Emeviler

VII. yüzyılın sonlarına kadar Şam çarşısında alışveriş yapan bir tüccarın kesesinde iki tür para bulunurdu: Bizans'ın altın sikkeleri ve Sasanilerin gümüş sikkeleri. Bu paraların üzerinde yabancı hükümdarların resimleri ve başka dillerde yazılar vardı. Geniş toprakları yöneten bir devlet, gündelik alışverişini rakiplerinin parasıyla yapıyordu. Halife Abdülmelik bu durumu değiştirdi. Yeni basılan altın ve gümüş paraların üzerinde resim yoktu, yalnız Arapça yazılar vardı. Aynı yıllarda devlet kayıtları da Rumca ve Farsçadan Arapçaya çevrildi. Bu iki adım, devletin kendine özgü bir kimlik kazanmasını sağladı. Aynı devlet, toprakları Çin sınırından İspanya'ya uzanırken Arap olmayan Müslümanları ikinci plana iten bir anlayışla yönetildi ve bu anlayış sonunda kendi yıkılışını hazırladı. Bu derste Emevileri inceliyoruz.

• Emevi Devleti'nin kuruluşunu ve halifeliğin saltanata dönüşmesini açıklarsın.
• Kerbela Olayı'nın nedenlerini ve sonuçlarını değerlendirirsin.
• Emevi döneminin fetihlerini ve yönetim alanındaki yeniliklerini sıralarsın.
• Arap milliyetçiliği politikasını ve Emevilerin yıkılış nedenlerini açıklarsın.

Kuruluş ve saltanat

Hz. Ali'nin şehit edilmesinden sonra Suriye valisi Muaviye 661'de halife oldu ve Emevi Devleti'ni kurdu. Başkent Medine'den Şam'a taşındı. Böylece devletin merkezi Arabistan'dan, Bizans'tan kalma yönetim geleneğinin güçlü olduğu Suriye'ye geçti; bu değişiklik, devletin bir Arap kabileleri birliğinden çok kültürlü bir imparatorluğa dönüşmesinin işaretlerinden biriydi. Muaviye, ölmeden önce oğlu Yezid'i veliaht ilan ederek ileri gelenlerin ona biat etmesini sağladı. Böylece halifelik bir aileye bağlanan bir hükümdarlığa, yani saltanata dönüştü. Bu değişiklik, şûra ve seçimle iş başına gelme geleneğinden kopuş anlamına geliyordu.

Muaviye döneminde devlet işleri düzene sokuldu; haberlerin hızla iletilmesi için posta teşkilatı kuruldu. Bizans'a karşı donanma güçlendirildi ve İstanbul ilk kez kuşatıldı.

Kerbela Olayı (680)

Yezid'in halifeliğini tanımayan Hz. Hüseyin, Kûfelilerin çağrısı üzerine ailesi ve az sayıda yakınıyla Mekke'den Irak'a doğru yola çıktı. Kûfe'deki destek dağılınca Kerbela'da Yezid'in ordusu tarafından kuşatıldı ve 680'de Hz. Hüseyin ile yanındakilerin çoğu şehit edildi.

Sonuçları: Kerbela, Müslümanlar arasındaki siyasi ayrılığı derinleştirdi ve Hz. Ali taraftarlarının ayrı bir topluluk olarak belirginleşmesinde belirleyici oldu. Olay, sonraki yüzyıllarda da derin bir yas ve anma geleneğinin konusu oldu. Emevi yönetimine karşı muhalefet güçlendi; Hicaz ve Irak'ta isyanlar çıktı.

Fetihler

Emevi döneminde İslam devleti en geniş sınırlarına ulaştı.

• Doğuda: Horasan'dan Maveraünnehir'e ilerlendi; komutan Kuteybe bin Müslim bölgedeki Türk ve Soğd beylikleriyle uzun süre savaştı. Hint Yarımadası'nın kuzeybatısındaki Sind bölgesi de 711'de genç komutan Muhammed bin Kasım tarafından alındı.
• Kuzey Afrika: Bizans'ın elindeki kıyılar alındı ve Kayrevan kenti kuruldu.
• İspanya: 711'de komutan Tarık bin Ziyad Afrika'dan İber Yarımadası'na geçti. Geçtiği boğaza onun adından türeyen Cebelitarık adı verildi. Kısa sürede yarımadanın büyük bölümü alındı ve Endülüs adıyla anıldı.
• Fransa: Pirenelerin ötesine geçen Emevi ordusu 732'de Puvatya (Tours) yakınında Frank ordusuna yenildi. Bu yenilgi, Emevilerin Batı Avrupa'daki ilerleyişinin sınırını çizdi. Avrupa'nın birçok tarihçisi bu savaşı bir dönüm noktası olarak anar; ancak Endülüs, yüzyıllarca İslam dünyasının bir parçası olarak kalmayı sürdürdü.
• İstanbul kuşatmaları: Bizans başkenti iki kez kuşatıldı, ama alınamadı. Kuşatmalardan birine katılan ve orada vefat eden Ebu Eyyub el-Ensari, yüzyıllar sonra Osmanlılar tarafından Eyüp Sultan olarak anılacaktır.

Yönetimde yenilikler

Halife Abdülmelik ve ardılları döneminde devletin yapısı köklü biçimde değişti:

• Divan kayıtları Rumca ve Farsçadan Arapçaya çevrildi ve Arapça devletin resmî dili oldu.
• Kancada anlatıldığı gibi resimsiz, Arapça yazılı ilk İslam paraları, altın dinar ve gümüş dirhem basıldı.
• Kur'an'ın doğru okunması için harflere nokta ve hareke işaretleri eklendi; bu çalışma, Arapçayı ana dili olarak bilmeyen Müslümanların artmasıyla gerekli hâle gelmişti.
• Mimaride Kudüs'teki Kubbetü's-Sahra ve Şam'daki Emeviye Camii gibi büyük yapılar inşa edildi.

Toplum ve kültür

Emeviler, fethettikleri topraklardaki yönetim birikiminden yararlandı. İlk dönemde divanlarda Bizans ve Sasani geleneğinden yetişmiş, aralarında Hristiyanların da bulunduğu kâtipler çalıştı. Suriye çölünde yapılan küçük saraylar ve hamamlar, Bizans ile Sasani sanatının izlerini taşıyan duvar resimleriyle süslendi. Bu, yeni devletin çevresindeki eski kültürlerle etkileşim içinde biçimlendiğini gösterir. Bu dönemde Arapça dilbilgisi çalışmaları başladı; Ömer bin Abdülaziz'in Hz. Muhammed'in sözlerinin, yani hadislerin, toplanıp yazıya geçirilmesini istediği aktarılır. Kûfe ve Basra gibi kentler, dil ve din bilimlerinin geliştiği merkezlere dönüştü.

Arap milliyetçiliği

Emevilerin en çok eleştirilen politikası, Arapları Arap olmayan Müslümanlardan üstün tutmalarıdır. Arap olmayan Müslümanlara mevali denirdi. Mevali, Müslüman olmalarına rağmen yönetimde ve orduda ikinci planda tutuldu; bazı dönemlerde Müslüman olsalar bile gayrimüslimlerden alınan vergileri ödemeye devam etmek zorunda bırakıldılar. Bu politika, İran ve Horasan halkı başta olmak üzere geniş kesimlerde büyük hoşnutsuzluk doğurdu. Ders kitaplarında, bu tutumun Türklerin İslamiyet'i kabulünü yavaşlattığı da belirtilir.

Halife Ömer bin Abdülaziz (717–720), mevaliye yönelik haksız uygulamaları kaldırmaya ve vergi düzenini adil hâle getirmeye çalıştı. Ancak görev süresi kısa olduğu için bu politika kalıcı olmadı.

Yıkılış

Emevi Devleti'nin yıkılmasında birçok etken rol oynadı:

• Arap milliyetçiliği ve mevalinin hoşnutsuzluğu.
• Kerbela'dan sonra güçlenen muhalefet ve Hariciler gibi grupların isyanları.
• Arap kabileleri arasındaki eski rekabetin yeniden alevlenmesi.
• Hanedan içindeki taht kavgaları.
• Horasan'da yürütülen Abbasi propagandası ve bu bölgede başlayan ayaklanma.

750'de Zap Suyu kıyısında yapılan savaşta Emevi ordusu yenildi ve devlet yıkıldı. Hanedanın üyelerinin çoğu öldürüldü. Kaçmayı başaran Abdurrahman ise Endülüs'e ulaştı ve orada Emevi soyunu yeniden iktidara taşıdı.

Değerlendirme

Emeviler İslam devletini üç kıtaya yayılan büyük bir imparatorluğa dönüştürdü ve ona Arapça dil, para ve mimari ile kendine özgü bir kimlik kazandırdı. Öte yandan saltanata geçiş ve Arap üstünlüğü anlayışı, devletin geniş kesimlerin desteğini yitirmesine yol açtı.

Horasan'dan yükselen ayaklanma yeni bir hanedanı iktidara taşıdı. Sıradaki derste Abbasileri, Bağdat'ın bilim merkezine dönüşmesini, Türklerin İslam dünyasıyla ilk büyük temasını ve Endülüs'te kurulan Emevi devletini inceliyoruz.

Örnek 1 — Saltanat

Soru: Muaviye'nin oğlu Yezid'i veliaht ilan etmesinin İslam devlet yönetimine etkisi hangisidir?

• A) Şûra geleneğinin güçlenmesi
• B) Halifenin halk tarafından seçilmesi
• C) Merkezin yeniden Hicaz'a kayması
• D) Halifeliğin bir aileye bağlanarak saltanata dönüşmesi
• E) Halifeliğin kaldırılması

Çözüm: Seçim yerine aile içinde geçiş, saltanat anlayışının başlangıcıdır. Cevap: D.

Örnek 2 — Mevali

Soru: Emevi döneminde mevaliye yönelik uygulamaların sonucu hangisidir?

• A) Arap olmayan Müslümanlar arasında büyük hoşnutsuzluk doğması
• B) Devletin güçlenmesi
• C) Türklerin hızla Müslüman olması
• D) Mevalinin yönetimde üst görevlere gelmesi
• E) Bütün vergilerin bir anda sıfırlanması

Çözüm: İkinci planda tutulan halklar yönetime karşı tavır aldı. Cevap: A.

Örnek 3 — Abdülmelik

Soru: Abdülmelik döneminde yapılan yeniliklerden biri hangisidir?

• A) Donanmanın kaldırılması
• B) Divan kayıtlarının Arapçaya çevrilmesi ve ilk İslam paralarının basılması
• C) Başkentin Bağdat'a taşınması
• D) Endülüs'ün kaybedilmesi
• E) Halifeliğin seçimle belirlenmesi

Çözüm: Dil ve para birliği devletin kimliğini güçlendirdi. Cevap: B.

Örnek 4 — Puvatya

Soru: 732'deki Puvatya yenilgisinin sonucu hangisidir?

• A) Endülüs'ün kaybedilmesi
• B) İstanbul'un alınması
• C) Emevilerin Batı Avrupa'daki ilerleyişinin durması
• D) Abbasilerin kurulması
• E) Kerbela Olayı'nın yaşanması

Çözüm: Frank zaferi, Pirenelerin ötesine ilerlemeyi sınırladı. Cevap: C.

• Emevilerin başkentini Bağdat sanmak. Emevilerin başkenti Şam'dır; Bağdat Abbasilere aittir.
• İlk İslam parasını Hz. Ömer'e bağlamak. İlk İslam paraları Abdülmelik döneminde basıldı.
• Ömer bin Abdülaziz ile Hz. Ömer'i karıştırmak. Ömer bin Abdülaziz bir Emevi halifesidir.
• Puvatya'yı İstanbul kuşatmalarıyla karıştırmak. Puvatya Fransa'da Franklara karşı yapılan savaştır.
• Kerbela'yı yalnız bir savaş sanmak. Kerbela, kalıcı siyasi ve dinî ayrılıklara yol açan bir dönüm noktasıdır.