YKS Tarih · İlk Türk Devletleri · TAR-H03-L03

Türk kültürü: ordu, ekonomi, toplum

TYTAYT-1sınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

Sonbaharda hükümdarın emri gelir: büyük av başlayacaktır. Binlerce atlı, günlerce sürecek bir yürüyüşle geniş bir alanın çevresine dağılır ve dev bir çember oluşturur. Çember yavaş yavaş daralır; içinde kalan geyikler, yaban eşekleri ve kurtlar ortaya doğru sürülür. Kimsenin sırasını bozmasına izin verilmez; zamanından önce ok atan ya da hayvanın kaçmasına yol açan ceza görür. Av sonunda bol et sağlanır, ama asıl kazanç başka bir yerdedir: binlerce atlı, bir komutanın işaretiyle birlikte hareket etmeyi, kuşatmayı ve beklemeyi öğrenmiştir. Bozkırda av, savaşın provasıydı. Bu derste ilk Türk devletlerini ayakta tutan üç temeli inceliyoruz: at sırtındaki orduyu, sürülere dayanan ekonomiyi ve bu ikisinin şekillendirdiği toplum yapısını, inançları ve sanatı.

2Hedefler

Ordu-millet anlayışını, onlu sistemi ve bozkır savaş taktiklerini açıklarsın.
Hayvancılığa dayalı ekonomiyi ve ticaretin önemini açıklarsın.
Aile ve toplum yapısını, toplumsal farkları ve kadının konumunu değerlendirirsin.
Gök Tanrı inancını, ölüm törenlerini, balbal ve kurganları açıklarsın.

3Konu anlatımı

Ordu-millet

İlk Türk devletlerinde ayrı ve sürekli bir asker sınıfı yoktu. Ata binebilen ve silah kullanabilen her erkek aynı zamanda askerdi. Çocuklar küçük yaşta ata binmeyi ve ok atmayı öğrenirdi. Barışta çoban olan kişi, savaş çağrısı geldiğinde kendi atı ve silahıyla birliğine katılırdı. Toplum ile ordunun bu kadar iç içe olmasına ordu-millet anlayışı denir. Bu yapı, bozkır devletlerinin kısa sürede büyük ordular toplayabilmesini sağladı.

Ordunun temel gücü atlı birliklerdi. Hafif zırhlı, hızlı atlar ve uzaktan etkili bileşik yaylar, bozkır ordularına yerleşik toplumların piyadelerine karşı büyük bir hareket üstünlüğü kazandırdı. Her savaşçının yanında birden fazla at bulunması, uzun yolların hızla aşılmasını sağlıyordu.

Onlu sistem: Ordu onar kişilik birliklerden başlayarak yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayrıldı. On bin kişilik birliğe tümen denirdi. Bu düzen komutanın emrinin hızla en küçük birliğe ulaşmasını ve büyük bir ordunun disiplinle yönetilmesini sağladı. Onlu sistemin orduya bu biçimde yerleştirilmesi geleneksel olarak Asya Hun hükümdarı Mete'ye bağlanır. Bugün kullanılan onbaşı, yüzbaşı ve binbaşı gibi rütbe adları bu düzenin izlerini taşır.

Turan taktiği: Bozkır ordularının bilinen savaş yöntemi, sahte bir geri çekilmeyle düşmanı peşine takmak, onu önceden hazırlanmış bir pusuya çekmek ve yanlardan kuşatarak çember içine almaktır. Bu yönteme Turan taktiği ya da hilal taktiği denir. Kancadaki sürek avı, bu kuşatma hareketinin barış zamanındaki talimiydi.

Ekonomi: sürüler ve yollar

Ekonominin temeli hayvancılıktı. At, koyun, keçi, sığır ve iki hörgüçlü deve beslenirdi. Hayvanlardan et ve süt, sütten yoğurt, peynir ve kısrak sütünden yapılan kımız elde edildi. Yünden keçe dövülüp çadırlar ve giysiler yapıldı; deri ve kürk hem kullanıldı hem satıldı. Irmak boylarında ve vahalarda darı, arpa ve buğday ekilse de tarım sınırlı kaldı.

Madencilik ve demircilik de önemliydi. Çin kaynakları, Kök Türklerin bağımsızlıklarından önce Avarlar adına demircilik yaptıklarını aktarır. Kök Türklerin türeyişini anlatan Ergenekon Destanı'nda, dağlarla çevrili bir vadide çoğalan Türklerin demirden bir dağı eriterek dışarı çıktığı anlatılır. Bu bir destandır; ama demir işçiliğinin Türk kimliğinde ne kadar önemli bir yer tuttuğunu gösterir.

Ticaret: Bozkır halkı ürettiği hayvan ve hayvan ürünlerini, yerleşik komşularının ipek, tahıl ve el sanatları ürünleriyle değiştirdi. Çin'den Batı'ya uzanan İpek Yolu'nun önemli bir bölümü Türk yurdundan geçiyordu. Bu yolu denetlemek, geçiş vergileri ve ticaret kazancı demekti. Bu yüzden Türk devletleri ile Çin arasındaki mücadelenin önemli bir nedeni ekonomikti. Güçlü dönemlerinde bazı Türk devletleri Çin'den düzenli olarak ipek ve başka mallar aldı.

Toplum yapısı

Toplumun temel birimi ailedir; eski Türkçede aileye oguş denirdi. Aile genellikle anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşurdu; evlenen oğul kendi çadırını kurarak yeni bir aile oluştururdu. Ders kitapları ailenin genellikle tek eşli olduğunu belirtir; hükümdar ailelerinde bunun istisnaları görülür.

Kadın toplumsal hayatta görece güçlü bir konumdaydı. Ata biner, gerektiğinde savaşa katılır, mal sahibi olabilirdi. Hükümdar eşinin devlet işlerindeki yeri bir önceki derste ele alındı.

Toplumda Hindistan'daki gibi doğuştan belirlenen katı bir kast düzeni yoktu; yetenekli bir savaşçı yükselebilirdi. Ancak bu, herkesin eşit olduğu anlamına gelmez. Beyler ile halk, zengin ile yoksul arasında belirgin farklar vardı. Savaşta esir alınanlar kul ve küng adıyla çalıştırılırdı.

İnanç, ölüm ve sanat

İlk Türklerin inancının merkezinde gökyüzüyle özdeşleştirilen yaratıcı Gök Tanrı vardı. Bunun yanında atalara saygı, yer ve su ruhlarına inanç gibi doğayla ilgili inanışlar da yaygındı. Dinî törenleri ve ruhlarla ilişkiyi yürüten kişilere kam denirdi.

Türkler ölümden sonra hayatın sürdüğüne inanırdı. Ölen kişi için yuğ denen yas ve cenaze töreni düzenlenir, ağıtlar yakılırdı. Ölü, eşyaları ve bazen atıyla birlikte gömülür, üzerine kurgan denen toprak tepe yığılırdı. Mezarın yanına dikilen taşlara balbal denir. Ders kitaplarındaki yaygın açıklamaya göre balballar, ölen kişinin hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil eder ve öbür dünyada ona hizmet edeceklerine inanılırdı. Bu açıklama kaynaklarda yaygın olsa da balbalların anlamı üzerine farklı yorumlar da vardır.

Sanatta hayvan figürlerinin ön planda olduğu ve hayvan üslubu denen bir anlayış gelişti; kemer tokaları, at koşum takımları ve madenî süs eşyaları bu üslupla bezendi. Müzikte kopuz çalınır, destanlar kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılırdı. Alp Er Tunga, Oğuz Kağan, Türeyiş ve Ergenekon destanları bu sözlü geleneğin tanınmış ürünleridir.

Üç temelin birliği

Ordu, ekonomi ve toplum birbirinden ayrılmaz. Hayvancılık ekonomisi atı ve hareketliliği zorunlu kıldı; at ve hareketlilik güçlü bir atlı orduyu doğurdu; ordu ise ticaret yollarını ve otlakları korudu. Bu bütünlük, bozkır devletlerine kısa sürede büyük bir güç kazandırdı. Aynı bütünlük, otlakların kaybı ya da büyük bir yenilgi karşısında devleti hızla sarsılabilir kıldı.

Sıradaki derste bu kültürün bilinen ilk büyük devletine geçiyoruz: Asya Hun Devleti, ordusunu disipline sokan Mete ve onun Çin ile mücadelesi.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Ordu-millet

Soru: İlk Türk devletlerinde ordu-millet anlayışını en iyi gösteren özellik hangisidir?

A) Paralı askerlerin kullanılması
B) Yalnız soyluların savaşa katılması
C) Ata binip silah kullanabilen her erkeğin aynı zamanda asker olması
D) Ordunun yalnız piyadelerden oluşması
E) Askerlerin yabancı ülkelerden getirilmesi

Çözüm: Toplum ile ordu iç içeydi; ayrı bir asker sınıfı yoktu. Cevap: C.

Örnek 2 — Turan taktiği

Soru: Turan taktiğinin temel özelliği hangisidir?

A) Kaleleri uzun süre kuşatmak
B) Sahte geri çekilmeyle düşmanı pusuya çekip kuşatmak
C) Denizden saldırmak
D) Yalnız piyade kullanmak
E) Savaştan kaçınmak

Çözüm: Sahte geri çekilme ve hilal biçiminde kuşatma bu taktiğin özüdür. Cevap: B.

Örnek 3 — Ekonomi ve siyaset

Soru: Türk devletleri ile Çin arasındaki mücadelenin ekonomik nedeni hangisidir?

A) Çin'in hayvancılığı yasaklaması
B) Türklerin tarıma geçmek istemesi
C) Deniz ticaretinin paylaşılamaması
D) Madenlerin tükenmesi
E) İpek Yolu'nun ve ticaret kazancının denetlenmesi

Çözüm: Ticaret yolunu elinde tutan, geçiş vergilerini ve kazancı da elinde tutuyordu. Cevap: E.

Örnek 4 — Balbal

Soru: Balballar için ders kitaplarında yapılan yaygın açıklama hangisidir?

A) Ölen kişinin hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil ettikleri
B) Sınır taşı oldukları
C) Takvim işaretleri oldukları
D) Ticaret anlaşmalarını gösterdikleri
E) Tapınak sütunları oldukları

Çözüm: Balbalların öbür dünyada ölene hizmet edeceğine inanıldığı aktarılır; farklı yorumlar da vardır. Cevap: A.

5Tuzaklar

Onlu sistemi yalnız sayı düzeni sanmak. Onlu sistem ordunun komuta ve disiplin örgütüdür.
Ekonomiyi yalnız hayvancılıktan ibaret saymak. Demircilik ve ticaret de önemliydi.
Kast düzeni olmamasını tam eşitlik sanmak. Beyler ile halk, zengin ile yoksul arasında farklar vardı.
Destan anlatımlarını tarihî olgu gibi okumak. Ergenekon bir destandır; bir kültürel değeri yansıtır.
Balbalların anlamını kesin sanmak. Yaygın açıklamanın yanında farklı yorumlar da vardır.

6Tekrar kartı

Ordu-millet: her erkek asker, ayrı asker sınıfı yok; atlı birlikler, bileşik yay, yedek atlar.
Onlu sistem: onluk, yüzlük, binlik, tümen (on bin); geleneksel olarak Mete'ye bağlanır; rütbe adlarında izi var.
Turan (hilal) taktiği: sahte geri çekilme, pusu, kuşatma; sürek avı askerî talim.
Ekonomi: hayvancılık (et, süt, yoğurt, peynir, kımız, keçe, deri, kürk), sınırlı tarım; demircilik (Avarlar için, Ergenekon); İpek Yolu ve ticaret.
Toplum: oguş (aile), genellikle tek eşli; kadının görece güçlü konumu; kast yok ama bey-halk ve zengin-yoksul farkı; kul ve küng.
İnanç: Gök Tanrı, atalar, yer-su; kam. Ölüm: yuğ töreni, kurgan, balbal (yaygın açıklama ve farklı yorumlar).
Sanat: hayvan üslubu, kopuz, sözlü destanlar (Alp Er Tunga, Oğuz Kağan, Türeyiş, Ergenekon).

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
On bin kişilik askerî birliğe ne ad verilir?
1. A)Onluk
2. B)Yüzlük
3. C)Tümen
4. D)Binlik
5. E)Boy
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Onlu sistemin en büyük birimi olan bu birlik bir komutanın emrinde toplanırdı.
Soru 2 · Kolay
Kısrak sütünden yapılan bozkır içeceği hangisidir?
1. A)Kımız
2. B)Ayran
3. C)Boza
4. D)Şerbet
5. E)Kefir
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Mayalanmış kısrak sütünden elde edilen bu içecek bozkır mutfağının temel ürünlerindendi.
Soru 3 · Kolay
İlk Türklerde ölen kişi için düzenlenen yas ve cenaze törenine ne ad verilir?
1. A)Toy
2. B)Kurultay
3. C)Şölen
4. D)Kam
5. E)Yuğ
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Ağıtların yakıldığı bu tören, ölümden sonraki hayata duyulan inancı yansıtır.
Soru 4 · Kolay
İlk Türklerde dinî törenleri yürüten kişilere ne ad verilir?
1. A)Yabgu
2. B)Tigin
3. C)Şad
4. D)Kam
5. E)Tanhu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Ruhlarla ilişkiyi sağladığına inanılan bu kişiler törenlerin yöneticisiydi.
Soru 5 · Orta
Bozkır ordularının yerleşik toplumların ordularına karşı üstünlüğünün temel kaynağı hangisidir?
1. A)Büyük kaleleri
2. B)Atlı birliklerin hızı ve hareket kabiliyeti
3. C)Donanmaları
4. D)Piyade sayısı
5. E)Paralı askerleri
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Hızlı atlar, yedek atlar ve uzaktan etkili yaylar bozkır savaşçısına büyük üstünlük sağlıyordu.
Soru 6 · Orta
Ergenekon Destanı'nda Türklerin demirden dağı eritmesi hangi değeri yansıtır?
1. A)Demir işçiliğinin Türk kimliğindeki önemini
2. B)Deniz ticaretinin önemini
3. C)Tarımın önemini
4. D)Yazının önemini
5. E)Kent hayatının önemini
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Destan, demircilik ustalığını bir halkın kurtuluşuyla ilişkilendirmektedir.
Soru 7 · Orta
Sürek avlarının askerî açıdan önemi hangisidir?
1. A)Ticareti artırması
2. B)Tarımı geliştirmesi
3. C)Yazıyı yaygınlaştırması
4. D)Atlıların birlikte hareket etme, kuşatma ve disiplin talimi yapması
5. E)Ordunun dağıtılması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Çemberi daraltan binlerce atlı, savaştaki kuşatma hareketini barışta çalışmış olurdu.
Soru 8 · Orta
İlk Türk toplumunda savaş esirlerine verilen ad hangisidir?
1. A)Bey ve budun
2. B)Kul ve küng
3. C)Tigin ve şad
4. D)Kam ve yargucı
5. E)Tanhu ve hatun
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Esir alınanlar çalıştırılmak üzere topluma katılıyordu.
Soru 9 · Orta
Onlu sistemin ordu yönetimine katkısı hangisidir?
1. A)Askerlerin sayısını azaltması
2. B)Ordunun dağılmasına yol açması
3. C)Emirlerin hızla en küçük birliğe ulaşması ve disiplinin sağlanması
4. D)Komutanları ortadan kaldırması
5. E)Ordunun yalnız piyadelerden oluşması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Her kademenin bir komutanının olması, büyük orduların düzenli yönetilmesini mümkün kılmıştır.
Soru 10 · Orta
İlk Türklerde sanatın belirgin özelliği hangisidir?
1. A)Büyük taş tapınaklar
2. B)Mermer heykeller
3. C)Fresk resimler
4. D)Mozaik döşemeler
5. E)Hayvan figürlerinin öne çıktığı hayvan üslubu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Taşınabilir eşyalar üzerindeki hayvan bezemeleri konargöçer yaşamın sanatıdır.
Soru 11 · Orta
İlk Türk toplumunda yetenekli bir savaşçının yükselebilmesi neyi gösterir?
1. A)Toplumun tamamen eşit olduğunu
2. B)Doğuştan belirlenen katı bir kast düzeninin olmadığını
3. C)Kast sisteminin uygulandığını
4. D)Hiç zengin olmadığını
5. E)Savaşın önemsiz olduğunu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Yükselme imkânı, konumun yalnız doğumla belirlenmediğini gösterir.
Soru 12 · Zor
"İlk Türk toplumunda kast olmadığına göre herkes eşitti" yargısı neden yanlıştır?
1. A)Toplumda kast olduğu için
2. B)Kadınların hiç hakkı olmadığı için
3. C)Herkesin asker olmadığı için
4. D)Ticaret yapılmadığı için
5. E)Bey ile halk, zengin ile yoksul arasında belirgin farklar bulunduğu ve esirlerin çalıştırıldığı için
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Doğuştan katı bir düzenin olmaması, toplumsal farkların olmadığı anlamına gelmez.
Soru 13 · Zor
Hayvancılık ekonomisi ile güçlü atlı ordu arasındaki ilişki hangisidir?
1. A)Hayvancılık atı ve hareketliliği zorunlu kılarak atlı orduya zemin hazırlamıştır.
2. B)İkisi arasında ilişki yoktur.
3. C)Ordu hayvancılığı yasaklamıştır.
4. D)Hayvancılık orduyu zayıflatmıştır.
5. E)Atlı ordu tarıma geçişle doğmuştur.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Sürüyle yaşayan toplumda her erkek atlıydı; bu da orduya doğal bir temel oluşturuyordu.
Soru 14 · Zor
Bozkır devletlerinin kısa sürede güçlenip kısa sürede sarsılabilmesinin ekonomik nedeni hangisidir?
1. A)Ticaretin hiç olmaması
2. B)Tarımın çok gelişmiş olması
3. C)Madenlerin çok olması
4. D)Ekonominin otlaklara ve sürülere bağlı olması, bunların kaybının devleti hızla zayıflatması
5. E)Yazının bilinmemesi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Sürü ve otlak kaybı, hem ekonomiyi hem de ona dayanan orduyu bir anda sarsıyordu.
Soru 15 · Zor
Ölünün eşyaları ve atıyla gömülmesi ilk Türklerin hangi inancını yansıtır?
1. A)Ölümün her şeyin sonu olduğu
2. B)Mezarların önemsiz olduğu
3. C)Ölümden sonra hayatın sürdüğü
4. D)Atların kutsal sayılmadığı
5. E)Eşyaların lanetli olduğu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Öbür dünyada ihtiyaç duyulacağı düşünülen eşyalar ölüyle birlikte toprağa verilmiştir.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Asya Hun Devleti» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
Bugün kullanılan onbaşı, yüzbaşı ve binbaşı rütbe adları hangi düzenin izlerini taşır?
1. A)Kast sisteminin
2. B)İkili teşkilatın
3. C)Kurultayın
4. D)Törenin
5. E)Onlu sistemin
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Bozkır ordusunun onluk, yüzlük ve binlik birlik komutanları bu adların kaynağıdır.
Soru 2 · Orta
Ders kitaplarına göre ilk Türk ailesinin genel özelliği hangisidir?
1. A)Çok eşliliğin herkes için kural olması
2. B)Ailenin hiç önemsenmemesi
3. C)Ailenin genellikle anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşması
4. D)Evlenen oğulun hiç ayrılmaması
5. E)Kadının hiç mal sahibi olamaması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Evlenen oğul kendi çadırını kurarak yeni bir aile oluştururdu.
Soru 3 · Zor
Çin kaynaklarının, Kök Türklerin bağımsızlıktan önce Avarlar adına demircilik yaptığını aktarması tarihçiye ne kazandırır?
1. A)Ergenekon Destanı'nın kesin olarak gerçek olduğunu kanıtlar.
2. B)Destandaki demir motifinin gerçek bir uğraşla ilişkili olabileceğini düşündürür.
3. C)Türklerin demir bilmediğini gösterir.
4. D)Avarların Türk olmadığını kanıtlar.
5. E)Çin kaynaklarının hep yanlış olduğunu gösterir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Bağımsız bir kaynak, destanın kültürel motifinin tarihsel bir arka planı olabileceğini gösterir ama destanı olgu hâline getirmez.
Soru 4 · Zor
Ordu-millet anlayışının bozkır devletlerine sağladığı avantaj ile taşıdığı riski birlikte veren seçenek hangisidir?
1. A)Ordu hiç kurulamadı; ticaret arttı.
2. B)Paralı askerler güçlendi; halk silahsızlandı.
3. C)Kaleler çoğaldı; atlar azaldı.
4. D)Kısa sürede büyük ordu toplanabildi; büyük bir yenilgi toplumun bütününü etkiledi.
5. E)Tarım gelişti; hayvancılık bitti.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Her erkek asker olduğu için savaştaki kayıp doğrudan aileleri ve üretimi vurmuştur.
Soru 5 · Zor
Balballar hakkında hangi yaklaşım tarih bilimine en uygundur?
1. A)Ders kitaplarındaki yaygın açıklamayı bilmek, ama farklı yorumların da bulunduğunu kabul etmek
2. B)Balbalların anlamının kesin olarak bilindiğini söylemek
3. C)Balbalları yok saymak
4. D)Balbalları Mısır'a bağlamak
5. E)Balbalların takvim olduğunu söylemek
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Arkeolojik nesnelerin anlamı yoruma açıktır; bilgiyi kaynağıyla ve tartışmasıyla birlikte bilmek gerekir.

H03 — İlk Türk Devletleri

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.