İslam öncesi Arabistan

Yılın belirli aylarında Arabistan'ın çöl yollarında garip bir sessizlik olurdu. Birbirine kan davası güden kabileler bile bu aylarda silahlarını bırakır, kervanlar korkusuzca yol alırdı. Mekke yakınındaki büyük panayırlara her yönden insan akardı: deri, baharat, dokuma ve hayvan satan tüccarlar, alışveriş için gelen bedeviler ve kabilelerinin onurunu dile getirmek için birbiriyle yarışan şairler. Panayırda okunan güzel bir şiir dilden dile dolaşır, bir kabilenin ününü yıllarca taşırdı. Sonra bu aylar biter, yollar yeniden tehlikeli hâle gelir, kabileler arasındaki kavgalar kaldığı yerden sürerdi. Bu tablo, siyasi birliği olmayan ama ortak bir dili, ortak bir şiir geleneği ve ortak bir hac merkezi bulunan bir toplumu gösterir. Bu derste İslamiyet'in doğduğu bu ortamı, yani VII. yüzyıl öncesinde Arap Yarımadası'nın coğrafyasını, toplumunu, ekonomisini ve inançlarını inceliyoruz.

• Arap Yarımadası'nın coğrafi özelliklerini ve bölgelerini açıklarsın.
• İslam öncesi Arap toplumunun yapısını ve kabile düzenini açıklarsın.
• Mekke'nin ekonomik ve dinî önemini değerlendirirsin.
• İslam öncesi Arabistan'daki inançları ve siyasi durumu açıklarsın.

Coğrafya ve bölgeler

Arap Yarımadası, Asya'nın güneybatısında, Kızıldeniz, Umman Denizi ve Basra Körfezi ile çevrili büyük bir yarımadadır. Toprakların büyük bölümü çöl ve kurak bozkırdır; sürekli akan büyük ırmak yoktur. Bu yüzden nüfus, vahalar ve su kaynakları çevresinde toplanmıştır.

Yarımadada farklı özelliklere sahip bölgeler vardır:

• Hicaz: Kızıldeniz kıyısına paralel uzanan bölgedir. Mekke, Yesrib (sonradan Medine) ve Taif bu bölgededir. İslamiyet bu bölgede doğmuştur.
• Yemen: Yarımadanın güneybatısıdır. Muson yağmurları sayesinde tarıma elverişlidir. İslam öncesinde burada Sebe, Main ve Himyeri gibi krallıklar kurulmuştur. Sebe döneminde yapılan Marib Barajı geniş tarım alanlarını sulamıştır; barajın yıkılmasının bölgeden kuzeye göçlere yol açtığı kabul edilir.
• Necid: Yarımadanın ortasındaki yüksek ve kurak bölgedir; göçebe hayatın yaygın olduğu alandır.
• Kuzey bölgeleri: Irak'a yakın olan Hire ve Suriye'ye yakın olan Gassani Arap devletleri vardı. Hire Sasanilere, Gassaniler Bizans'a bağlıydı; iki büyük imparatorluk arasında tampon görevi görüyorlardı.

Toplum yapısı

Arap toplumu iki ana kesimden oluşuyordu: çölde hayvancılıkla geçinen ve sürekli yer değiştiren bedeviler ile kentlerde ve vahalarda yerleşik yaşayan hadariler. Bedeviler toplumun büyük bölümünü oluşturuyordu.

Toplumun temel birimi kabileydi. Kabileyi, ileri gelenler arasından seçilen bir şeyh yönetirdi. Kabilenin üstünde bir devlet otoritesi bulunmadığından, kişinin canını ve malını koruyan şey kabilesiydi. Bir kabile üyesine yapılan saldırı bütün kabileye yapılmış sayılır, intikam alınırdı; bu da yıllarca süren kan davalarına yol açardı. Kabile bağlılığı, ortak soy ve dayanışma duygusu üzerine kuruluydu.

Toplumda köleler vardı ve köle ticareti yapılırdı. Kadınların hukuki konumu büyük ölçüde ailedeki erkeklere bağlıydı. Kur'an'da kınanan kız çocuklarının diri diri gömülmesi uygulaması, bazı kabilelerde görülen bir gelenek olarak ders kitaplarında yer alır; bu uygulamanın ne kadar yaygın olduğu kaynaklara göre farklı değerlendirilir.

Ekonomi

Bedevilerin geçim kaynağı hayvancılık, özellikle deve yetiştiriciliğiydi. Yemen'de ve vahalarda tarım yapılırdı. Ancak bölge ekonomisinin en önemli unsuru ticaretti.

Mekke, Yemen ile Suriye arasındaki kervan yolu üzerindeydi. Mekkeli tüccarlar, Hint Okyanusu'ndan gelen baharat ve değerli malları Yemen'den alıp kuzeye, Bizans topraklarına taşırdı. Kur'an'da Kureyş kabilesinin kış ve yaz yolculuklarına değinilmesi, bu kervan ticaretinin Mekke için önemini gösterir. Bizans ile Sasaniler arasındaki uzun savaşlar, kuzeydeki ticaret yollarını güvensiz hâle getirdiği için Hicaz üzerinden geçen yolun önemini artırdı.

Panayırlar ekonomik ve kültürel hayatın merkeziydi. Mekke yakınındaki Ukaz panayırı bunların en ünlüsüydü. Panayırlarda alışverişin yanında şiir yarışmaları yapılır, anlaşmazlıklar çözülürdü. Arap şiiri çok gelişmişti; en beğenilen şiirlerin Kâbe'ye asıldığı rivayet edilir, bu şiirlere Muallakat denir.

Dil ve yazı: Farklı kabileler arasında lehçe farkları olsa da Arapça bütün yarımadada anlaşılan ortak dildi. Arap yazısı, kuzeydeki Nabatilerin yazısından gelişmişti; ancak okuryazarlık sınırlıydı ve bilgi daha çok ezberleme ve sözlü aktarma yoluyla yaşatılırdı. Şiirlerin, soy kütüklerinin ve kabile savaşlarının hikâyeleri kuşaktan kuşağa ağızdan aktarıldı. Ortak dil ve şiir, siyasi birliği olmayan kabileleri kültürel olarak birbirine bağlayan en güçlü bağdı.

Haram aylar: Yılın dört ayında savaşmak yasaktı. Bu gelenek, hac ziyaretlerinin ve ticaretin güvenle yapılmasını sağlıyordu.

İnançlar

İslam öncesi Arapların çoğunluğu putperestti. Kabilelerin kendi putları vardı; Lat, Uzza, Menat ve Hübel en tanınmışlarıdır. Mekke'deki Kâbe, Hz. İbrahim'le ilişkilendirilen eski bir mabetti ve bu dönemde içinde ve çevresinde pek çok put bulunuyordu. Kâbe'yi ziyaret etmek için her yıl Arabistan'ın her yerinden insanlar Mekke'ye gelirdi.

Arabistan'da başka inançlar da vardı. Yesrib ve Hayber gibi yerlerde Yahudi toplulukları, Necran'da ve kuzeydeki Arap devletlerinde Hristiyan topluluklar yaşıyordu. Doğuda Sasani etkisiyle Mecusilik de görülürdü. Bunların yanında putperestliği reddeden ve Hz. İbrahim'in tek Tanrı inancını sürdürdüğüne inanılan Hanîfler vardı.

Mekke ve Kureyş

Mekke'nin önemi iki kaynaktan geliyordu: kervan ticaretinin merkezi olması ve Kâbe'nin hac merkezi olması. Mekke'ye hâkim olan Kureyş kabilesi, Kâbe'nin bakımını, hacılara su ve yemek sağlanmasını üstlenerek hem saygınlık hem de gelir elde ediyordu. Bu durum, Kâbe çevresindeki inanç düzeninin Mekke'nin ekonomik çıkarlarıyla iç içe geçmesine yol açmıştı.

Mekke'de haksızlığa uğrayanları korumak için kurulan Hilfu'l-Fudul (Erdemliler Birliği), kabile sınırlarını aşan bir adalet arayışının örneğidir.

Siyasi durum

Arabistan'da bütün yarımadayı yöneten merkezî bir devlet yoktu. Kuzeydeki Arap devletleri büyük imparatorluklara bağlıydı; güneyde Yemen, VI. yüzyılda önce Habeşistan'ın, sonra Sasanilerin müdahalesine sahne oldu. Habeş valisi Ebrehe'nin Kâbe'ye düzenlediği sefer Fil Olayı olarak bilinir ve Kur'an'da anılır; geleneğe göre Hz. Muhammed bu olayın yaşandığı yıl doğmuştur.

İslam kaynakları bu döneme Cahiliye dönemi der. Bu ad, dönemin inanç ve ahlak anlayışına yönelik bir değerlendirmedir; dönemin gelişmiş şiir ve ticaret kültürünü yok saymak anlamına gelmez.

Sıradaki derste bu ortamda başlayan peygamberliği izliyoruz: Mekke'de karşılaşılan direniş, Yesrib'e göç ve orada kurulan yeni topluluğun Arabistan'ı nasıl dönüştürdüğü.

Örnek 1 — Kabile

Soru: İslam öncesi Arap toplumunda kişinin can ve mal güvenliğini sağlayan temel yapı hangisidir?

• A) Merkezî devlet
• B) Kabile
• C) Ordu
• D) Mahkeme
• E) Kent meclisi

Çözüm: Devlet otoritesi olmadığından koruma kabileden gelirdi. Cevap: B.

Örnek 2 — Mekke'nin önemi

Soru: Mekke'nin İslam öncesindeki önemini sağlayan iki etken hangisinde birlikte verilmiştir?

• A) Tarım ve madencilik
• B) Denizcilik ve balıkçılık
• C) Askerî güç ve fetih
• D) Kervan ticareti ve Kâbe'nin hac merkezi olması
• E) Sanayi ve el sanatları

Çözüm: Mekke ticaret yolu üzerindeydi ve Kâbe her yıl ziyaretçi çekiyordu. Cevap: D.

Örnek 3 — Haram aylar

Soru: Haram aylarda savaşın yasak olmasının ekonomik sonucu hangisidir?

• A) Ticaretin ve hac ziyaretlerinin güvenle yapılabilmesi
• B) Kervan ticaretinin durması
• C) Tarımın gelişmesi
• D) Panayırların kapanması
• E) Kabilelerin dağılması

Çözüm: Barış dönemi kervanların ve ziyaretçilerin güvenliğini sağlıyordu. Cevap: A.

Örnek 4 — Tampon devletler

Soru: Hire ve Gassani devletlerinin ortak özelliği hangisidir?

• A) Yemen'de kurulmaları
• B) Bağımsız büyük imparatorluklar olmaları
• C) Sasaniler ve Bizans arasında tampon görevi gören, bu güçlere bağlı Arap devletleri olmaları
• D) Kâbe'yi yönetmeleri
• E) Hanîf olmaları

Çözüm: Hire Sasanilere, Gassaniler Bizans'a bağlıydı. Cevap: C.

• Arabistan'da merkezî bir devlet olduğunu sanmak. Yarımada siyasi olarak dağınıktı.
• Hire ile Gassanileri karıştırmak. Hire Sasanilere, Gassaniler Bizans'a bağlıydı.
• Bütün Arapları putperest sanmak. Yahudi, Hristiyan ve Hanîf topluluklar da vardı.
• Cahiliye adını dönemin hiçbir kültürü olmadığı biçiminde anlamak. Ad inanç ve ahlak anlayışına yönelik bir değerlendirmedir; şiir ve ticaret gelişmişti.
• Yemen'i göçebe bir bölge sanmak. Yemen tarıma elverişliydi ve krallıklar kurulmuştu.