Kök Türkler

On dokuzuncu yüzyılın sonunda Moğolistan'daki bir vadide bulunan büyük taş anıtlar Avrupa'daki bilim insanlarını uzun süre uğraştırdı. Anıtların bir yüzünde Çince yazı vardı ve okunabiliyordu; öteki yüzlerini ise kimsenin tanımadığı, köşeli işaretler kaplıyordu. Bu işaretlere bir süre "Sibirya runları" dendi. 1893'ün sonunda Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen, işaretlerin sağdan sola okunduğunu ve ünlü seslere göre değişen harflerden oluştuğunu çözdü. Anlatıldığına göre çözdüğü ilk sözcükler arasında Tanrı ve Türk vardı. Taşlar konuşmaya başladığında, bir bozkır halkının kendi tarihini kendi dilinde, kendi bakış açısıyla anlattığı ortaya çıktı. Asya Hunlarını hep Çinli tarihçilerin gözünden tanımıştık; bu kez anlatıcı Türklerin kendisiydi. Bu derste o yazıtları diken devleti, Kök Türkleri inceliyoruz.

• I. Kök Türk Devleti'nin kuruluşunu ve yükselişini açıklarsın.
• Devletin bölünmesini, Çin egemenliğini ve bağımsızlık mücadelesini açıklarsın.
• II. Kök Türk (Kutluk) Devleti'nin önemli kişilerini ve olaylarını sıralarsın.
• Orhun Yazıtları'nın içeriğini ve tarihî önemini değerlendirirsin.

Kuruluş: Türk adı devletin adı oluyor

Kök Türkler, Altay Dağları çevresinde yaşayan ve başlangıçta bozkırın egemen gücü olan Avarlara bağlı bir topluluktu. Önderleri Bumin, 552'de Avarları yenerek bağımsızlığını ilan etti ve kağan unvanını aldı. Devletin merkezi, Asya Hunlarından beri kutsal sayılan Ötüken oldu.

Kök Türk Devleti'ni öncekilerden ayıran en önemli özellik, Türk adını devletin resmî adı olarak kullanan ilk devlet olmasıdır. Bu nedenle Türk adı bundan sonra yalnız bir boyun değil, geniş bir siyasi birliğin ve bir milletin adı hâline geldi.

Çin kaynakları, Kök Türklerin sancaklarında altın bir kurt başı taşıdığını aktarır. Kurt, onların türeyiş efsanesinde de soyun atası olarak yer alır; bu simge, Kök Türklerin kendilerini nasıl tanımladıklarını gösteren ipuçlarından biridir.

Devlet, ikili teşkilat anlayışına göre örgütlendi. Bumin Kağan doğu kanadının başındaydı; batı kanadını ise kardeşi İstemi Yabgu yönetiyordu.

Yükseliş

Bumin'in ölümünden sonra oğulları tahta geçti. Mukan Kağan döneminde doğu kanadı en güçlü dönemini yaşadı. Kuzey Çin'de birbiriyle rekabet eden hanedanlar, Kök Türklerin desteğini kazanmak için onlara her yıl büyük miktarda ipek gönderdi.

Batıda İstemi Yabgu, İran'daki Sasanilerle anlaşarak Orta Asya'nın güneyine egemen olan Akhunları yıktı. Böylece İpek Yolu'nun Orta Asya'dan geçen kesimi büyük ölçüde Kök Türklerin denetimine girdi. Ancak ipek ticareti yüzünden Sasanilerle anlaşmazlık çıktı. Sasaniler Türk tüccarlarının ipeğini ülkelerinden geçirmek istemeyince İstemi Yabgu, Sasanilerin rakibi Bizans ile ilişki kurdu; iki taraf arasında elçiler gidip geldi. Bu gelişme, Kök Türklerin Çin'den Bizans'a uzanan geniş bir diplomasi ağının parçası olduğunu gösterir.

Bölünme ve Çin egemenliği

Geniş topraklar, taht kavgaları ve Çin'in kışkırtmaları devleti zayıflattı. 582'de doğu ve batı kanatları birbirinden koptu ve Kök Türkler Doğu Kök Türk ile Batı Kök Türk adlı iki ayrı devlete bölündü. Çin'de yeniden güçlenen Tang hanedanı, iki kanadın iç çekişmelerinden yararlandı. 630'da Doğu Kök Türkler, 659'da ise Batı Kök Türkler Çin egemenliğine girdi.

Çin egemenliği yaklaşık yarım yüzyıl sürdü. Bu dönemde Türk beyleri Çin unvanları aldı, Türk savaşçıları Çin'in seferlerinde kullanıldı. Ancak bağımsızlık isteği sönmedi. 639'da Kürşad ve kırk arkadaşı, Çin sarayında imparatora karşı bir baskın düzenledi. Girişim başarısız oldu ve Kürşad ile arkadaşları öldürüldü; ama bu olay Türk tarih yazımında bağımsızlık ruhunun simgesi olarak hatırlanır.

II. Kök Türk (Kutluk) Devleti

682'de İlteriş Kutluk Kağan, Çin'e karşı ayaklanarak Kök Türk Devleti'ni yeniden kurdu. Bu devlete II. Kök Türk ya da Kutluk Devleti denir. İlteriş'in en önemli yardımcısı, Çin'de yetişmiş deneyimli bir devlet adamı olan Tonyukuktu. İlteriş'ten sonra kardeşi Kapgan Kağan devleti genişletti.

Devlet en parlak dönemini Bilge Kağan zamanında yaşadı. Bilge Kağan'ın kardeşi Kül Tigin ordunun başında büyük başarılar kazandı; yaşlı Tonyukuk da devletin danışmanı olarak görevini sürdürdü. Bilge Kağan, Çin ile savaştan çok barışçı bir ilişki kurmaya çalıştı.

Bilge Kağan'ın 734'te ölümünün ardından taht kavgaları yeniden başladı. 744'te Uygur, Basmıl ve Karluk boylarının birleşik saldırısıyla II. Kök Türk Devleti yıkıldı.

Orhun Yazıtları

Kök Türklerin en önemli mirası Orhun Yazıtlarıdır. Moğolistan'da, Orhun Irmağı çevresindeki bu anıtlardan en tanınmışları üç tanedir: Tonyukuk Yazıtı, Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı. Tonyukuk Yazıtı'nı Tonyukuk kendisi yazdırmıştır; Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metnini ise Yollug Tigin kaleme almıştır.

Yazıtlar, Kök Türk alfabesiyle yazılmıştır. Bu alfabe yaklaşık 38 harften oluşur, sağdan sola yazılır ve bazı ünsüzler için ünlü seslerin kalın ya da ince oluşuna göre farklı harfler kullanılır. Yazıtlar, Türkçenin yazılı olarak bugüne ulaşan en eski büyük metinleri arasındadır ve Türk adının bir millet adı olarak geçtiği ilk Türkçe belgelerdendir.

İçerik: Yazıtlar, devletin kuruluşunu, Çin egemenliği yıllarını, bağımsızlık mücadelesini ve kağanların başarılarını anlatır. Türk halkına öğütler verir: Çin'in bol ipeği ve tatlı sözlerine kanan Türklerin nasıl yıkıma uğradığını hatırlatır, Ötüken'den ayrılmamayı ve birlik içinde kalmayı öğütler. Kağanın halkına karşı sorumluluklarını ve halkın kağana karşı görevlerini dile getirir. Bu yönleriyle yazıtlar hem bir tarih belgesi hem de bir siyasi öğüt metnidir.

Yazıtlar tarihçi için değerlidir, ama kağanların ağzından ve onların bakış açısıyla yazıldıklarını unutmamak gerekir. Zaferler öne çıkarılır, yenilgiler çoğu zaman halkın hatalarına bağlanır. Bu yüzden yazıtlar, Çin kaynaklarıyla karşılaştırılarak okunduğunda daha sağlam bilgi verir.

Kök Türklerin önemi

Kök Türkler Türk adını siyasi bir kimliğe dönüştürdü, Orta Asya'daki Türk boylarını geniş bir birlik içinde topladı, ipek ticaretinin geçtiği yolların büyük kesimini denetleyerek Çin, İran ve Bizans arasında etkili bir güç oldu ve kendi alfabeleriyle kendi tarihlerini yazdılar.

Kök Türk Devleti'ni yıkan birliğin içinde yer alan Uygurlar, bozkırın yönetimini devraldı. Sıradaki derste onların kent kurup yerleşik hayata geçmesini, yeni bir dini benimsemesini ve kendi yazılarını geliştirmesini inceliyoruz.

Örnek 1 — Türk adı

Soru: Kök Türk Devleti'ni Türk tarihi açısından öncekilerden ayıran özellik hangisidir?

• A) Ötüken'i merkez yapması
• B) Ordusunu onlu sisteme göre örgütlemesi
• C) Çin ile savaşması
• D) Türk adını devletin resmî adı olarak kullanan ilk devlet olması
• E) Kurultay toplaması

Çözüm: Türk adı bu devletle siyasi bir kimliğe dönüştü. Cevap: D.

Örnek 2 — Bizans ile ilişki

Soru: İstemi Yabgu'nun Bizans ile ilişki kurmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Sasanilerin ipek ticaretini engellemesi
• B) Bizans'ı fethetmek istemesi
• C) Hristiyanlığı kabul etmesi
• D) Çin'e karşı ittifak araması
• E) Avarları yenmek istemesi

Çözüm: İpeğin Sasani topraklarından geçirilmemesi, yeni bir ticaret ortağı aramayı gerektirdi. Cevap: A.

Örnek 3 — Kürşad

Soru: 639'daki Kürşad baskınının Türk tarihindeki anlamı hangisidir?

• A) Kök Türk Devleti'nin kurulması
• B) Çin egemenliğine karşı bağımsızlık ruhunun simgesi olması
• C) Orhun Yazıtları'nın dikilmesi
• D) Akhunların yıkılması
• E) Uygurların devlet kurması

Çözüm: Başarısız olsa da bağımsızlık isteğinin sönmediğini gösterdi. Cevap: B.

Örnek 4 — Yazıtların okunması

Soru: Orhun Yazıtları'nı tarih kaynağı olarak kullanırken hangi noktaya dikkat edilmelidir?

• A) Yazıtların Çince olduğuna
• B) Yazıtların hiç okunamadığına
• C) Kağanların bakış açısıyla yazıldıklarına ve başka kaynaklarla karşılaştırılması gerektiğine
• D) Yazıtların Uygurlar tarafından dikildiğine
• E) Yazıtların sonradan uydurulduğuna

Çözüm: Resmî bir anlatı, kendi taraflılığını da taşır. Cevap: C.

• Türk adını ilk kullanan devleti Asya Hunları sanmak. Türk adını devletin resmî adı yapan Kök Türklerdir.
• Bölünme yıllarını karıştırmak. 582 bölünme; 630 doğu, 659 batı Çin egemenliğine girdi.
• Tonyukuk Yazıtı'nın yazarını Yollug Tigin sanmak. Tonyukuk kendi yazıtını yazdırdı; Yollug Tigin Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını yazdı.
• Kutluk Devleti ile Uygurları karıştırmak. Kutluk Devleti II. Kök Türk Devleti'dir.
• Yazıtları tarafsız belge saymak. Kağanların bakış açısını yansıtırlar.