenarında hanlarda konaklayan dervişler ve din bilginleri de bulunurdu. Bir Türk boyu beyi, pazarlık ettiği tüccarın dürüstlüğünden, bir dervişin sade yaşayışından ya da bir bilginin anlattığı tek Tanrı inancından etkilenebilirdi. Bu karşılaşmalar bir günde değil, kuşaklar boyunca sürdü. Sonunda bozkırın büyük boyları birer birer yeni bir dine yöneldi ve bu değişim, hem Türk tarihinin hem İslam tarihinin yönünü değiştirdi. Bu derste Türklerin İslamiyet'le tanışmasını, bu dini benimseme nedenlerini ve bu dönüşümün sonuçlarını inceliyoruz.

2Hedefler

Türklerle Müslümanlar arasındaki ilk ilişkileri Emevi ve Abbasi dönemleriyle karşılaştırırsın.
Türklerin İslamiyet'i benimsemesinde etkili olan nedenleri açıklarsın.
Samanoğullarının ve ticaret, tasavvuf gibi etkenlerin rolünü değerlendirirsin.
Türklerin İslamiyet'i kabulünün Türk ve İslam tarihi üzerindeki sonuçlarını açıklarsın.

3Konu anlatımı

İlk temaslar: savaşlar ve sınırlar

Türklerle Müslümanlar ilk kez VII. yüzyılın ortalarında, İran'ın fethinden sonra Horasan ve Maveraünnehir sınırlarında karşılaştı. Emevi döneminde bu ilişki büyük ölçüde savaşlarla geçti. Emevi orduları Maveraünnehir'deki Türk ve Soğd beyliklerine karşı uzun seferler yaptı. Bunun yanında Emevilerin Arap olmayan Müslümanları ikinci planda tutması, Türklerin yeni dine yakınlık duymasını zorlaştırdı. Bu dönemde Müslüman olan Türklerin sayısı sınırlı kaldı. Yine de bu çatışmalar, iki tarafın birbirini tanımasını sağladı; esir düşen ya da sınırda yaşayan bazı Türkler yeni dini ilk kez bu yolla öğrendi.

Abbasiler ve değişen ilişki

Abbasiler, Arap olmayan Müslümanlara eşit davranan bir politika izledi. 751'de Talas Irmağı kıyısında Karlukların Abbasilerle birlikte Çin'e karşı savaşması, iki taraf arasında güvene dayalı bir ilişkinin başlangıcı oldu. IX. yüzyılda Türkler Abbasi ordusunda ve sarayında giderek artan bir yer edindi. İslam dünyasının merkezinde yükselen bu Türk askerler ve komutanlar, bozkırdaki soydaşlarıyla İslam dünyası arasında bir bağ işlevi de gördü.

Samanoğulları: sınır boyundaki köprü

İslamiyet'in Türkler arasında yayılmasında en önemli rolü oynayanlardan biri, Buhara merkezli Samanoğullarıdır. İran kökenli bu hanedan, Abbasilere bağlı olarak Maveraünnehir ve Horasan'ı yönetti. Samanoğulları bozkırla sınır komşusuydu. Bir yandan sınırda Türklerle savaşıyor, bir yandan da onlarla yoğun bir ticaret yürütüyordu. Bozkırdan getirilen gençler Samanoğulları ve Abbasi ordularında asker olarak yetiştirildi; bunlar zamanla Müslüman oluyor ve önemli görevlere yükseliyordu.

Sınır boylarındaki ribat denen küçük kaleler hem askerî üs hem de din bilginlerinin ve dervişlerin barındığı yerlerdi. Bozkıra giden tüccarlar, gezgin dervişler ve din bilginleri İslamiyet'in Türk boyları arasında barış yoluyla tanınmasını sağladı. Dervişlerin sade yaşayışı, sevgiye ve hoşgörüye dayalı anlatımı, bozkır halkının geleneksel inançlarına yabancı gelmedi.

Benimseme nedenleri

Ders kitaplarında Türklerin İslamiyet'i benimsemesini kolaylaştıran etkenler genellikle şöyle sıralanır:

İnançlar arasındaki benzerlikler: Türklerin eski inancındaki tek ve yüce bir Gök Tanrı anlayışı ile İslam'ın tek Tanrı inancı arasında bir yakınlık görüldü. Ölümden sonraki hayata inanç, kurban geleneği ve ahlaki değerler de iki inanç arasında benzer bulundu.
Cihat ile cihan hâkimiyeti ülküsünün örtüşmesi: İslam'ı yayma amacıyla yapılan cihat, Türklerin dünyaya düzen verme ülküsüyle uyumlu görüldü.
Abbasilerin eşitlikçi tutumu ve Talas'tan sonra gelişen dostluk.
Ticaret ilişkileri ve sınır kentlerindeki günlük temaslar.
Tasavvufun etkisi: Dervişlerin barışçıl anlatımı İslam'ı Türk boylarına daha yakın kıldı.

Bu benzerliklerin bir bölümü sonradan kurulmuş yorumlardır; ama Türklerin yeni dini kendi geleneklerine yabancı bir şey olarak görmemelerinde etkili oldukları kabul edilir.

Toplu kabul

İslamiyet'in Türkler arasında yayılması kademeli oldu. Önce sınır boylarındaki küçük topluluklar ve Abbasi ordusundaki Türkler Müslüman oldu. 922'de İtil Bulgarları bu dini resmen benimsedi. Asıl büyük dönüşüm X. yüzyılda yaşandı. Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han Müslüman oldu ve Abdülkerim adını aldı. İslam kaynakları, 960 yılında Karahanlılara bağlı iki yüz bin çadırlık bir Türk topluluğunun topluca Müslüman olduğunu aktarır. Bu sayı yaklaşık bir değer olarak okunmalıdır, ama kitlesel bir dönüşümün yaşandığını gösterir. X. yüzyılın sonlarında Oğuz boyları da İslamiyet'i benimsedi.

Türklerin çoğu, İslam dünyasında yaygın olan Hanefi mezhebini ve inanç konusunda Maturidi anlayışını benimsedi. Bu anlayışın akla ve yorum genişliğine önem vermesi, Türk geleneğiyle uyumlu görüldü.

Eski gelenekler yeni inancın içinde

Türkler yeni dini benimserken eski kültürlerini bütünüyle bırakmadı. Hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı'dan geldiği inancı, yetkinin Allah tarafından verildiği anlayışına dönüştü; kut düşüncesi yeni bir dinî çerçevede yaşamayı sürdürdü. Töre, şeriatla birlikte devlet yönetiminin bir kaynağı olarak kaldı. Ata binme, okçuluk ve boy düzeni gibi bozkır gelenekleri de Müslüman Türk devletlerinde varlığını korudu. Bu kaynaşma sonucunda, Arap ve İran örneklerinden farklı, kendine özgü bir Türk-İslam kültürü ortaya çıktı.

Bu süreç X. yüzyılla sınırlı kalmadı. XII. yüzyılda Türkistan'da yaşayan Ahmet Yesevi, Türkçe söylediği hikmetlerle İslam'ı geniş halk kesimlerine anlattı. Onun yetiştirdiği dervişler, inancın bozkırın uzak köşelerine ve daha sonra Anadolu'ya taşınmasında önemli rol oynadı.

Sonuçlar

Türk tarihi açısından: Türkler yeni bir uygarlık çevresine katıldı. Arap alfabesi kullanılmaya başlandı; Türkçeye Arapça ve Farsça sözcükler girdi; yeni bir edebiyat ve düşünce geleneği doğdu. Müslüman olan Oğuzlara Türkmen denmeye başlandığı ders kitaplarında aktarılır.
İslam tarihi açısından: Türkler kısa süre sonra İslam dünyasının siyasi ve askerî liderliğini üstlendi. Selçuklular, Bizans'a ve daha sonra Haçlılara karşı İslam dünyasının koruyuculuğunu yaptı. Abbasi halifesi Türk sultanlarının himayesine girdi.
Türk boyları arasında: Müslüman olan ve olmayan Türk toplulukları arasında yeni çatışmalar ortaya çıktı. Örneğin Müslüman Karahanlılar ile Budist Uygurlar arasında savaşlar yaşandı.

Sıradaki derste, hükümdarı ve halkıyla İslamiyet'i benimseyen ilk büyük Türk devletine, Karahanlılara bakıyoruz: Türkçeyi bir edebiyat ve bilim dili hâline getiren Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk bu devletin ürünleridir.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Emevi dönemi

Soru: Emevi döneminde Türklerin İslamiyet'e yakınlık duymasını zorlaştıran etken hangisidir?

A) Arap olmayan Müslümanların ikinci planda tutulması ve sınırdaki savaşlar
B) Talas Savaşı
C) Dervişlerin faaliyetleri
D) Samanoğullarıyla ticaret
E) Abbasilerin eşitlikçi politikası

Çözüm: Ayrımcı tutum ve sürekli savaşlar yakınlaşmayı engelledi. Cevap: A.

Örnek 2 — Samanoğulları

Soru: Samanoğullarının Türklerin İslamiyet'i tanımasındaki rolü hangisidir?

A) Türkleri Budist yapmaları
B) Bozkırla sınır komşusu olarak ticaret, asker alımı ve din bilginleri aracılığıyla temas kurmaları
C) Türk yurdunu tamamen fethetmeleri
D) Talas'ta Çin'in yanında savaşmaları
E) Arap alfabesini yasaklamaları

Çözüm: Sınır boyundaki çok yönlü ilişkiler İslam'ın bozkıra taşınmasını sağladı. Cevap: B.

Örnek 3 — Satuk Buğra Han

Soru: Müslüman olduktan sonra Abdülkerim adını alan Türk hükümdarı kimdir?

A) Tuğrul Bey
B) Mutasım
C) Gazneli Mahmut
D) Satuk Buğra Han
E) Bilge Kağan

Çözüm: Bu Karahanlı hükümdarının Müslüman olması toplu kabulün önünü açtı. Cevap: D.

Örnek 4 — Sonuç

Soru: Türklerin İslamiyet'i kabulünün İslam dünyası açısından en önemli sonucu hangisidir?

A) Halifeliğin kaldırılması
B) Arapçanın yasaklanması
C) Türklerin kısa sürede İslam dünyasının siyasi ve askerî liderliğini üstlenmesi
D) İslam'ın Avrupa'dan çekilmesi
E) Bağdat'ın terk edilmesi

Çözüm: Selçuklularla birlikte Türkler İslam dünyasının koruyucusu oldu. Cevap: C.

5Tuzaklar

İslamiyet'in Türkler arasında bir anda yayıldığını sanmak. Süreç kuşaklar boyunca, kademeli olarak gerçekleşti.
İlk Müslüman Türk topluluğunu Karahanlılar sanmak. 922'de İtil Bulgarları İslamiyet'i resmen kabul etmişti; Karahanlılar ise ilk büyük Müslüman Türk devletidir.
Samanoğullarını Türk devleti sanmak. Samanoğulları İran kökenli bir hanedandır.
Benzerlik yorumlarını kesin olgular gibi okumak. Bir bölümü sonradan kurulmuş yorumlardır.
Bütün Türklerin aynı anda Müslüman olduğunu düşünmek. Uygurlar gibi bazı topluluklar uzun süre başka dinlerde kaldı.

6Tekrar kartı

Emevi dönemi: Maveraünnehir savaşları, Arap olmayanlara ayrımcılık → yakınlaşma sınırlı.
Abbasi dönemi: eşitlikçi tutum, Talas sonrası güven, Türklerin orduda ve sarayda yükselişi.
Samanoğulları (Buhara, İran kökenli): sınırda savaş ve ticaret, asker alımı, ribatlar, tüccarlar, dervişler, din bilginleri.
Nedenler: tek Tanrı ve ahiret benzerliği, cihat – cihan hâkimiyeti, Abbasi eşitliği, ticaret, tasavvuf.
Toplu kabul: 922 İtil Bulgarları; Satuk Buğra Han (Abdülkerim); 960 iki yüz bin çadır (İslam kaynaklarının aktarımı); X. yüzyıl sonu Oğuzlar.
Hanefi mezhebi, Maturidi inanç anlayışı.
Sonuçlar: Arap alfabesi, Arapça ve Farsça sözcükler, Türkmen adı; İslam dünyasının liderliği; Müslüman ve Müslüman olmayan Türkler arasında çatışma.

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
Buhara merkezli olup İslamiyet'in Türkler arasında yayılmasında önemli rol oynayan İran kökenli hanedan hangisidir?
1. A)Samanoğulları
2. B)Gazneliler
3. C)Karahanlılar
4. D)Tolunoğulları
5. E)Büveyhoğulları
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Bozkırla sınır komşusu olan bu hanedan Türklerle yoğun ilişki içindeydi.
Soru 2 · Kolay
Ders kitaplarına göre Müslüman olan Oğuzlara verilen ad hangisidir?
1. A)Kıpçak
2. B)Karluk
3. C)Tatar
4. D)Türkmen
5. E)Uygur
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Bu ad zamanla Oğuz kökenli Müslüman toplulukları anlatmak için yaygınlaşmıştır.
Soru 3 · Kolay
Sınır boylarında hem askerî üs hem de dervişlerin barındığı yer olan küçük kalelere ne ad verilir?
1. A)Kurgan
2. B)Ribat
3. C)Otağ
4. D)Medrese
5. E)Külliye
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Bu yapılar İslam'ın bozkıra yayılmasında önemli birer merkez olmuştur.
Soru 4 · Kolay
Türklerin büyük çoğunluğunun benimsediği fıkıh mezhebi hangisidir?
1. A)Maliki
2. B)Şafii
3. C)Hanbeli
4. D)Caferi
5. E)Hanefi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Akla ve yorum genişliğine önem veren bu mezhep Türkler arasında yaygınlaşmıştır.
Soru 5 · Orta
Türklerin eski inancı ile İslam arasında görülen benzerliklerden biri hangisidir?
1. A)Kast düzeni
2. B)Ruh göçü
3. C)Tek ve yüce bir Tanrı anlayışı
4. D)Çok tanrılı panteon
5. E)Putlara tapınma
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Gök Tanrı inancı, İslam'ın tek Tanrı anlayışına yakın bulunmuştur.
Soru 6 · Orta
Talas Savaşı'nın Türk-İslam ilişkilerindeki rolü hangisidir?
1. A)Karluklarla Abbasiler arasında güvene dayalı bir ilişkinin başlaması
2. B)Türklerin Çin'e bağlanması
3. C)Emevilerin güçlenmesi
4. D)İslam'ın bozkırdan çekilmesi
5. E)Samanoğullarının yıkılması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Ortak cephede savaşmak, iki taraf arasında yakınlaşmanın zeminini hazırlamıştır.
Soru 7 · Orta
Dervişlerin İslam'ın Türkler arasında yayılmasına katkısı hangisidir?
1. A)Zorla din değiştirmeleri
2. B)Türkleri sürgün etmeleri
3. C)Ticareti yasaklamaları
4. D)Arapçayı zorunlu kılmaları
5. E)Sade yaşayışları ve barışçıl anlatımlarıyla yeni dini bozkır halkına yakın kılmaları
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Sevgiye ve hoşgörüye dayalı dil, geleneksel inançlara yabancı gelmemiştir.
Soru 8 · Orta
960 yılında iki yüz bin çadırlık bir Türk topluluğunun Müslüman olduğu bilgisi nasıl okunmalıdır?
1. A)Kesin bir nüfus sayımı olarak
2. B)Tamamen uydurma olarak
3. C)Yalnız bir efsane olarak
4. D)Yaklaşık bir değer olarak, ama kitlesel bir dönüşümün göstergesi olarak
5. E)Çin kaynağı olarak
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Ortaçağ kaynaklarındaki büyük sayılar kesin değil, olayın boyutunu anlatan yaklaşık değerlerdir.
Soru 9 · Orta
Türklerin inanç konusunda benimsediği anlayış hangisidir?
1. A)Mutezile
2. B)Eşari
3. C)Maturidi
4. D)Harici
5. E)İsmaili
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Akla önem veren bu anlayış Türk geleneğiyle uyumlu görülmüştür.
Soru 10 · Orta
Abbasi ordusundaki Türk askerler ve komutanların Türk-İslam ilişkilerine katkısı hangisidir?
1. A)Türkleri İslam'dan uzaklaştırmaları
2. B)Bozkırdaki soydaşlarıyla İslam dünyası arasında bir bağ işlevi görmeleri
3. C)Abbasileri yıkmaları
4. D)Budizmi yaymaları
5. E)Halifeliği kaldırmaları
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. İslam dünyasının merkezinde yükselen Türkler, iki dünya arasında köprü olmuştur.
Soru 11 · Orta
İslamiyet'i resmen kabul eden ilk Türk topluluklarından biri olan ve bunu 922'de yapan topluluk hangisidir?
1. A)Uygurlar
2. B)Karluklar
3. C)Oğuzlar
4. D)İtil Bulgarları
5. E)Peçenekler
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Bu topluluk, Karahanlılardan önce İslamiyet'i resmen benimsemiştir.
Soru 12 · Zor
Emevi ve Abbasi dönemlerinin Türk-İslam ilişkileri karşılaştırıldığında hangisi söylenebilir?
1. A)İki dönemde de ilişki aynıdır.
2. B)Emevi döneminde yakınlaşma hızlı, Abbasi döneminde yavaştır.
3. C)Emevi döneminde savaş ve ayrımcılık ağır basarken Abbasi döneminde eşitlikçi tutum ve güven ilişkisi gelişmiştir.
4. D)Abbasiler Türklerle hiç ilişki kurmamıştır.
5. E)Emeviler Türkleri yönetime almıştır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Yönetim anlayışındaki değişim ilişkinin niteliğini de değiştirmiştir.
Soru 13 · Zor
Benimseme nedenleri arasında sayılan bazı benzerliklerin sonradan kurulmuş yorumlar olması tarihçiye ne söyler?
1. A)Bu nedenlerin tamamen uydurma olduğunu
2. B)Türklerin İslam'ı hiç kabul etmediğini
3. C)Kaynakların hep tarafsız olduğunu
4. D)Benzerliklerin kesin olgular olduğunu
5. E)Bu yorumların dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini, ama Türklerin yeni dini yabancı görmemesinde etkili olabileceğini
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Sonradan kurulan bir açıklama da tarihsel bir eğilimi anlamaya yardım edebilir; kesin olgu gibi sunulmamalıdır.
Soru 14 · Zor
Türklerin İslamiyet'i kabulünün Türk kültürüne etkisi hangisidir?
1. A)Türkçenin tamamen terk edilmesi
2. B)Arap alfabesinin kullanılmaya başlanması ve Türkçeye Arapça ve Farsça sözcüklerin girmesi
3. C)Göçebeliğin bir anda sona ermesi
4. D)Hiçbir değişikliğin olmaması
5. E)Budizmin yayılması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Yeni uygarlık çevresine katılım dili, yazıyı ve edebiyatı dönüştürmüştür.
Soru 15 · Zor
Müslüman Karahanlılar ile Budist Uygurlar arasındaki savaşlar neyi gösterir?
1. A)Din değişikliğinin Türk toplulukları arasında yeni ayrılıklar ve çatışmalar doğurabildiğini
2. B)Bütün Türklerin aynı anda Müslüman olduğunu
3. C)Uygurların Müslüman olduğunu
4. D)Karahanlıların Budist olduğunu
5. E)Türkler arasında hiç çatışma olmadığını
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Yeni din bir yandan birlik kurarken öte yandan farklı inançtaki topluluklarla gerilim yaratmıştır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Karahanlılar» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
Samanoğulları hakkında hangisi doğrudur?
1. A)Bir Türk devletidir.
2. B)Bağdat merkezlidir.
3. C)Budisttir.
4. D)Bozkırdan uzak, deniz kıyısında kurulmuştur.
5. E)İran kökenli bir hanedandır ve Abbasilere bağlı olarak Maveraünnehir'i yönetmiştir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Buhara merkezli bu hanedan Türklerle sınır komşusuydu.
Soru 2 · Orta
Türklerin İslamiyet'i benimsemesinde ticaretin rolü hangisidir?
1. A)Ticaretin İslam'ı yasaklaması
2. B)Sınır kentlerindeki günlük temaslarla Türklerin Müslümanları ve yeni dini yakından tanıması
3. C)Ticaretin tamamen durması
4. D)Türklerin denizciliğe yönelmesi
5. E)Ticaretin yalnız Çin'le yapılması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Pazar yerleri, inançların ve değerlerin de karşılaştığı alanlardı.
Soru 3 · Zor
Satuk Buğra Han'ın Müslüman olmasının Türk tarihi açısından önemi hangisidir?
1. A)Uygurların Müslüman olması
2. B)Talas Savaşı'nın çıkması
3. C)Samanoğullarının kurulması
4. D)Bir Türk hükümdarının dini benimsemesinin, bağlı toplulukların toplu olarak Müslüman olmasının önünü açması
5. E)Abbasilerin yıkılması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Hükümdarın tercihi, bozkır toplumunda geniş kitlelerin dönüşümünü hızlandırmıştır.
Soru 4 · Zor
Cihat anlayışı ile cihan hâkimiyeti ülküsünün örtüşmesi Türklerin yeni dine yaklaşımını nasıl etkilemiş olabilir?
1. A)Türklerin dünyaya düzen verme ülküsünü yeni dinin yayılma amacıyla birleştirmesini kolaylaştırmış olabilir.
2. B)Türkleri İslam'dan uzaklaştırmıştır.
3. C)Türkleri Budist yapmıştır.
4. D)Cihat Türklerde hiç karşılık bulmamıştır.
5. E)Türklerin savaşı bırakmasına yol açmıştır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Eski bir ülkü yeni bir inanç çerçevesinde yeniden anlam kazanmıştır.
Soru 5 · Zor
Türklerin İslamiyet'i kabulünü tek bir olaya bağlayan bir yaklaşımın eksiği hangisidir?
1. A)Talas Savaşı'nı göz ardı etmesi
2. B)Satuk Buğra Han'ı tanımaması
3. C)Kabulün savaşlar, ticaret, asker alımı, tasavvuf ve hükümdar tercihleri gibi pek çok etkenle kuşaklar boyunca gerçekleşen kademeli bir süreç olduğunu görmemesi
4. D)Uygurları Müslüman sayması
5. E)Samanoğullarını Türk sayması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Büyük toplumsal dönüşümler tek bir olayla değil, birbirini besleyen nedenlerle açıklanır.

H05 — Türk-İslam Devletleri

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.