Türk-İslam kültür ve medeniyeti

XI. yüzyılın sonunda Horasan'dan gelen genç bir öğrenci, Bağdat'taki büyük medresenin kapısından içeri girer. Ondan okul ücreti istenmez. Ona bir oda verilir, her gün yemek çıkar, ayrıca küçük bir harçlık bağlanır. Bütün bunların parası, medresenin adına bağışlanmış dükkânlardan, çarşılardan ve tarlalardan gelen gelirle karşılanır. Kürsüde ders veren hocalar dönemin en tanınmış bilginleridir; bunlardan biri, birkaç yıl sonra İslam düşüncesinin en etkili isimlerinden biri olacak olan Gazali'dir. Öğrenci burada fıkıh, hadis ve dil bilgisi öğrenecek, mezun olduğunda belki bir kentte kadı, belki bir divanda kâtip olacaktır. Bu medreseyi kuran vezir, yalnız bir okul değil, devletin ihtiyaç duyduğu yöneticileri yetiştiren bir sistem kurmuştu. Bu derste Türk-İslam devletlerinin devlet düzenini, ordusunu, ekonomisini, eğitimini ve sanatını inceliyoruz.

• Türk-İslam devletlerinde hükümdarlık anlayışını ve hükümdarlık alametlerini açıklarsın.
• Divan teşkilatını, atabeylik kurumunu ve taşra yönetimini açıklarsın.
• İkta sisteminin işleyişini ve amaçlarını değerlendirirsin.
• Nizamiye medreselerinin, hukukun ve sanatın özelliklerini açıklarsın.

Hükümdarlık anlayışı

Müslüman Türk hükümdarları iktidarlarını artık Allah'ın bir lütfu olarak sunuyordu; bozkırdaki eski kut düşüncesi bu yeni dinî dilin içinde yaşamayı sürdürdü. Eski geleneğin bir başka unsuru da sürdü: ülke, hanedan üyelerinin ortak malı sayılmaya devam etti. Bu anlayış, hanedan içindeki taht kavgalarının önemli bir nedeni olmayı sürdürdü.

Hükümdarlar, egemenliklerini bazı simgelerle gösterirdi. Bunlara hükümdarlık alametleri denir. Cuma namazında okunan hutbede hükümdarın adının anılması ve onun adına para (sikke) bastırılması bağımsızlığın en önemli göstergeleriydi. Bunların yanında hükümdarın başı üzerinde taşınan şemsiye biçimli çetr, belirli vakitlerde çalınan nevbet, taht, tuğ, kılıç ve hükümdar çadırı da egemenliğin simgeleri arasındaydı.

Selçuklularla birlikte halife dinî, sultan ise siyasi otoriteyi temsil etmeye başladı. Sultan, yetkisini halifenin onayıyla meşrulaştırıyor; halife ise sultanın koruması altında yaşıyordu.

Merkez teşkilatı: divan

Devlet işleri, sultanın başkanlığında ya da onun adına vezirin yönetiminde toplanan Büyük Divanda görüşülürdü. Büyük Divan'ın altında farklı işlerle uğraşan divanlar vardı:

• Divan-ı İstifa: Maliye işlerini yürütür, gelir ve giderlerin hesabını tutardı.
• Divan-ı İnşa ve Tuğra: Devletin iç ve dış yazışmalarını yapar, belgelere hükümdarın imzası olan tuğrayı çekerdi.
• Divan-ı İşraf: Devlet işlerini ve görevlileri denetlerdi.
• Divan-ı Arz: Ordunun işleriyle, askerlerin kayıtları ve ihtiyaçlarıyla ilgilenirdi.

Bu düzen, Abbasi ve İran yönetim geleneğiyle Türk devlet anlayışının birleşmesinden doğdu ve sonraki Türk devletleri tarafından geliştirilerek sürdürüldü.

Taşra ve atabeylik

Ülkenin eyaletlerini, hanedan üyesi olan melikler yönetirdi. Meliklerin bir kısmı küçük yaşta eyalet başına gönderildiği için yanlarına, onları yetiştiren ve onlar adına yönetimi üstlenen deneyimli devlet adamları verilirdi. Bu görevlilere atabey denirdi.

Atabeylik başlangıçta şehzadelerin eğitimi ve eyaletlerin güvenli yönetimi için kurulmuştu. Ancak merkez zayıfladığında bazı atabeyler yönetimi tamamen ele geçirdi ve kendi adlarına bağımsız devletler kurdu. Bu devletlere atabeylikler denir. Böylece devletin yönetimini kolaylaştırmak için kurulan bir kurum, zamanla devletin bölünmesine yol açtı.

İkta sistemi

İkta, devlete ait toprakların vergi gelirlerinin, belirli bir hizmet karşılığında komutanlara ve devlet görevlilerine verilmesidir. İkta sahibi, bölgenin vergisini kendisi toplar ve bu gelirle belirli sayıda atlı asker besleyip savaşa hazır tutardı. Toprağın mülkiyeti devlette kalırdı; ikta sahibi yalnız gelirden yararlanırdı ve görevini yapmazsa iktası geri alınabilirdi.

İkta sisteminin amaçları şunlardı:

• Hazineden para harcamadan büyük ve sürekli hazır bir ordu beslemek.
• Toprağın boş kalmamasını ve tarımsal üretimin sürmesini sağlamak.
• Vergilerin düzenli toplanmasını kolaylaştırmak.
• Göçebe Türkmenleri yerleşik hayata yönlendirmek.

İkta, Selçuklularda vezir Nizamülmülk döneminde düzenli bir sisteme dönüştü. Osmanlılardaki tımar sistemi, bu düzenin geliştirilmiş bir devamı olarak görülür.

Ordu

Ordu birkaç unsurdan oluşuyordu: doğrudan sultana bağlı, sarayda yetiştirilen gulamlardan oluşan hassa ordusu; ikta gelirleriyle beslenen atlı askerler; savaş zamanında katılan Türkmen kuvvetleri ve bağlı devletlerin gönderdiği askerler.

Hukuk

Hukuk iki temele dayanıyordu. Şer'i hukuk, İslam hukukuna dayanır ve davalara kadılar bakardı. Örfi hukuk ise geleneklere ve hükümdarın kararlarına dayanır, devlet ve yönetim işlerini düzenlerdi. Hükümdarın halkın şikâyetlerini dinlediği ve görevlilerin haksızlıklarını yargıladığı kuruma Divan-ı Mazalim denirdi.

Eğitim: Nizamiye medreseleri

Vezir Nizamülmülk, Bağdat'tan Nişabur'a, Isfahan'dan Merv'e kadar birçok kentte Nizamiye medreselerini kurdurdu. Bu medreselerin özellikleri şunlardı:

• Devlet tarafından desteklenen ilk büyük medrese ağıdır.
• Giderleri vakıf gelirleriyle karşılanır, öğrencilere yatacak yer, yemek ve harçlık verilirdi.
• Sünni İslam anlayışını yaymak ve Batıni propagandaya karşı fikrî bir set oluşturmak amaçlanmıştı.
• Devlete kadı, kâtip ve yönetici yetiştiriyordu.

Nizamülmülk'ün Sultan Melikşah için yazdığı Siyasetname, devletin nasıl yönetileceğine dair öğütler ve örnekler içerir.

Ekonomi ve toplum

Ticaret yolları üzerinde, yaklaşık bir günlük yürüyüş aralıklarıyla kervansaraylar yapıldı. Bu yapılarda tüccarlar ve hayvanları güvenle konaklayabiliyor, bazılarında ücretsiz yemek ve bakım hizmeti sunuluyordu. Cami, medrese, çeşme, hastane ve kervansaray gibi pek çok hizmet, varlıklı kişilerin bağışladığı mallarla kurulan vakıflar aracılığıyla yürütüldü. Vakıf sistemi, devletin üstlenmediği birçok toplumsal ihtiyacın karşılanmasını sağladı.

Toplum, kentlerde ve köylerde yaşayan yerleşik halk ile sürüleriyle dolaşan göçebe Türkmenlerden oluşuyordu. İki kesim arasındaki ilişki her zaman kolay değildi. Tasavvuf tarikatları ve dervişler, özellikle Türkmenler arasında İslam'ın yaygınlaşmasında ve toplumsal dayanışmanın güçlenmesinde etkili oldu.

Sanat ve bilim

Mimaride camiler, medreseler, kervansaraylar ve türbeler yapıldı. Selçuklu döneminin tipik mezar yapısı olan kümbetin, biçimiyle bozkırdaki çadırı hatırlattığı yorumu yapılır. Çini ve tuğla süslemeler yaygınlaştı; Selçuklu ustalarının geliştirdiği bu teknikler daha sonra Anadolu'da yeni örneklerle zenginleşti. Bilim ve edebiyatta Arapça ile Farsça öne çıktı. Takvim çalışmasıyla da tanınan Ömer Hayyam'ın rubaileri ve Nizamiye'de ders veren Gazali'nin eserleri dönemin önemli ürünleridir.

Modülün kapanışı

Türk-İslam devletleri modülü bu dersle tamamlanıyor. Modül boyunca Türklerin İslamiyet'i kabulünü, Karahanlıları, Gaznelileri, Büyük Selçukluları ve son olarak bu devletlerin oluşturduğu kurumları, eğitimi ve sanatı izledik.

Örnek 1 — İkta

Soru: İkta sisteminde toprağın mülkiyeti kime aittir?

• A) İkta sahibine
• B) Köylüye
• C) Devlete
• D) Halifeye
• E) Vakfa

Çözüm: İkta sahibi yalnız vergi gelirinden yararlanır, toprak devletindir. Cevap: C.

Örnek 2 — Atabeylik

Soru: Atabeylik kurumunun zamanla devletin bölünmesine yol açmasının nedeni hangisidir?

• A) Atabeylerin halife tarafından atanması
• B) Merkez zayıfladığında bazı atabeylerin yönetimi ele geçirip bağımsızlaşması
• C) Atabeylerin yalnız orduda görev yapması
• D) Atabeylerin medrese kurması
• E) Atabeylerin Bizans'a bağlanması

Çözüm: Eğitim ve koruma için kurulan kurum, otorite boşluğunda bağımsız devletlere dönüştü. Cevap: B.

Örnek 3 — Nizamiye

Soru: Nizamiye medreselerinin kuruluş amaçlarından biri hangisidir?

• A) Devlete kadı, kâtip ve yönetici yetiştirmek
• B) Yalnız askerî eğitim vermek
• C) Şii anlayışı yaymak
• D) Ticareti yasaklamak
• E) Arapçayı kaldırmak

Çözüm: Medreseler Sünni anlayışı yaymayı ve devlete görevli yetiştirmeyi amaçlıyordu. Cevap: A.

Örnek 4 — Alametler

Soru: Türk-İslam devletlerinde bir hükümdarın bağımsızlığını en açık biçimde gösteren iki alamet hangisidir?

• A) Çetr ve nevbet
• B) Tuğ ve kılıç
• C) Taht ve çadır
• D) Hutbe okutmak ve para bastırmak
• E) Kümbet ve medrese

Çözüm: Hutbede adının anılması ve adına sikke basılması bağımsızlığın temel göstergeleriydi. Cevap: D.

• İkta sahibini toprağın sahibi sanmak. Mülkiyet devlette kalırdı.
• Divanları karıştırmak. İstifa maliye, İnşa ve Tuğra yazışma, İşraf denetim, Arz ordu işleriyle ilgilidir.
• Atabeyi yalnız bir öğretmen sanmak. Atabey hem eğitici hem yöneticiydi ve zamanla bağımsızlaşabildi.
• Şer'i ve örfi hukuku karıştırmak. Şer'i hukuk İslam hukukuna, örfi hukuk gelenek ve hükümdar kararlarına dayanır.
• Nizamiye medreselerinin giderlerini öğrencilerin ödediğini sanmak. Giderler vakıf gelirleriyle karşılanırdı.