Diğer Türk devletleri

Venedik'teki bir kütüphanede, 1303 tarihini taşıyan küçük bir el yazması saklanır. İçinde üç sütun vardır: solda Latince bir sözcük, ortada Farsçası, sağda ise Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlarda konuşulan bir Türk dilindeki karşılığı. Defter, o bozkırlarda ticaret yapan İtalyan tüccarlar ve oraya giden din adamları için hazırlanmıştı; sonraki sayfalarda bilmeceler ve dualar da Türkçeye çevrilmişti. Bu sözlüğü gerekli kılan halk, Kırım'dan Tuna'ya kadar uzanan geniş bir bölgenin hâkimiydi. Oysa bugün o bölgede onların dilini konuşan bir devlet yoktur. Avrupa'ya yönelen Türk toplulukları büyük devletler kurdu, imparatorlukları sarstı, haritaları değiştirdi; ama çoğu zamanla kalabalık yerli halklar arasında eridi. Bu derste batıya giden bu toplulukları ve Avrupa tarihindeki izlerini inceliyoruz.

• Avrupa Hunlarının ve Attila'nın Avrupa tarihine etkisini açıklarsın.
• Avar, Hazar ve Bulgar devletlerinin özelliklerini karşılaştırırsın.
• Peçenek ve Kumanların Karadeniz'in kuzeyindeki rolünü açıklarsın.
• Avrupa'daki Türk topluluklarının çoğunun neden kalıcı olamadığını değerlendirirsin.

Avrupa Hunları

375'te Balamir önderliğindeki Hunlar İtil (Volga) Irmağı'nı geçerek Karadeniz'in kuzeyindeki Gotları yendi. Hunların önünden kaçan Germen kavimleri Roma sınırlarına yığıldı ve imparatorluğun içine girdi. Bu büyük hareket, Avrupa tarihinde Kavimler Göçü diye anılır.

Hunlar daha sonra merkezlerini bugünkü Macaristan ovasına taşıdı. Devlet en güçlü dönemini Attila zamanında yaşadı. Attila, bir süre kardeşi Bleda ile birlikte, sonra tek başına hüküm sürdü. Doğu Roma'ya karşı başarılı seferler yaptı ve onu ağır vergiler ödemeye zorladı. 451'de Galya'ya girdi; Katalon ovasında Roma ve müttefik Germen ordusuyla yapılan savaşın kesin bir galibi olmadı ve Hunlar geri çekildi. 452'de İtalya'ya inen Attila, Roma Piskoposu Leo ile yapılan görüşmenin ardından geri döndü. Geri dönüşte ordudaki salgın ve erzak sıkıntısının da etkili olduğu düşünülür.

Attila'nın sarayını elçilik heyetiyle ziyaret eden Bizanslı Priskos, konukların altın ve gümüş kaplarla ağırlandığını, Attila'nın ise tahta bir kaptan içip sade giyindiğini yazmıştır. Bu tanıklık, Avrupa'da yaygın olan vahşi hükümdar imgesinden farklı bir Attila gösterir.

Attila 453'te öldü. Oğulları arasındaki taht kavgası ve bağımlı Germen kavimlerinin ayaklanması devleti kısa sürede dağıttı.

Önemi: Kavimler Göçü, Batı Roma'nın çöküşünü hızlandırdı, Avrupa'nın etnik haritasını değiştirdi ve Orta Çağ'ın başlangıcı sayıldı. Attila, Avrupa kaynaklarında korkulan bir düşman, Türk tarih yazımında ise büyük bir hükümdar olarak anlatılır; iki bakışın farkı, kaynakların kimin elinden çıktığıyla ilgilidir.

Avarlar

Avarlar, VI. yüzyılın ortasında Kök Türk baskısından kaçarak batıya göç etti ve Orta Avrupa'ya yerleşti. Bu toplulukla bozkırdaki eski Avar gücünün bağı tartışmalıdır. Bayan Kağan döneminde Avarlar, Macaristan ovasını merkez alan güçlü bir devlet kurdu ve Bizans'tan düzenli vergi aldı. Bazı araştırmacılar, atlı savaşçıya büyük denge kazandıran üzengi kullanımının Avrupa'ya Avarlar aracılığıyla yayıldığını düşünür; bu görüş yaygındır ama kesinleşmiş değildir.

626'da Avarlar, Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattı. Kuşatma başarısız oldu ve Avar gücü bu tarihten sonra geriledi. Avarlar, İstanbul'u kuşatan ilk Türk topluluğu olarak anılır. Devlet VIII. yüzyılın sonunda Frank Kralı Şarlman'ın üst üste düzenlediği seferlerle yıkıldı ve Avar hazineleri Frank sarayına taşındı.

Hazarlar

Hazarlar, VII. yüzyılda Batı Kök Türk Devleti'nin dağılmasından sonra Kafkasya'nın kuzeyi ile İtil ve Don ırmakları arasında güçlü bir devlet kurdu. Başkentleri İtil Irmağı'nın ağzındaki İtil kentiydi.

Yönetim: Hazarlarda kağan kutsal bir simge olarak saygı görür, gündelik yönetimi ise bey denen ikinci bir yönetici yürütürdü.

Din ve hoşgörü: Hazar yönetici kesimi VIII–IX. yüzyıllarda Museviliği benimsedi. Bu, Türk tarihinde bir devletin yönetici kesiminin Musevi inancını kabul ettiği bilinen tek örnektir. Halkın arasında ise Müslümanlar, Hristiyanlar ve eski inançlara bağlı olanlar birlikte yaşadı. Müslüman coğrafyacılar, başkentte farklı dinlerden kişilerin davalarına kendi dinlerinden yargıçların baktığını aktarır.

Ekonomi ve siyaset: Hazarlar, Kuzey Avrupa'yı Orta Doğu'ya bağlayan ticaret yollarını denetleyerek zenginleşti. Uzun süren savaşlarda Arap ordularının Kafkasların kuzeyine ilerlemesini durdurdular ve Bizans ile ittifak kurdular. Hazar gücünün çözülmesiyle Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar yeniden el değiştirmeye başladı; bölgeye önce Peçenekler, ardından Kumanlar egemen oldu. Hazar Devleti X. yüzyılın ikinci yarısında Kiev Rus prensinin saldırılarıyla yıkıldı.

Bulgarlar

VII. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyinde Kubrat önderliğinde Büyük Bulgar Devleti kuruldu. Hazar baskısıyla dağılan Bulgarların iki kolu tarihte önemli izler bıraktı:

• Tuna Bulgarları: Asparuh önderliğinde Balkanlar'a geçip Tuna'nın güneyinde bir devlet kurdular. Kalabalık Slav nüfusu içinde zamanla Hristiyanlığı kabul ettiler ve dillerini kaybederek Slavlaştılar.
• İtil (Volga) Bulgarları: İtil ve Kama ırmakları çevresine yerleştiler. 922'de Abbasi halifesinin gönderdiği elçilik heyetiyle ilişki kurarak İslamiyet'i kabul ettiler; bu heyetin üyesi İbn Fadlan'ın yazdıkları, bölge hakkında değerli bir kaynaktır. Devlet XIII. yüzyılda Moğollar tarafından yıkıldı.

Peçenekler ve Kumanlar

Peçenekler, IX. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlara yerleşti. Bizans, onları zaman zaman Ruslara ve öteki topluluklara karşı müttefik olarak kullandı. Balkanlar'a yönelen Peçenekler, 1091'de Bizans ve Kuman ordularına yenilerek dağıldı.

Kumanlar (Kıpçaklar), XI. yüzyıldan itibaren Karadeniz'in kuzeyindeki geniş bozkırlara egemen oldu; bu bölge İslam kaynaklarında Deşt-i Kıpçak diye anılır. Kancadaki sözlük, Codex Cumanicus, Kuman dilinin en önemli yazılı belgesidir. XIII. yüzyılda Moğol saldırılarından kaçan Kumanların bir kısmı Macaristan'a sığınarak zamanla eridi. Kıpçak kökenli askerler daha sonra Mısır'da Memlük Devleti'nin yönetici kesiminde önemli bir yer tuttu.

Neden kalıcı olamadılar?

Avrupa'ya yönelen Türk topluluklarının çoğu, kurdukları devletler yıkıldıktan sonra kalıcı bir yurt oluşturamadı. Bunun nedenleri arasında, kalabalık yerli halklar arasında sayıca az kalmaları, onların dinini ve dilini benimseyerek kaynaşmaları, Bizans'ın Türk toplulukları birbirine karşı kullanması ve bozkırın doğusundan gelen yeni göç dalgalarının baskısı sayılır.

Modülün özeti

Bu dersle ilk Türk devletleri modülünün konuları tamamlanıyor: Orta Asya'daki anayurt ve göçler, devlet anlayışı, ordu, ekonomi ve toplum, Asya Hun Devleti, Kök Türkler, Uygurlar ve son olarak Avrupa'ya ve Karadeniz'in kuzeyine yönelen Türk toplulukları.

Örnek 1 — Kavimler Göçü

Soru: Kavimler Göçü'nü başlatan gelişme hangisidir?

• A) Roma'nın Hunlara saldırması
• B) Hunların İtil'i geçerek Gotları yenmesi ve Germen kavimlerini yerinden etmesi
• C) Hazarların Musevi olması
• D) Avarların İstanbul'u kuşatması
• E) Bulgarların İslamiyet'i kabul etmesi

Çözüm: Hunların önünden kaçan kavimler Roma sınırlarına yığıldı. Cevap: B.

Örnek 2 — Hazar hoşgörüsü

Soru: Hazar başkentinde farklı dinlerden kişilerin davalarına kendi dinlerinden yargıçların bakması neyi gösterir?

• A) Tek bir dinin zorunlu olduğunu
• B) Yargının olmadığını
• C) Dinî çeşitliliğe saygı gösteren bir yönetim anlayışını
• D) Hazarların Hristiyan olduğunu
• E) Ticaretin yasaklandığını

Çözüm: Her topluluğun kendi hukukuna göre yargılanması dinî çeşitliliğe saygıyı yansıtır. Cevap: C.

Örnek 3 — Bulgar kolları

Soru: Tuna Bulgarları ile İtil Bulgarlarının din tercihleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) İkisi de İslamiyet'i kabul etti.
• B) İkisi de Museviliği kabul etti.
• C) Tuna Bulgarları Museviliği, İtil Bulgarları Hristiyanlığı
• D) Tuna Bulgarları Hristiyanlığı, İtil Bulgarları İslamiyet'i
• E) İkisi de Maniheizmi kabul etti.

Çözüm: Tuna Bulgarları Slavlar arasında Hristiyanlaştı; İtil Bulgarları 922'de Müslüman oldu. Cevap: D.

Örnek 4 — Kalıcılık sorunu

Soru: Avrupa'daki Türk topluluklarının çoğunun kalıcı olamamasının nedenlerinden biri hangisidir?

• A) Kalabalık yerli halklar arasında sayıca az kalıp onların din ve dilini benimsemeleri
• B) Hiç devlet kuramamaları
• C) Yazı bilmeleri
• D) Bizans'ı yıkmaları
• E) Orta Asya'ya geri dönmeleri

Çözüm: Sayıca az olan topluluklar zamanla çoğunluk içinde eridi. Cevap: A.

• Kavimler Göçü'nü başlatan topluluğu Avarlar sanmak. Göçü başlatan Avrupa Hunlarıdır.
• İstanbul'u kuşatan ilk Türk topluluğunu Hunlar sanmak. 626'da İstanbul'u kuşatan Avarlardır.
• Museviliği kabul eden devleti İtil Bulgarları sanmak. Musevilik Hazarlarla ilgilidir; İtil Bulgarları İslamiyet'i kabul etti.
• Bulgarların iki kolunu karıştırmak. Tuna Bulgarları Slavlaştı; İtil Bulgarları Müslüman oldu.
• Attila hakkındaki Avrupa anlatısını tarafsız saymak. Avrupa kaynakları onu düşman gözüyle anlatır.