Uygurlar

Doğu Türkistan'daki Turfan vahasında yapılan kazılarda, kuru çöl havasının yüzyıllarca koruduğu binlerce kâğıt parçası bulundu. Bunların arasında dinî metinler, şiirler ve mektupların yanında çok sıradan görünen belgeler de vardı: bir bağın satışı, bir köle ya da hayvan alımı, bir borcun ne zaman ve hangi faizle ödeneceği. Belgelerin sonunda tanıkların adları sıralanır, taraflar mühürlerini basardı. Borcunu ödemeyenin ne yapılacağı da yazılıydı. Bu kâğıtlar, atının sırtında yaşayan bozkır savaşçısından çok farklı bir dünyayı gösterir: bağı, tarlası, evi, tapınağı ve yazılı sözleşmeleri olan bir kent toplumunu. Bu dönüşümü gerçekleştiren Türk topluluğu Uygurlardır. Bu derste Uygurların bozkırda devlet kurmasını, yerleşik hayata geçmesini, din değiştirmesini ve kendi yazısıyla geliştirdiği zengin kültürü inceliyoruz.

• Uygur Devleti'nin kuruluşunu, yükselişini ve yıkılışını açıklarsın.
• Uygurların Maniheizmi kabul etmesini ve bunun etkilerine ilişkin görüşleri değerlendirirsin.
• Yerleşik hayata geçişin Uygur toplumuna getirdiği değişiklikleri açıklarsın.
• Uygur alfabesini, baskı tekniğini ve kültürel mirasını açıklarsın.

Kuruluş

Uygurlar, Kök Türk Devleti içinde yaşayan Türk boylarından biriydi. 744'te Basmıl ve Karluklarla birlikte II. Kök Türk Devleti'ne son verdikten sonra bozkırın yönetimini ele geçirdiler. Uygur hükümdarı Kutlug Bilge Kül Kağan, devleti kurarak kağan unvanını aldı. Merkez, Türk devletlerinin geleneksel kutsal yurdu olan Ötüken bölgesi oldu.

Kurucunun oğlu Bayan Çor (Moyunçur), Orhun Irmağı kıyısında Ordu-Balık adlı bir başkent kurdurdu. Bayan Çor'un yaptırdığı yazıt, Uygur dönemine ait önemli belgelerdendir. Kalıcı bir başkentin kurulması, bozkır devlet geleneğinde yeni bir adımdı. IX. yüzyılın başında kenti ziyaret eden Arap gezgin Temim bin Bahr, Ordu-Balık'ı demir kapılı surları, kalabalık nüfusu ve çarşılarıyla büyük bir kent olarak anlatır. Bu tanık anlatımı, Uygur başkentinin geçici bir ordugâh değil, gerçek bir kent olduğunu gösterir.

Çin ile ilişkiler

Uygurlar, Çin'deki Tang hanedanıyla yakın ve çıkara dayalı bir ilişki kurdu. 755'te Çin'de büyük bir ayaklanma çıktığında Tang hanedanı Uygurlardan yardım istedi. Uygur birlikleri isyancılara karşı savaşarak Çin başkentlerinin geri alınmasına katkıda bulundu. Bunun karşılığında Uygurlar büyük miktarda ipek ve değerli armağanlar aldı. Uygurlar Çin'e at satıyor, karşılığında yüksek miktarda ipek alıyordu. Çin kaynakları, Tang sarayının bu ticaretin ağır yükünden yakındığını aktarır; çünkü Çin, Uygur desteğini kaybetmemek için istenen fiyatı ödemek zorunda kalıyordu. Bu ticaret Uygurları zenginleştirdi ve kent hayatının gelişmesine kaynak sağladı.

Maniheizmin kabulü

Çin seferinden dönen Bögü Kağan, yanında getirdiği din adamlarının etkisiyle Maniheizmi devletin resmî dini olarak kabul etti. Maniheizm, MS üçüncü yüzyılda İran'da Mani'nin kurduğu bir inançtır. Bu inanca göre dünya, aydınlığın ve karanlığın birbirine karıştığı bir savaş alanıdır ve insanın görevi içindeki ışığı karanlıktan kurtarmaktır; inananlarından sade bir yaşam, bazı gıdalardan ve canlı öldürmekten uzak durmayı ister.

Etkileri: Ders kitaplarında yaygın olan görüşe göre Maniheizmin et yemeyi ve canlı öldürmeyi hoş görmeyen kuralları, Uygurların savaşçı özelliklerini zayıflattı. Ancak bazı tarihçiler bu etkinin abartıldığını, Uygur ordusunun Maniheizmden sonra da uzun süre güçlü kaldığını ve dinin kurallarına daha çok din adamlarının uyduğunu belirtir. Bu nedenle bu görüşü kesin bir sonuç olarak değil, tartışılan bir yorum olarak bilmek gerekir. Daha az tartışmalı olan sonuç şudur: yeni din, tapınakların, din adamlarının ve yazılı dinî metinlerin çoğalmasıyla Uygur kent kültürünün gelişmesine katkıda bulundu.

Yerleşik hayata geçiş

Uygurlar, bozkır Türkleri arasında yerleşik hayata geniş ölçüde geçen ilk topluluklardan biridir. Kentler, saraylar, tapınaklar ve kaleler kurdular. Tarım yaygınlaştı; sulama kanalları açıldı, bağcılık ve bahçecilik gelişti. Ticaret, el sanatları ve mimari önem kazandı. Ancak Uygur toplumu bütünüyle yerleşik hâle gelmedi; kentte yaşayanlarla bozkırda hayvancılığı sürdürenler yan yana var oldu. Bu karma yapı, Uygurlara bir süre hem bozkırın atlı gücünü hem de kentin üretimini birlikte kullanma imkânı verdi.

Yerleşik hayat, toplum yapısını da değiştirdi. Kancadaki satış ve borç sözleşmeleri, mülkiyetin, ticaretin ve hukukun yazılı belgelere bağlandığını gösterir. Bu belgeler, Türk hukuk tarihinin en zengin erken kaynakları arasındadır.

Yıkılış ve dağılma

840'ta kuzeydeki Kırgızlar Ordu-Balık'a saldırarak Uygur Devleti'ni yıktı. Kaynaklar, yıkılıştan önce kıtlık, salgın hastalıklar ve taht kavgalarının da devleti zayıflattığını aktarır.

Devletin yıkılmasından sonra Uygurların büyük bölümü güneye ve güneybatıya göç etti. Bir kısmı Çin'in Kansu bölgesinde, bir kısmı da Doğu Türkistan'da Turfan çevresinde yeni devletler kurdu. Turfan Uygurları yüzyıllarca bölgede yaşadı, vaha tarımını ve ticareti sürdürdü, kendi dillerini ve kültürlerini de korudu. Turfan Uygurları XIII. yüzyılın başında Moğollara kendi istekleriyle bağlandı ve Moğol devletinde kâtip, yönetici ve danışman olarak önemli görevler üstlendi.

Kültür ve sanat

Uygur alfabesi: Uygurlar, Orta Asya'daki Soğdların kullandığı yazıdan geliştirdikleri bir alfabe kullandı. Ders kitaplarında bu alfabe 18 harfli olarak anılır. Uygur alfabesi daha sonra Moğollara geçti ve Moğol yazısının temelini oluşturdu. Uygurlar Kök Türk alfabesini de bir süre kullanmayı sürdürdüler.

Baskı: Uygurlar, metinleri tahta kalıplarla çoğaltmayı biliyordu. Çin'in Kansu bölgesindeki Dunhuang mağaralarında bulunan ahşap hareketli Uygur harfleri, hareketli harfle baskının bilinen erken örnekleri arasındadır. Bu sayede dinî ve edebî metinler daha çok kişiye ulaştı.

Din ve sanat: Uygur ülkesinde Maniheizmin yanında Budizm ve Nasturi Hristiyanlık da yaşadı. Bu çeşitlilik, farklı inançlara karşı hoşgörülü bir ortamı yansıtır. Budist ve Mani tapınaklarının duvarlarındaki fresk resimler ve kitapları süsleyen minyatürler, Uygur sanatının en tanınmış örnekleridir. Pek çok Budist metni Uygurcaya çevrildi; Altun Yaruk bu çevirilerin bilinen örneklerindendir.

Uygurların önemi

Uygurlar, bozkır Türk kültürünü yerleşik kent kültürüyle birleştiren ilk büyük Türk topluluğudur. Yazı, kâğıt, baskı, mimari, resim ve hukuk alanındaki birikimleri, sonraki Türk ve Moğol devletlerine aktarıldı.

Uygurlar doğuda kent kurarken, başka Türk toplulukları çok daha önce batıya, Avrupa'ya doğru ilerlemişti. Sıradaki derste o toplulukları izliyoruz: Attila'nın önderliğindeki Avrupa Hunları, Avarlar, Musevi inancını benimseyen Hazarlar, Bulgarlar, Peçenekler ve Kumanlar.

Örnek 1 — Başkent

Soru: Uygurların Orhun Irmağı kıyısında kurdukları başkentin bozkır devlet geleneği için önemi hangisidir?

• A) Denize açılmayı sağlaması
• B) Kalıcı bir başkent kurmanın yerleşik hayata doğru bir adım olması
• C) Çin'i fethetmeyi sağlaması
• D) Kurultayı kaldırması
• E) Yazının icadını sağlaması

Çözüm: Sürekli bir merkezin kurulması bozkır geleneğinde yeni bir adımdı. Cevap: B.

Örnek 2 — Maniheizm tartışması

Soru: Maniheizmin Uygurların savaşçılığını zayıflattığı görüşü için hangisi doğrudur?

• A) Kesin olarak kanıtlanmıştır.
• B) Hiçbir kaynakta yer almaz.
• C) Ders kitaplarında yaygın bir yorumdur; bazı tarihçiler etkinin abartıldığını düşünür.
• D) Maniheizm savaşı teşvik ettiği için yanlıştır.
• E) Uygurların hiç ordusu olmadığı için doğrudur.

Çözüm: Yorum yaygındır ama tartışmalıdır. Cevap: C.

Örnek 3 — Hukuk belgeleri

Soru: Turfan'da bulunan Uygur satış ve borç sözleşmeleri neyi gösterir?

• A) Mülkiyetin, ticaretin ve hukukun yazılı belgelere bağlandığını
• B) Uygurların yazı bilmediğini
• C) Ticaretin yasak olduğunu
• D) Uygurların konargöçer yaşadığını
• E) Hukukun yalnız sözlü olduğunu

Çözüm: Tanıklı ve mühürlü sözleşmeler gelişmiş bir yerleşik toplumu yansıtır. Cevap: A.

Örnek 4 — Alfabenin etkisi

Soru: Uygur alfabesinin sonraki dönemdeki en önemli etkisi hangisidir?

• A) Çin yazısının yerini alması
• B) Arap alfabesinin kaynağı olması
• C) Latin alfabesine dönüşmesi
• D) Hiç kullanılmaması
• E) Moğollara geçerek Moğol yazısının temelini oluşturması

Çözüm: Turfan Uygurlarının Moğol yönetimindeki rolü bu aktarımı kolaylaştırdı. Cevap: E.

• Maniheizmin etkisini kesin bir sonuç sanmak. Yaygın bir yorumdur ama tartışmalıdır.
• Uygurları yıkan güçle Kök Türkleri yıkan birliği karıştırmak. Uygur Devleti'ni 840'ta Kırgızlar yıktı.
• Uygur alfabesini Kök Türk alfabesiyle aynı sanmak. Uygur alfabesi Soğd yazısından gelişti.
• Uygurları yalnız Maniheist sanmak. Budizm ve Nasturi Hristiyanlık da yaygındı.
• Yerleşik hayatı yalnız din değişikliğine bağlamak. Ticaret, Çin'den gelen zenginlik ve kent kurma da etkiliydi.