Hz. Muhammed dönemi

628 yılında Mekke yakınlarındaki Hudeybiye'de iki taraf bir antlaşma metni üzerinde anlaştı. Maddelerin bazıları Müslümanların aleyhine görünüyordu: o yıl Kâbe'yi ziyaret etmeden geri dönecekler, Mekke'den kaçıp Medine'ye sığınan biri geri verilecek, ama Medine'den Mekke'ye kaçan geri verilmeyecekti. Müslümanların bir kısmı bu koşullara itiraz etti. Ancak antlaşmanın asıl sonucu birkaç yıl içinde ortaya çıktı. Mekkeliler, yıllardır yok saymaya çalıştıkları Medine'deki topluluğu ilk kez bir antlaşmanın eşit tarafı olarak kabul etmişti. Barış ortamında insanlar birbirine gidip gelmeye, yeni din Arabistan'ın dört bir yanına yayılmaya başladı. İki yıl sonra Mekke, neredeyse hiç kan dökülmeden Müslümanların eline geçti. Bu derste peygamberliğin başlangıcından vefatına kadar geçen yaklaşık yirmi üç yılı ve bu süreçte Arabistan'ın nasıl dönüştüğünü inceliyoruz.

• Mekke döneminde İslam'ın yayılışını ve Mekkelilerin tepkisinin nedenlerini açıklarsın.
• Hicretin önemini ve Medine'de kurulan düzeni açıklarsın.
• Bedir, Uhud, Hendek, Hudeybiye ve Mekke'nin fethini sırası ve sonuçlarıyla açıklarsın.
• Bu dönemin Arap Yarımadası'na getirdiği siyasi ve toplumsal değişimleri değerlendirirsin.

Peygamberlik öncesi

Hz. Muhammed, geleneksel kabule göre 571'de Mekke'de doğdu. Babasını doğmadan, annesini küçük yaşta kaybetti; önce dedesi Abdülmuttalib, sonra amcası Ebu Talib tarafından büyütüldü. Gençliğinde ticaretle uğraştı ve dürüstlüğü nedeniyle el-Emin, yani güvenilir kişi diye anıldı. Gençliğinde, kentte zulme uğrayan yabancıların ve güçsüzlerin hakkını savunmak üzere kurulan Hilfu'l-Fudul birliğinde yer aldı. Hz. Hatice ile evlendi.

Mekke dönemi (610–622)

610'da Hira Mağarası'nda ilk vahyin geldiğine inanılır. İlk Müslümanlar arasında eşi Hz. Hatice, Hz. Ebubekir, Hz. Ali ve Zeyd bin Harise yer alır. Davet önce gizli, yaklaşık üç yıl sonra açık olarak yapıldı. Mekke döneminde inen ayetler daha çok tek Tanrı inancını, ahireti ve ahlakı işlerken, Medine döneminde toplum hayatına ve hukuka ilişkin hükümler ağırlık kazandı.

Mekkelilerin tepkisi: Mekke'nin ileri gelenleri yeni dine karşı çıktı. Bunun birkaç nedeni vardı:

• Atalardan gelen putperest inancı bırakmak istememeleri.
• Kâbe'deki putlara bağlı hac ve ticaret gelirinin zarar göreceği kaygısı.
• Köle ile efendinin, zengin ile yoksulun Tanrı katında eşit sayılmasının toplumdaki üstünlüklerini sarsması.
• Ölümden sonra hesap verme inancının yerleşik düzeni sorgulatması.

Müslümanlara baskılar arttı; özellikle kimsesiz ve köle olan Müslümanlar ağır işkence gördü. 615'te bir grup Müslüman, Hristiyan hükümdarın yönettiği Habeşistan'a göç etti; buna Habeşistan hicreti denir. Mekkeliler Müslümanlarla ve onları koruyan Haşimoğullarıyla alışverişi ve evlenmeyi yasaklayan bir boykot uyguladı. 619'da Hz. Hatice ile Ebu Talib'in vefatı nedeniyle bu yıla Hüzün Yılı denir. Destek arayışıyla gidilen Taif'ten olumsuz karşılık alındı.

Bu sırada Yesrib'den gelen bazı kişiler Mekke yakınındaki Akabe'de Hz. Muhammed ile görüşüp onu desteklemeye söz verdi. Bu görüşmeler, Yesrib'e göçün yolunu açtı.

Hicret ve Medine düzeni

622'de Müslümanlar ve Hz. Muhammed Yesrib'e göç etti. Kente bundan sonra Medine denmeye başlandı. Hicret, İslam tarihinde bir dönüm noktasıdır; bu yüzden Hz. Ömer döneminde takvimin başlangıcı olarak kabul edildi.

Medine'de yeni bir toplum düzeni kuruldu:

• Mekke'den gelen muhacirler ile Medineli ensar arasında kardeşlik bağı kurularak göçenlerin barınma ve geçim sorunu çözüldü.
• Mescid-i Nebevi yapıldı; burası ibadetin yanında yönetim, eğitim ve toplanma merkezi oldu.
• Medine'deki Müslümanlar, Yahudi kabileleri ve öteki topluluklar arasında karşılıklı hak ve görevleri belirleyen yazılı bir antlaşma yapıldı. Bu Medine Sözleşmesi, bazı yazarlarca yazılı ilk anayasa örneklerinden biri olarak değerlendirilir.

Medine döneminde toplum hayatını düzenleyen pek çok kural da yerleşti. Zekât ve oruç gibi ibadetlerin yanında miras, evlilik ve ticaret konularında düzenlemeler getirildi; içki ve faiz kademeli olarak yasaklandı. 624'te namazda yönelinen yön, yani kıble, Kudüs'ten Mekke'deki Kâbe'ye çevrildi. Bu değişiklik, yeni topluluğun kendine özgü kimliğini belirginleştiren bir adım olarak değerlendirilir.

Böylece Medine'de, kabile bağının yerine ortak inanca dayanan bir topluluk ve onun yönetimi ortaya çıktı.

Savaşlar ve antlaşmalar

• Bedir (624): Müslümanlar ile Mekkeliler arasındaki ilk büyük savaştır ve Müslümanların zaferiyle sonuçlandı. Kaynaklar, okuma yazma bilen bazı esirlerin fidye yerine Müslüman çocuklarına okuma yazma öğreterek serbest bırakıldığını aktarır.
• Uhud (625): Başlangıçta üstünlük Müslümanlardaydı; ancak kritik bir tepeye yerleştirilen okçuların yerlerini erken terk etmesiyle Mekkeliler arkadan saldırdı ve Müslümanlar ağır kayıp verdi.
• Hendek (627): Mekkeliler ve müttefikleri büyük bir orduyla Medine'ye yürüdü. Müslümanlar kentin açık tarafına hendek kazarak savunma yaptı; kuşatma sonuçsuz kaldı. Bu, Mekkelilerin Medine'ye yönelik son büyük saldırısıdır ve bundan sonra üstünlük Müslümanlara geçti.
• Hudeybiye (628): Kancada anlatılan antlaşmayla Mekkeliler Medine'deki Müslüman topluluğu siyasi bir taraf olarak tanıdı. On yıllık barış ortamında İslam hızla yayıldı.
• Mute (629): Bizans'a bağlı güçlerle yapılan bu savaş, Müslümanların Bizans ile ilk karşılaşmasıdır.
• Mekke'nin fethi (630): Mekkelilerin müttefiklerinin antlaşmayı bozması üzerine Müslümanlar Mekke'ye yürüdü. Kent büyük ölçüde savaşmadan teslim oldu; genel af ilan edildi ve Kâbe'deki putlar kaldırıldı.

Fethin hemen ardından Mekke'nin doğusundaki Hevazin kabilesiyle yapılan Huneyn Savaşı da Müslümanların zaferiyle sonuçlandı ve Hicaz'daki direniş büyük ölçüde sona erdi. Bu dönemde komşu hükümdarlara, Bizans ve Sasani hükümdarları ile Habeşistan ve Mısır yöneticilerine, İslam'a çağıran mektuplar gönderildi. 630'daki Tebük seferi Bizans sınırına kadar ilerledi ve çatışma olmadan döndü.

Veda Haccı ve vefat

632'de yapılan Veda Haccı'nda okunan Veda Hutbesi'nde can ve malın dokunulmazlığı, insanların eşitliği, kadınların hakları ve kan davalarının sona erdirilmesi gibi ilkeler vurgulandı. Hz. Muhammed aynı yıl Medine'de vefat etti.

Dönemin önemi

Bu dönemde Arap Yarımadası tarihinde ilk kez büyük ölçüde tek bir siyasi ve dinî birlik altında toplandı. Kabile bağlılığının yerini ortak inanca dayalı bir topluluk bilinci almaya başladı; kan davası ve kabile çatışmaları sınırlandı.

Hz. Muhammed'in vefatı, yeni bir soruyu gündeme getirdi: topluluğu kim, nasıl yönetecekti? Sıradaki derste bu soruya verilen cevabı, seçimle belirlenen ilk dört halifeyi, dönemin fetihlerini ve Kur'an'ın kitap hâline getirilmesini inceliyoruz.

Örnek 1 — Tepkinin nedeni

Soru: Mekke ileri gelenlerinin yeni dine karşı çıkma nedenlerinden biri hangisidir?

• A) Kâbe'deki putlara bağlı hac ve ticaret gelirinin zarar göreceği kaygısı
• B) Ticaretin yasaklanması
• C) Bizans'ın baskısı
• D) Mekke'nin Medine'ye bağlanması
• E) Yazının bilinmemesi

Çözüm: İnanç düzeninin değişmesi ekonomik çıkarları da tehdit ediyordu. Cevap: A.

Örnek 2 — Hicretin önemi

Soru: Hicretin İslam tarihindeki önemini gösteren gelişme hangisidir?

• A) Mekke'nin fethedilmesi
• B) Bedir'in kazanılması
• C) Medine'de ortak inanca dayalı bir topluluk ve yönetimin kurulması ile takvimin başlangıcı sayılması
• D) Habeşistan'a göç edilmesi
• E) Hendek kazılması

Çözüm: Hicretle Müslümanlar ilk kez kendi düzenlerini kurabildi. Cevap: C.

Örnek 3 — Uhud

Soru: Uhud Savaşı'nda Müslümanların ağır kayıp vermesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Ordunun hiç olmaması
• B) Hendek kazılmaması
• C) Bizans'ın Mekkelilere yardım etmesi
• D) Okçuların bulundukları tepeyi erken terk etmesi
• E) Mekke'nin fethedilmesi

Çözüm: Arkası açık kalan ordu Mekkelilerin saldırısına uğradı. Cevap: D.

Örnek 4 — Hudeybiye

Soru: Hudeybiye Antlaşması'nın Müslümanlar açısından en önemli siyasi sonucu hangisidir?

• A) Mekke'nin hemen fethedilmesi
• B) Mekkelilerin Medine'deki topluluğu siyasi bir taraf olarak tanıması
• C) Müslümanların Mekke'ye hiç gidememesi
• D) Bizans ile savaşın başlaması
• E) Medine'nin terk edilmesi

Çözüm: Eşit taraf olarak antlaşma yapılması, topluluğun tanınması demekti. Cevap: B.

• Habeşistan hicreti ile Medine'ye hicreti karıştırmak. İlk göç 615'te Habeşistan'a, asıl hicret 622'de Medine'ye yapıldı.
• Savaşların sırasını karıştırmak. Bedir (624), Uhud (625), Hendek (627), Hudeybiye (628), Mekke'nin fethi (630).
• Hudeybiye'yi yalnız Müslümanların aleyhine sanmak. Maddeler aleyhte görünse de siyasi tanınma ve barış sağladı.
• Hendek'i bir saldırı savaşı sanmak. Hendek, Medine'nin savunmasıdır.
• Mekke'nin fethinin kanlı olduğunu düşünmek. Kent büyük ölçüde savaşmadan teslim oldu ve genel af ilan edildi.