Türk kültürü: devlet anlayışı

Orhun Irmağı vadisinde dikilmiş bir taş anıtta, bir hükümdar halkına seslenir. Kendini övmek için büyük zaferlerini sayar ama asıl gururu başka bir yerdedir: aç halkı doyurduğunu, yoksul halkı zengin kıldığını, az olan halkı çoğalttığını söyler. Bu sözler bir propaganda metninin parçası olabilir; yine de bir şeyi açıkça gösterir. Bu hükümdar, iktidarını yalnız kılıcına değil, halkına sağladığı refaha dayandırma ihtiyacı duymaktadır. Halkını aç bırakan bir hükümdar, bozkır anlayışına göre tahtta kalma hakkını da yitirebilirdi. Peki bu hak nereden geliyordu, kim tarafından denetleniyordu ve hangi kurallara bağlıydı? Bu derste ilk Türk devletlerinin devlet anlayışını oluşturan temel kavramları inceliyoruz: hükümdarlığın kaynağı, devlet meclisi, yazısız hukuk ve geniş ülkelerin iki kanatlı yönetimi.

• Kut anlayışını ve hükümdarın görevlerini açıklarsın.
• Kurultayın yapısını ve işlevlerini belirtirsin.
• Törenin özelliklerini ve hükümdarla ilişkisini açıklarsın.
• İkili teşkilatın işleyişini, yararlarını ve sakıncalarını değerlendirirsin.

İl: devlet kavramı

İlk Türklerde devlet il ya da el sözcüğüyle anlatılırdı. Toplum küçükten büyüğe doğru halkalardan oluşuyordu: ailelerin birleşmesiyle sülale (urug), sülalelerin birleşmesiyle boy, boyların birleşmesiyle de aynı dili ve töreyi paylaşan budun meydana geliyordu; bu halkaları tek bir siyasi örgüt altında toplayan yapı ildi. Bir topluluğun ili olması, bağımsız olması demekti. Kök Türk yazıtları, ilini kaybedip başka bir gücün egemenliğine giren halkın yaşadığı yıkımı acı bir dille anlatır. Bu yüzden ilk Türk devletlerinde bağımsızlık en önemli değerlerden biri sayıldı.

Kut: hükümdarlık yetkisinin kaynağı

İlk Türk devletlerinde hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Bu yetkiye kut denir. Kut, hükümdar ailesine verilmiş sayılır ve kan yoluyla hanedanın erkek üyelerine geçerdi. Bu anlayış hükümdarın gücünü meşru kılıyor, ona halk gözünde kutsal bir saygınlık kazandırıyordu.

Ancak kut koşulsuz değildi. Kut sahibi hükümdardan halkını doyurması, giydirmesi, ülkeyi koruması, adaletle yönetmesi ve töreye uyması beklenirdi. Kancadaki yazıt sözleri bu beklentinin yansımasıdır. Büyük bir yenilgi, kıtlık ya da adaletsizlik, kutun hükümdardan çekildiğinin işareti olarak yorumlanabilirdi. Bu, hükümdarın yetkisini sınırlayan önemli bir anlayıştır.

Kutun önemli bir sonucu: Kut bütün hanedan üyelerine ait sayıldığı için tahtın kime geçeceği kesin bir kurala bağlanmamıştı. Hükümdarın ölümünden sonra kardeşler, oğullar ve yeğenler arasında taht kavgaları sık sık yaşandı. Ülke de hanedanın ortak malı gibi görüldüğü için toprakların hanedan üyeleri arasında paylaştırılması eğilimi vardı. Bu durum, pek çok Türk devletinin kısa sürede bölünmesinin ve yıkılmasının başlıca nedenlerinden biri olarak gösterilir.

Hükümdar ve unvanlar

Hükümdarlar kağan, han, hakan gibi unvanlar taşırdı; Asya Hunlarında hükümdara tanhu denirdi. Hanedanın erkek üyelerine tigin, yönetimde görev alan hanedan üyelerine şad ya da yabgu gibi unvanlar verilirdi. Hükümdarlığın simgeleri arasında tuğ, davul, otağ denen hükümdar çadırı, sancak ve taht sayılır.

Hükümdarın eşi hatun, devlet işlerinde etkin bir konuma sahipti. Kaynaklar, hatunun kurultay toplantılarına ve elçi kabullerine katıldığını, bazı devlet işlerinde söz sahibi olduğunu aktarır. Bu durum, Türk toplumunda kadının siyasi hayattaki yerini gösteren bir örnek olarak değerlendirilir.

Kurultay

Devletin önemli işlerinin görüşüldüğü meclise kurultay denir; toy ya da kengeş adları da kullanılır. Kurultaya hükümdar, hatun, hanedan üyeleri, boy beyleri ve devletin ileri gelenleri katılırdı. Savaş ve barış kararları, dış ilişkiler, töreye eklenecek yeni kurallar ve devletin geleceğini ilgilendiren önemli sorunlar burada görüşülürdü. Kurultay, bazı dönemlerde yeni hükümdarın belirlenmesinde ya da onaylanmasında da rol oynadı.

Kurultay bir danışma meclisiydi; son kararı hükümdar verirdi. Yine de hükümdarın önemli kararları boy beyleriyle görüşmesi, kararların daha geniş bir kabul görmesini sağlıyordu. Kurultay toplantıları çoğu zaman dinî törenler ve şölenlerle birlikte yapılırdı. Kurultayın varlığı boy beylerinin gücünün de hesaba katıldığını gösterir. Bozkır devletleri boyların katılımıyla ayakta duruyordu; beylerin desteğini yitiren bir hükümdar, onların atlı birliklerini, dolayısıyla ordusunun büyük bölümünü de yitirebilirdi.

Töre

İlk Türk devletlerinde toplumsal ve siyasi hayatı düzenleyen yazısız hukuk kurallarına töre denir. Töre; adalet, eşitlik, iyilik, doğruluk ve insanlık gibi ilkelere dayanırdı. Kuşaktan kuşağa aktarılan gelenekler, kurultayda alınan kararlar ve hükümdarların koyduğu kurallar töreyi oluşturuyordu. Töre değişmez değildi; ihtiyaç doğduğunda kurultayda yeni kurallar eklenebilirdi.

Törenin en önemli özelliği, hükümdarın da töreye uymak zorunda olmasıdır. Töreyi çiğneyen bir hükümdar, halkın ve beylerin gözünde meşruiyetini yitirebilirdi. Bu yüzden töre, kut anlayışıyla birlikte hükümdarın yetkisini sınırlayan ikinci önemli unsurdur. Töreye göre yargılama yapan görevlilere yargucı denirdi. Töre, farklı boylardan gelen insanları ortak kurallar etrafında birleştirdiği için budunun birliğini koruyan bir bağ işlevi de görüyordu.

Dünyaya hükmetme ülküsü

Bazı ilk Türk devletlerinde hükümdarların yalnız kendi halklarını değil, bütün dünyayı yönetmekle görevlendirildiği düşüncesi de görülür. Gök Tanrı'nın yeryüzündeki düzeni Türk hükümdarına emanet ettiği yolundaki bu anlayışa ders kitaplarında cihan hâkimiyeti ülküsü denir. Bu ülkü, geniş fetihlerin gerekçesi olarak kullanıldı ve hükümdarın dört yöne seferler düzenlemesine dinî bir anlam kazandırdı. Ancak bu bir ideal ve bir meşruiyet dilidir; hiçbir bozkır devleti gerçekte bütün dünyayı yönetmedi.

İkili teşkilat

İlk Türk devletleri geniş bozkırlara yayıldığı için ülke çoğu zaman iki kanada ayrılarak yönetildi. Buna ikili teşkilat denir. Doğu kanadı, hükümdarın doğrudan yönettiği ve daha üstün sayılan bölümdü. Batı kanadını ise hükümdarın kardeşi ya da yakın bir hanedan üyesi, genellikle yabgu unvanıyla yönetirdi. Batı kanadı doğuya bağlıydı. Kök Türklerde doğuyu Bumin Kağan'ın, batıyı kardeşi İstemi Yabgu'nun yönetmesi bu düzenin tanınmış örneğidir.

İkili teşkilat geniş toprakların daha kolay yönetilmesini ve korunmasını sağladı. Ancak merkezin zayıfladığı dönemlerde batı kanadı bağımsızlaşma eğilimi gösterdi; bu da devletlerin ikiye bölünmesine zemin hazırladı.

Devlet bu kavramlarla ayakta duruyordu; ama onu taşıyan, at sırtındaki ordu ile sürülere dayanan ekonomiydi. Sıradaki derste ordunun onlu birlikler hâlinde örgütlenmesine, bozkır ekonomisine ve toplumun gündelik hayatına geçiyoruz.

Örnek 1 — Kut

Soru: İlk Türklerde kut anlayışına göre hükümdarlık yetkisinin kaynağı hangisidir?

• A) Halkın seçimi
• B) Gök Tanrı tarafından verilmesi
• C) Kurultay oylaması
• D) Ordunun desteği
• E) Komşu devletlerin onayı

Çözüm: Yetkinin Gök Tanrı'dan geldiğine ve hanedana verildiğine inanılırdı. Cevap: B.

Örnek 2 — Taht kavgaları

Soru: İlk Türk devletlerinde taht kavgalarının sık yaşanmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Kurultayın hiç toplanmaması
• B) Hükümdarın töreye uymaması
• C) Kutun bütün hanedan üyelerine ait sayılması ve veraset kuralının belirsiz olması
• D) Ordunun olmaması
• E) Ülkenin tek kanattan yönetilmesi

Çözüm: Kesin bir veraset kuralı olmadığından her hanedan üyesi tahtta hak iddia edebiliyordu. Cevap: C.

Örnek 3 — Töre ve hükümdar

Soru: Törenin hükümdarı da bağlaması neyi gösterir?

• A) Hükümdarın yetkisinin sınırsız olduğunu
• B) Törenin yazılı olduğunu
• C) Kurultayın kaldırıldığını
• D) Hatunun yetkisiz olduğunu
• E) Hükümdarın yetkisinin hukukla sınırlandığını

Çözüm: Töreyi çiğneyen hükümdar meşruiyetini yitirebilirdi. Cevap: E.

Örnek 4 — İkili teşkilat

Soru: İkili teşkilatın sakıncası hangisidir?

• A) Batı kanadının merkez zayıfladığında bağımsızlaşma eğilimi göstermesi
• B) Geniş toprakların kolay yönetilmesi
• C) Doğunun üstün sayılması
• D) Hükümdarın doğuyu yönetmesi
• E) Ülkenin korunmasının kolaylaşması

Çözüm: Merkez güç kaybedince batı kanadı ayrılmaya yöneliyordu. Cevap: A.

• Kurultayı karar yetkisi tam olan bir meclis sanmak. Kurultay danışma meclisidir; son kararı hükümdar verir.
• Kutu koşulsuz bir yetki sanmak. Halkını koruyamayan hükümdarın kutu kaybettiğine inanılabilirdi.
• Töreyi değişmez sanmak. Kurultayda yeni kurallar eklenebilirdi.
• İkili teşkilatta batıyı üstün sanmak. Doğu üstündü, hükümdar doğuyu yönetirdi.
• Taht kavgalarını yalnız kişisel hırsa bağlamak. Temel neden kutun hanedana ait sayılması ve veraset kuralının belirsizliğidir.