Asya Hun Devleti

Çinli tarihçi Sima Qian, bozkırdaki bir prensin askerlerini nasıl eğittiğini anlatır. Prens, uçarken ıslık sesi çıkaran özel bir ok yaptırır ve adamlarına tek bir emir verir: ıslıklı okun nereye gittiğini görürseniz siz de oraya atacaksınız. Önce av hayvanlarına nişan alır, sonra kendi değerli atına; tereddüt edenler ağır biçimde cezalandırılır. Sınamalar zorlaştıkça tereddüt edenlerin sayısı azalır ve sonunda hiç kimse duraksamaz. Anlatıya göre bu sorgusuz itaat eden birlik, prensin tahta çıkmasını sağlayan güç olur. Anlatı Çin kaynağından geldiği ve bir düşman hükümdarı anlattığı için ayrıntılarına dikkatle yaklaşmak gerekir. Yine de anlatının özü güvenilir görünür: bu hükümdar her şeyden önce ordusunu disipline sokmuştur. Bu derste o hükümdarın, Mete'nin, adıyla anılan devleti inceliyoruz.

• Asya Hun Devleti'nin kuruluşunu ve kaynaklardaki yerini açıklarsın.
• Mete döneminin askerî, siyasi ve ekonomik başarılarını sıralarsın.
• Asya Hunlarının Çin ile ilişkilerini değerlendirirsin.
• Devletin bölünme ve yıkılış nedenlerini açıklarsın.

Kaynaklar ve kuruluş

Asya Hunları hakkındaki bilgilerimizin büyük bölümü Çin kaynaklarından gelir. Çin kaynaklarında bu topluluk Hiung-nu adıyla anılır. Türk tarih yazımında Asya Hun Devleti, Orta Asya'da kurulan ve hakkında yazılı bilgi bulunan ilk Türk devleti olarak kabul edilir. Uluslararası araştırmalarda ise Hiung-nu'nun dili ve etnik yapısı tartışmalıdır; devletin farklı toplulukları bir araya getiren bir boylar birliği olduğu düşünülür. Kaynakların hemen hepsinin rakip Çin'den gelmesi, olayların Çin'in bakış açısıyla anlatıldığını da hatırlatır.

Devletin merkezi, Orhun ve Selenga ırmakları çevresindeki Ötüken bölgesiydi. Bu bölge sonraki Türk devletleri için de kutsal sayılan bir merkez oldu. Kaynaklarda adı geçen ilk hükümdar Teoman'dır. MÖ üçüncü yüzyılın sonlarında Çin'deki Qin hanedanı kuzey sınırını güçlendirmiş ve Hunları sınır bölgelerinden geri itmişti; Çin Seddi'nin birleştirilip uzatılması da bu döneme rastlar.

Mete dönemi

Teoman'ın oğlu Mete, MÖ 209'da tahta geçti. Mete döneminde devlet en güçlü çağını yaşadı.

Ordu: Mete, orduyu onluk birliklerden tümene uzanan düzenli bir yapıya kavuşturdu ve sıkı bir disiplin kurdu. Türk Kara Kuvvetleri, kuruluş yılı olarak Mete'nin tahta çıktığı MÖ 209'u kabul eder.

Bozkırın birleştirilmesi: Mete önce doğudaki güçlü komşusu Tung-huları yendi. Ardından batıdaki Yüeçileri ağır bir yenilgiye uğratarak batıya göç etmek zorunda bıraktı. Çin kaynaklarına göre Mete, Orta Asya'daki pek çok boyu ve küçük devleti kendi bayrağı altında birleştirdi. Böylece Orta Asya bozkırları ilk kez geniş bir siyasi birlik içine girdi.

Çin ile ilişkiler: Mete'nin en tanınmış başarısı Çin'e karşı kazandığı üstünlüktür. MÖ 200'de Han hanedanının kurucusu olan imparator, büyük bir orduyla Hunların üzerine yürüdü. Mete, imparatoru Pai-teng denen yerde kuşattı. Kuşatmanın ardından yapılan antlaşmayla Çin, Hunlara her yıl ipek, tahıl ve başka mallar göndermeyi kabul etti; Çin sarayından bir prenses de Hun hükümdarıyla evlendirildi. Çin bu antlaşmayla bir süre barışı sağlamış oldu; Hunlar ise hem değerli mallara hem de büyük bir saygınlığa kavuştu.

İpek Yolu: Mete'nin batıya doğru genişlemesiyle, Çin'den batıya uzanan ticaret yolunun geniş bir kesimi Hun denetimine girdi. Ticaret yolu üzerindeki vaha kentlerinden alınan vergiler devletin gücünü artırdı. Böylece Hunlar, Çin'den gelen ipeğin batıya akışında aracı ve denetleyici bir konuma yükseldi; bu konum, sonraki yüzyıllarda bozkır devletlerinin Çin ile ilişkisinin de temel ekseni oldu.

Toplum ve kültürden izler

Çin kaynakları, Hunların yılın belirli zamanlarında büyük toplantılar düzenlediğini, bu toplantılarda atalara, göğe ve yere kurbanlar sunduğunu, devlet işlerini görüştüğünü ve sürüleri saydığını aktarır. Bu toplantılar, sonraki Türk devletlerinde kurultay adıyla göreceğimiz geleneğin erken bir biçimi olarak değerlendirilir. Moğolistan'daki Noin-Ula kurganlarından çıkan ince dokumalar, Çin işi cilalı eşyalar ve madenî süslemeler ise Hun seçkinlerinin ticaret ve armağanlar yoluyla ne kadar zenginleştiğini gösterir. Bu buluntular, yazılı kaynakların Çin'den gelmesine karşın Hunların kendi dünyasına doğrudan bakabildiğimiz ender pencerelerdendir.

Mete'den sonra

Mete'nin MÖ 174'te ölümünden sonra devlet bir süre gücünü korudu. Ancak Çin, Han imparatoru Wudi döneminden itibaren daha saldırgan bir politika izledi. Çin hem büyük seferler düzenledi hem de Hun boylarını birbirine düşürmeye çalıştı. Hun beylerine unvanlar, hediyeler ve prensesler sunarak onları merkezden koparmaya çalışan bu politika, Çin'in bozkıra karşı en etkili araçlarından biri oldu.

MÖ birinci yüzyılda Hun hanedanında taht kavgaları başladı. Devlet ikiye bölündü: kardeşlerden Huhanye Çin'e bağlanmayı kabul ederken Çiçi batıya çekildi ve Talas çevresinde bir devlet kurdu. Çiçi, MÖ 36'da Çin ordusuna yenilerek öldürüldü.

Hunlar bir süre yeniden toparlansa da MS 48'de kuzey ve güney olarak yeniden bölündüler. Güney Hunları zamanla Çin'e bağlandı; Kuzey Hunları ise Çin ve müttefiklerinin saldırılarıyla dağıldı ve bir kısmı batıya göç etti. Ders kitaplarında Asya Hun Devleti'nin, Güney Hunlarının MS 216'da tamamen Çin egemenliğine girmesiyle sona erdiği kabul edilir.

Yıkılış nedenleri

Devletin zayıflayıp yıkılması tek bir olaya bağlanamaz; şu etkenler bir arada işledi:

• Taht kavgaları: Hanedan üyeleri arasındaki mücadeleler devleti böldü. Bu, kutun hanedanın ortak hakkı sayılmasıyla bağlantılıdır.
• Çin'in entrika politikası: Çin, Hun beylerini birbirine düşürerek birliği zayıflattı.
• Büyük Çin seferleri: Wudi döneminden başlayan seferler Hunları yıprattı.
• Doğal felaketler ve kıtlık: Kaynaklar, kuraklık ve hayvan kayıplarının da devleti sarstığını aktarır.
• Boyların ayrılması: Merkez zayıfladıkça bağlı boylar kendi yollarına gitti.

Asya Hunlarının önemi

Asya Hunları, bozkır devlet geleneğinin birçok unsurunu ilk kez açıkça ortaya koydu: ordunun onlu birliklere bağlanması, hükümdarın tanhu unvanıyla anılması, devletin sağ ve sol kanatlara ayrılarak yönetilmesi ve Ötüken'in kutsal merkez olması. Çin'i uzun süre vergiye bağlamaları, bozkır gücünün yerleşik bir imparatorluğa kabul ettirilebileceğini gösterdi. Kuzey Hunlarının bir bölümünün batıya göçü, Türk tarih yazımında Avrupa Hunlarıyla ilişkilendirilir; bu ilişki uluslararası araştırmalarda tartışmalıdır.

Sıradaki derste, Türk adını ilk kez bir devletin adı olarak resmen kullanan topluluğa geçiyoruz: Bumin ve İstemi'nin kurduğu, Orhun Irmağı kıyısına dikilen yazıtlarıyla kendi tarihini kendi diliyle anlatan Kök Türkler.

Örnek 1 — Kaynak

Soru: Asya Hunları hakkındaki bilgilerin büyük bölümünün Çin kaynaklarından gelmesi tarihçiye hangi uyarıyı yapar?

• A) Çin kaynaklarının hiç kullanılmaması gerektiğini
• B) Hunların yazı kullandığını
• C) Olayların rakip bir devletin bakış açısıyla anlatılmış olabileceğini
• D) Hunların Çin'i hiç tanımadığını
• E) Çin kaynaklarının her zaman tarafsız olduğunu

Çözüm: Kaynağın kimden geldiği, nasıl okunacağını belirler. Cevap: C.

Örnek 2 — Pai-teng

Soru: MÖ 200'deki Pai-teng kuşatmasının sonucu hangisidir?

• A) Çin'in Hunlara her yıl mal göndermeyi kabul etmesi
• B) Hunların Çin'e bağlanması
• C) Mete'nin öldürülmesi
• D) Devletin ikiye bölünmesi
• E) Yüeçilerin Çin'e göç etmesi

Çözüm: Antlaşmayla Çin ipek, tahıl ve başka mallar göndermeyi üstlendi. Cevap: A.

Örnek 3 — Çin politikası

Soru: Çin'in Hun beylerine unvan, hediye ve prenses sunmasının amacı hangisidir?

• A) Hunlarla ticareti bitirmek
• B) Beyleri merkezden koparıp Hun birliğini zayıflatmak
• C) Hunları Budist yapmak
• D) Çin Seddi'ni yıkmak
• E) Hunları Avrupa'ya göndermek

Çözüm: Böl ve yönet anlayışıyla birlik içeriden zayıflatıldı. Cevap: B.

Örnek 4 — Bölünme

Soru: MÖ birinci yüzyılda Hunların ikiye bölünmesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Ticaretin bitmesi
• B) İslamiyet'in kabulü
• C) Yazının icadı
• D) Taht kavgaları
• E) Denizcilik

Çözüm: Huhanye ile Çiçi arasındaki mücadele devleti böldü. Cevap: D.

• Çin Seddi'ni Mete'nin yaptırdığını sanmak. Sed Çinliler tarafından, bozkır akınlarına karşı yapıldı.
• Tanhu unvanını Kök Türklere bağlamak. Tanhu Asya Hun hükümdarlarının unvanıdır.
• Huhanye ile Çiçi'yi karıştırmak. Huhanye Çin'e bağlandı, Çiçi batıya çekildi.
• Hiung-nu'nun etnik yapısını tartışmasız sanmak. Türk tarih yazımı ile uluslararası araştırmalar arasında farklı görüşler vardır.
• Sima Qian'ın anlatısını tarafsız saymak. Rakip bir devletin tarihçisinin anlatısıdır.