İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · İslam Tarihi ve Uygarlığı · TAR-H04-L03

Dört Halife dönemi

TYTAYT-1· 8 bölüm

1Kanca

Arabistan'ın ortasındaki Yemame'de yapılan çetin bir savaştan sonra Medine'ye kötü bir haber ulaştı: ölenler arasında Kur'an'ı baştan sona ezbere bilen pek çok kişi vardı. O güne kadar ayetler, ezberleyenlerin belleğinde ve deri, kemik, hurma yaprağı gibi dağınık malzemeler üzerine yazılmış parçalarda korunuyordu. Bazı devlet büyükleri, ezberleyenler azaldıkça metnin bir bölümünün kaybolabileceğinden kaygılandı. Halife bu kaygıyı paylaştı ve bir heyete, dağınık parçaları toplayıp ezberleyenlerin tanıklığıyla karşılaştırarak tek bir derleme hazırlama görevi verdi. Bu karar, sözlü olarak yaşayan bir metni kalıcı bir kitaba dönüştüren önemli bir adımdı. Bu derste Hz. Muhammed'in vefatından sonra topluluğu yöneten ilk dört halifeyi, onların seçilme biçimlerini, dönemin büyük fetihlerini ve ilk iç çatışmaları inceliyoruz.

2Hedefler

  • Dört Halife'nin seçilme biçimlerini ve şûra anlayışını açıklarsın.
  • Her halife döneminin önemli olaylarını ve fetihlerini sıralarsın.
  • Kur'an'ın derlenmesi ve çoğaltılması süreçlerini karşılaştırırsın.
  • Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerindeki iç karışıklıkların nedenlerini ve sonuçlarını değerlendirirsin.

3Konu anlatımı

Halifelik ve seçim

Hz. Muhammed vefat ettiğinde yerine kimin geçeceğini açıkça belirlememişti. Topluluğun yönetimini üstlenen kişiye halife, yani yerine geçen denildi. 632–661 yılları arasında görev yapan ilk dört halifeye Dört Halife ya da Hulefa-i Raşidin denir. Bu dönemin belirgin özelliği, halifeliğin babadan oğula geçmemesi, her halifenin farklı bir yolla belirlenip topluluğun biatıyla, yani bağlılık sözüyle göreve gelmesidir. Önemli işlerde ileri gelenlere danışma anlamına gelen şûra ilkesi bu dönemin yönetim anlayışının temelidir.

Hz. Ebubekir (632–634)

Medine'de ensar ve muhacirlerin toplandığı bir görüşmenin ardından halife seçildi. Görev süresi kısa olsa da zor bir dönemi yönetti. Hz. Muhammed'in vefatından sonra bazı kabileler vergi vermeyi reddetti, bazı kişiler de kendilerini peygamber ilan etti. Halife bu dinden dönme (ridde) hareketlerine karşı seferler düzenledi ve Arap Yarımadası'nın birliğini yeniden sağladı. Bu seferlerin en çetini Yemame'de yapıldı.

Kancada anlatıldığı gibi Yemame'den sonra Hz. Ömer'in önerisiyle, vahiy kâtiplerinden Zeyd bin Sabit başkanlığındaki bir heyet Kur'an ayetlerini topladı ve Mushaf denen tek bir derleme hazırladı. Bu dönemde Irak ve Suriye yönünde ilk seferler de başladı.

Hz. Ömer (634–644)

Hz. Ebubekir'in ölmeden önce önerdiği Hz. Ömer, topluluğun biatıyla halife oldu. Bu dönem, büyük fetihlerin ve devlet örgütlenmesinin dönemidir.

Fetihler: Yermuk'ta (636) Bizans ordusu yenildi ve Suriye ile Filistin alındı; Kudüs antlaşmayla teslim oldu. Kadisiye'de (636) ve Nihavend'de (642) Sasani orduları yenildi; Nihavend'den sonra Sasani İmparatorluğu çöküş sürecine girdi. Mısır da bu dönemde fethedildi. Böylece İslam devleti Arabistan'ın dışına taştı ve İranlılar, Türkler gibi farklı halklarla komşu oldu.

Fetihlerin başarısı ve fethedilen bölgeler: Fetihlerin bu kadar hızlı ilerlemesinin nedenleri arasında, Bizans ile Sasanilerin 602–628 yılları arasındaki uzun savaşta birbirini büyük ölçüde yıpratmış olması sayılır. Fethedilen bölgelerde yerel halkın dinine ve geleneklerine genellikle karışılmadı. Müslüman olmayanlar cizye denen bir vergi ödeyerek can, mal ve inanç güvencesi altında yaşamayı sürdürdü; bu kişilere zimmî denir. Bazı bölgelerde, eski yönetimlerin ağır vergilerinden ve mezhep baskılarından bıkmış halkın yeni yönetimi daha kolay kabul ettiği de belirtilir. Toprakların önemli bir kısmı eski sahiplerinde bırakıldı ve vergiye bağlandı.

Örgütlenme: Hz. Ömer döneminde ülke eyaletlere ayrıldı ve başlarına valiler atandı. Askerlerin ve devletten maaş alanların kayıtlarının tutulduğu divan teşkilatı kuruldu. Yargı işleri için kadılar görevlendirildi. Devlet hazinesi olan beytülmal düzene sokuldu. Hicretin başlangıç alındığı takvim bu dönemde resmen kullanılmaya başlandı. Fethedilen bölgelerde Kûfe ve Basra gibi ordugâh kentler kuruldu. Hz. Ömer, Emîrü'l-mü'minîn unvanını kullanan ilk halifedir.

Hz. Ömer bir suikast sonucu yaralandı. Ölmeden önce, yeni halifeyi aralarından seçmeleri için altı kişilik bir şûra kurulmasını istedi.

Hz. Osman (644–656)

Hz. Muhammed'in iki kızıyla evlendiği için iki nur sahibi anlamında Zinnureyn diye anılan Hz. Osman, şûranın seçimiyle halife oldu. Fetihler Kuzey Afrika, Horasan ve Kafkasya yönünde sürdü. Bu dönemde donanma kuruldu; Kıbrıs'a ilk deniz seferi yapıldı ve Bizans donanmasına karşı denizde önemli bir zafer kazanıldı.

Kur'an'ın çoğaltılması: Farklı bölgelerdeki Müslümanlar arasında ayetlerin okunuşuyla ilgili farklılıklar görülmeye başlayınca Hz. Osman, Hz. Ebubekir döneminde hazırlanan Mushaf'ı esas alarak standart nüshalar yazdırdı ve bunları büyük merkezlere gönderdi. Böylece okunuştaki farklılıkların ayrılığa dönüşmesi önlenmeye çalışıldı.

Karışıklıklar: Hz. Osman'ın son yıllarında, akrabalarını önemli görevlere atadığı yönündeki eleştiriler ve eyaletlerdeki hoşnutsuzluklar arttı. Mısır, Kûfe ve Basra'dan gelen isyancılar Medine'yi kuşattı ve Hz. Osman 656'da şehit edildi. Bu olay, Müslümanlar arasındaki ilk büyük iç çatışmanın başlangıcı oldu.

Hz. Ali (656–661)

Hz. Muhammed'in amcasının oğlu ve damadı olan, ilk Müslümanlardan biri olarak bilgisi ve cesaretiyle tanınan Hz. Ali'ye, Hz. Osman'ın ölümünden sonra Medine'de biat edildi. Ancak Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılması konusunda görüş ayrılıkları çıktı.

  • Cemel Olayı (656): Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr'in bulunduğu grupla Hz. Ali'nin taraftarları arasında yapıldı. Müslümanların birbiriyle yaptığı ilk savaştır.
  • Sıffin Savaşı (657): Hz. Ali ile Suriye valisi Muaviye arasında yapıldı. Savaş sonunda anlaşmazlığın hakemlerle çözülmesi kararlaştırıldı. Hakem olayı sorunu çözmedi; Hz. Ali'nin taraftarları arasında hakemi kabul etmeyen ve ondan ayrılan Hariciler ortaya çıktı.

Hz. Ali başkenti Medine'den Kûfe'ye taşıdı. 661'de bir Harici tarafından şehit edildi. Ardından Muaviye halifeliği ele geçirdi ve Dört Halife dönemi sona erdi.

Siyasi ayrılıktan inanç ayrılığına

Bu dönemdeki siyasi çatışmalar, zamanla inanç ve düşünce alanında da kalıcı ayrılıklara dönüştü. Hz. Ali'yi ve soyunu halifeliğe en layık görenler Şia, hakem olayından sonra ayrılanlar ise Hariciler olarak anıldı. Bu ayrılıkların sonraki yüzyıllardaki gelişimi, İslam tarihinin önemli konularından biridir.

Muaviye ile birlikte halifelik seçim yerine bir ailenin içinde el değiştirmeye başladı. Sıradaki derste bu yeni dönemi, Emevileri, onların yönetim anlayışını ve Kerbela'da yaşananları inceliyoruz.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Seçim biçimi

Soru: Dört Halife döneminin yönetim anlayışındaki belirgin özelliği hangisidir?

  • A) Halifeliğin babadan oğula geçmesi
  • B) Halifenin her zaman Mekke'de seçilmesi
  • C) Halifenin topluluğun biatıyla göreve gelmesi ve şûra ilkesinin önemsenmesi
  • D) Halifenin Bizans tarafından atanması
  • E) Halifeliğin olmaması

Çözüm: Her halife farklı bir yolla belirlendi ama hepsi biatla göreve geldi. Cevap: C.

Örnek 2 — İki Kur'an çalışması

Soru: Hz. Ebubekir ve Hz. Osman dönemlerindeki Kur'an çalışmalarının farkı hangisidir?

  • A) Hz. Ebubekir döneminde ayetler tek bir derlemede toplandı; Hz. Osman döneminde bu derleme esas alınarak standart nüshalar çoğaltıldı.
  • B) İkisi de aynı işi yaptı.
  • C) Hz. Osman döneminde ilk kez ayetler toplandı.
  • D) Hz. Ebubekir döneminde nüshalar eyaletlere gönderildi.
  • E) Hiçbir çalışma yapılmadı.

Çözüm: Önce derleme, sonra çoğaltma yapıldı. Cevap: A.

Örnek 3 — Nihavend

Soru: Nihavend Savaşı'nın önemi hangisidir?

  • A) Bizans'ın yıkılması
  • B) Kudüs'ün alınması
  • C) Mısır'ın fethi
  • D) İlk deniz zaferi
  • E) Sasani İmparatorluğu'nun çöküş sürecine girmesi

Çözüm: Bu yenilgiden sonra Sasaniler bir daha toparlanamadı. Cevap: E.

Örnek 4 — Hariciler

Soru: Haricilerin ortaya çıkışı hangi olayla ilgilidir?

  • A) Cemel Olayı
  • B) Sıffin Savaşı'ndan sonraki hakem olayı
  • C) Yermuk Savaşı
  • D) Hz. Ebubekir'in seçilmesi
  • E) Kıbrıs seferi

Çözüm: Hakemi kabul etmeyenler Hz. Ali'den ayrıldı. Cevap: B.

5Tuzaklar

  • Kur'an'ın derlenmesi ile çoğaltılmasını karıştırmak. Derleme Hz. Ebubekir, çoğaltma Hz. Osman dönemindedir.
  • Divan teşkilatını Hz. Osman'a bağlamak. Divan Hz. Ömer döneminde kuruldu.
  • İlk deniz seferini Hz. Ömer'e bağlamak. Donanma ve Kıbrıs seferi Hz. Osman dönemindedir.
  • Cemel ile Sıffin'i karıştırmak. Cemel'de Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr; Sıffin'de Muaviye karşı taraftır.
  • Dört Halife döneminde halifeliğin babadan oğula geçtiğini sanmak. Saltanat Muaviye ile başladı.

6Tekrar kartı

  • Halife ve biat; şûra; 632–661 Dört Halife; veraset yok.
  • Hz. Ebubekir: ridde hareketleri, Yemame, yarımadanın birliği; Zeyd bin Sabit heyetiyle Mushaf; Irak ve Suriye'ye ilk seferler.
  • Hz. Ömer: Yermuk (Bizans), Kadisiye ve Nihavend (Sasani), Kudüs, Mısır; eyaletler ve valiler, divan, kadı, beytülmal, hicri takvimin resmî kullanımı, ordugâh kentler; Emîrü'l-mü'minîn; altı kişilik şûra.
  • Hz. Osman: Kuzey Afrika, Horasan; donanma, Kıbrıs, denizde zafer; standart nüshaların çoğaltılması; isyan ve şehadet (656).
  • Hz. Ali: Cemel (656), Sıffin (657), hakem olayı, Hariciler; başkent Kûfe; 661 şehadet.
  • Sonuç: Muaviye ile halifelikte saltanat; Şia ve Hariciler; siyasi ayrılığın inanç ayrılığına dönüşmesi.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Kur'an ayetlerini tek bir derlemede toplayan heyetin başkanı kimdir?

    1. A)Halid bin Velid
    2. B)Zeyd bin Sabit
    3. C)Amr bin As
    4. D)Muaviye
    5. E)Talha
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Vahiy kâtiplerinden olan bu kişi dağınık parçaları toplama görevini yürütmüştür.

  2. Soru 2 · Kolay

    Divan teşkilatı hangi halife döneminde kurulmuştur?

    1. A)Hz. Ebubekir
    2. B)Hz. Osman
    3. C)Hz. Ali
    4. D)Hz. Ömer
    5. E)Muaviye
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Askerlerin ve maaş alanların kayıtları bu dönemde düzenli olarak tutulmaya başlanmıştır.

  3. Soru 3 · Kolay

    İlk deniz seferi ve donanmanın kurulması hangi halife dönemindedir?

    1. A)Hz. Osman
    2. B)Hz. Ömer
    3. C)Hz. Ebubekir
    4. D)Hz. Ali
    5. E)Hiçbiri
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Kıbrıs'a yapılan sefer Müslümanların denize açılmasının ilk adımıdır.

  4. Soru 4 · Kolay

    Müslümanların birbiriyle yaptığı ilk savaş hangisidir?

    1. A)Sıffin
    2. B)Yemame
    3. C)Yermuk
    4. D)Nihavend
    5. E)Cemel
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. 656'daki bu çatışma ilk büyük iç bölünmenin acı bir sonucudur.

  5. Soru 5 · Orta

    Hz. Ebubekir döneminde ridde hareketlerine karşı düzenlenen seferlerin sonucu hangisidir?

    1. A)Bizans'ın yıkılması
    2. B)Mısır'ın fethi
    3. C)Arap Yarımadası'nın birliğinin yeniden sağlanması
    4. D)Halifeliğin saltanata dönüşmesi
    5. E)Haricilerin ortaya çıkması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Ayrılan kabilelerin yeniden bağlanmasıyla yarımada tekrar tek yönetim altına girmiştir.

  6. Soru 6 · Orta

    Hz. Osman'ın standart Kur'an nüshaları yazdırmasının amacı hangisidir?

    1. A)Arapçayı yasaklamak
    2. B)Fetihleri durdurmak
    3. C)Halifeliği oğluna bırakmak
    4. D)Okunuştaki farklılıkların ayrılığa dönüşmesini önlemek
    5. E)Bizans'la anlaşmak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Farklı bölgelerdeki okunuş farkları, tek bir esas metin üzerinden giderilmeye çalışılmıştır.

  7. Soru 7 · Orta

    Sıffin Savaşı'nın tarafları hangileridir?

    1. A)Hz. Ömer ve Bizans
    2. B)Hz. Ali ve Muaviye
    3. C)Hz. Ebubekir ve yalancı peygamberler
    4. D)Hz. Osman ve isyancılar
    5. E)Hz. Ali ve Hz. Aişe
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Suriye valisiyle yapılan bu savaşın ardından hakem yoluna gidilmiştir.

  8. Soru 8 · Orta

    Hz. Ömer döneminde Kûfe ve Basra gibi ordugâh kentlerin kurulmasının amacı hangisidir?

    1. A)Ticareti yasaklamak
    2. B)Başkenti değiştirmek
    3. C)Hac merkezi oluşturmak
    4. D)Denizcilik yapmak
    5. E)Fethedilen bölgelerde askerleri yerleştirip bölgeyi denetim altında tutmak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bu kentler zamanla siyasi ve kültürel merkezlere dönüşmüştür.

  9. Soru 9 · Orta

    Bizans'tan Suriye ve Filistin'in alınmasını sağlayan savaş hangisidir?

    1. A)Yermuk
    2. B)Kadisiye
    3. C)Nihavend
    4. D)Cemel
    5. E)Yemame
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. 636'daki bu zaferden sonra Kudüs de antlaşmayla teslim olmuştur.

  10. Soru 10 · Orta

    Hz. Ali'nin başkenti taşıdığı kent hangisidir?

    1. A)Mekke
    2. B)Şam
    3. C)Kûfe
    4. D)Bağdat
    5. E)Basra
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Irak'taki bu kent, Hz. Ali'nin taraftarlarının yoğun olduğu bir merkezdi.

  11. Soru 11 · Orta

    Hz. Ömer'in yerine geçecek halifenin belirlenmesi için önerdiği yöntem hangisidir?

    1. A)Altı kişilik bir şûranın aralarından seçim yapması
    2. B)Oğlunu ataması
    3. C)Bizans'a danışılması
    4. D)Kura çekilmesi
    5. E)Ordunun seçmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Bu yöntem danışma ilkesinin kurumsal bir uygulamasıdır.

  12. Soru 12 · Zor

    Hz. Ömer döneminde fetihlerin genişlemesi ile divan, beytülmal ve kadılık gibi kurumların kurulması arasındaki ilişki hangisidir?

    1. A)İkisi arasında bağ yoktur.
    2. B)Kurumlar fetihleri durdurmuştur.
    3. C)Büyüyen topraklar ve gelirler, düzenli bir yönetim ve kayıt sistemini zorunlu kılmıştır.
    4. D)Fetihler kurumları ortadan kaldırmıştır.
    5. E)Kurumlar yalnız Medine'de geçerliydi.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Geniş bir devleti yönetmek, maaş, vergi ve yargı işlerinin kurala bağlanmasını gerektirmiştir.

  13. Soru 13 · Zor

    Hz. Osman döneminde çıkan karışıklıkların nedenlerinden biri hangisidir?

    1. A)Fetihlerin hiç yapılmaması
    2. B)Kur'an'ın derlenmemesi
    3. C)Donanmanın kurulmaması
    4. D)Divanın kaldırılması
    5. E)Akrabaların önemli görevlere atandığı yönündeki eleştiriler ve eyaletlerdeki hoşnutsuzluklar
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Yönetimdeki atamalara yöneltilen tepkiler isyana dönüşmüştür.

  14. Soru 14 · Zor

    Dört Halife döneminde siyasi çatışmaların zamanla inanç ayrılıklarına dönüşmesi neyi gösterir?

    1. A)Siyasi olayların toplum üzerinde etkisi olmadığını
    2. B)Bütün çatışmaların hemen sona erdiğini
    3. C)Halifeliğin olmadığını
    4. D)Siyasi ayrılıkların, uzun vadede düşünce ve inanç alanında kalıcı izler bırakabildiğini
    5. E)Müslümanların tek bir görüşte birleştiğini
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Liderlik tartışması, Şia ve Hariciler gibi kalıcı toplulukların doğmasına yol açmıştır.

  15. Soru 15 · Zor

    Muaviye'nin halifeliği ele geçirmesiyle yönetim anlayışında ortaya çıkan temel değişiklik hangisidir?

    1. A)Şûranın güçlenmesi
    2. B)Halifeliğin seçim yerine bir aile içinde el değiştirmeye başlaması
    3. C)Başkentin Medine'ye dönmesi
    4. D)Fetihlerin sona ermesi
    5. E)Divanın kurulması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Saltanata dayalı yönetim, Dört Halife dönemindeki biat ve danışma geleneğinden belirgin biçimde ayrılmıştır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Emeviler» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Emîrü'l-mü'minîn unvanını kullanan ilk halife hangisidir?

    1. A)Hz. Ebubekir
    2. B)Hz. Osman
    3. C)Hz. Ali
    4. D)Hz. Ömer
    5. E)Muaviye
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Müminlerin emiri anlamına gelen bu unvan, sonraki halifeler tarafından da kullanılmıştır.

  2. Soru 2 · Orta

    Kadisiye Savaşı hangi devlete karşı yapılmıştır?

    1. A)Sasaniler
    2. B)Bizans
    3. C)Habeşistan
    4. D)Hazarlar
    5. E)Emeviler
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Irak'taki bu zafer, İran yönündeki fetihlerin kapısını açmıştır.

  3. Soru 3 · Zor

    Yemame'de Kur'an'ı ezbere bilenlerin ölmesi ile ayetlerin derlenmesi kararı arasındaki ilişki hangisidir?

    1. A)Derleme Yemame'den önce yapılmıştır.
    2. B)İkisi arasında bağ yoktur.
    3. C)Derleme Hz. Osman'ın isteğiyle başlamıştır.
    4. D)Derleme yalnız Mekke'de yapılmıştır.
    5. E)Ezberleyenlerin azalması metnin kaybolabileceği kaygısını doğurmuş ve derleme kararını hızlandırmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Sözlü aktarımın taşıyıcılarının kaybı, yazılı ve bir arada tutulan bir metne duyulan ihtiyacı artırmıştır.

  4. Soru 4 · Zor

    Hakem olayının sonuçları için hangisi söylenebilir?

    1. A)Anlaşmazlığı kesin olarak çözmüştür.
    2. B)Hz. Ali'yi tek başına güçlendirmiştir.
    3. C)Sorunu çözmemiş, Hz. Ali'nin taraftarları arasında ayrılığa ve Haricilerin doğmasına yol açmıştır.
    4. D)Bizans ile barışı sağlamıştır.
    5. E)Kur'an'ın çoğaltılmasını başlatmıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Hakem yolu, var olan ayrılığı derinleştirerek yeni bir topluluk doğurmuştur.

  5. Soru 5 · Zor

    Dört Halife dönemindeki fetihlerin İslam tarihi açısından en kapsamlı sonucu hangisidir?

    1. A)Yalnız Arabistan'ın birleşmesi
    2. B)İslam devletinin Arabistan dışına taşıp İran, Suriye, Mısır gibi bölgeleri kapsaması ve farklı halklarla komşu olması
    3. C)Bizans'ın tamamen yıkılması
    4. D)Halifeliğin sona ermesi
    5. E)Denizciliğin bırakılması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Devlet kısa sürede çok kültürlü geniş bir yapıya dönüşmüş, Türklerle de komşuluk başlamıştır.

H04 — İslam Tarihi ve Uygarlığı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.