Türklerin anayurdu ve göçler

Bozkırda bir kış, ilk karla başlamaz; asıl tehlike kar eridikten sonra gelir. Gündüz yumuşayan kar gece donar ve otların üzerini kalın bir buz kabuğu kaplar. Atlar toynaklarıyla bu kabuğu kırmaya çalışır, koyunlar ise beceremez. Birkaç hafta içinde sürünün büyük bölümü açlıktan ölür. Bozkır halkının yut dediği bu felaket, bir ailenin bütün servetini bir mevsimde silebilir. Ertesi bahar o aile ya da bütün bir boy, yeni otlaklar aramak için yola çıkar. Bu tek bir ailenin hikâyesi değildir; yüzyıllar boyunca tekrarlanan kuraklıklar, kışlar, kalabalıklaşan otlaklar ve komşu güçlerin baskısı, Orta Asya'dan Avrupa'ya, Hindistan'dan İran'a ve Anadolu'ya uzanan büyük göç dalgalarını doğurdu. Bu derste Türk adının anlamını, Türklerin ilk yurdunu ve onları bu yurttan çıkaran nedenleri inceliyoruz.

• Türk adının anlamı hakkındaki görüşleri açıklarsın.
• Orta Asya'nın sınırlarını, iklimini ve bu iklimin yaşam biçimine etkisini açıklarsın.
• Göçlerin nedenlerini ve yönlerini sıralarsın.
• Göçlerin Türk tarihine ve dünya tarihine etkilerini değerlendirirsin.

Türk adı

"Türk" adının anlamı üzerine farklı görüşler vardır. Kök Türk yazıtlarında ve eski sözlüklerde ad, güçlü, kuvvetli anlamıyla ilişkilendirilir. Çin kaynakları, Türklerin yaşadığı dağın biçimini miğfere benzeterek adı bu anlamla açıklar. Ziya Gökalp gibi bazı düşünürler ise adı töreli, kanun ve nizam sahibi anlamında yorumlamıştır; olgunluk çağı, türeyen gibi başka açıklamalar da öne sürülmüştür. Bu açıklamaların hiçbiri tek başına kesinleşmiş değildir; ders kitaplarında en çok öne çıkan anlam güçlü ve kuvvetlidir. Türk adı önce bir topluluğun adıyken, bir devletin resmî adı olarak ilk kez Kök Türkler döneminde kullanıldı; bu konuyu ileride ayrıca işleyeceğiz.

Anayurt: Orta Asya

Türklerin ilk yurdu olarak Orta Asya kabul edilir. Ders kitaplarında bu bölgenin sınırları genellikle şöyle verilir: doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, kuzeyde Altay ve Sayan dağları, güneyde Tanrı Dağları ve Hindukuşlar. Sınırlar kaynaklara göre küçük farklarla çizilir; önemli olan bölgenin geniş bozkırlardan, yüksek dağlardan ve büyük çöllerden oluştuğudur.

Orta Asya'nın iklimi karasaldır: yazlar sıcak ve kurak, kışlar uzun ve serttir; yağış azdır. Bu koşullar geniş tarım alanlarının oluşmasını zorlaştırırken uçsuz bucaksız otlaklar sunar. Bu yüzden ekonominin temeli hayvancılık oldu. Hayvanlarını beslemek için mevsime göre yer değiştiren topluluklar yazı serin dağ eteklerindeki yaylakta, kışı korunaklı vadilerdeki kışlakta geçirdi. Bu yaşam biçimine konargöçer hayat denir. Konargöçerlik, rastgele dolaşmak değil, belirli yollar ve belirli otlaklar arasında düzenli bir hareketti. Ata, keçe çadıra ve hareketli bir eşya düzenine dayanan bu kültürde at, hem ulaşımın hem savaşın hem de ekonominin merkezindeydi. Irmak boylarında ve vahalarda ise sınırlı da olsa tarım ve yerleşik hayat vardı.

Orta Asya'nın kültür çevreleri

Orta Asya'da kazılarla ortaya çıkarılan bazı kültür çevreleri şunlardır: Türkmenistan'daki Anav, Altay ve Yenisey çevresindeki Afanasyevo, Andronovo, Karasuk ve Tagar kültürleri. Bu kültürlerde tarım, hayvancılık, maden işçiliği ve at kullanımıyla ilgili izler bulunur. Ancak bu kültür çevrelerinin hepsinin doğrudan Türklere ait olduğu kesin değildir; araştırmacılar bunları Orta Asya'nın Türklerle ilişkilendirilen ya da Türk kültürünü besleyen çevreleri olarak değerlendirir.

Altay Dağları'ndaki Pazırık kurganlarından çıkan ve dünyanın bilinen en eski düğümlü halısı sayılan halı ile Kazakistan'daki Esik kurganında bulunan, altın süslemeli giysili bir savaşçı mezarı bozkır sanatının tanınmış örnekleridir. Bu buluntuların hangi topluluklara ait olduğu da tartışmalıdır; bozkırdaki pek çok topluluğun ortak bir kültür dünyasını paylaştığı düşünülür. Mezarların üzerine yığılan toprak tepelere kurgan denir; donmuş toprak sayesinde bazılarında halı, keçe ve ahşap gibi çabuk bozulan eşyalar korunmuştur.

Bozkır ile yerleşik komşular

Konargöçer topluluklar kendi ürettikleriyle yetinemiyordu. At, koyun, deri, yün ve keçe ürettiler; buna karşılık tahıl, ipek, demir ve el sanatları ürünlerine ihtiyaç duydular. Bu ihtiyaç, Çin ve İran gibi yerleşik komşularla sürekli bir ilişki doğurdu. Bu ilişki barış dönemlerinde ticaret ve evlilik yoluyla, gerilim dönemlerinde ise akınlar ve savaşlarla sürdü. Bozkırdaki güç dengesi değiştiğinde, örneğin bir boy yenildiğinde ya da yerleşik komşu baskısını artırdığında, bu ilişki göçe dönüşebiliyordu. Bu yüzden göçleri yalnız doğanın değil, siyasetin ve ekonominin de ürünü olarak okumak gerekir.

Göçlerin nedenleri

Türklerin Orta Asya'dan dışarıya göç etmesinin nedenleri birbirine bağlı birkaç başlıkta toplanır:

• İklim ve doğa koşulları: Kuraklıklar, yut gibi felaketler ve otlakların kuruması.
• Nüfus artışı: Sürüler ve insanlar çoğaldıkça otlaklar yetersiz kaldı.
• Salgın hayvan hastalıkları: Hayvancılığa dayanan bir ekonomide sürünün kaybı, aç kalmak demekti.
• Boylar arası mücadeleler: Güç kaybeden boylar başka bölgelere çekildi.
• Dış baskılar: Özellikle Çin'in baskısı ve başka toplulukların saldırıları.
• Bağımsız yaşama isteği: Başka bir gücün egemenliğine girmek istemeyen topluluklar yeni yurt aradı.

Bu nedenlerden biri tek başına değil, çoğu zaman birkaçı birlikte etkili oldu.

Göçlerin yönleri

Göçler farklı yönlere doğru gerçekleşti:

• Doğuya: Çin ve Mançurya yönüne.
• Güneye: Afganistan ve Hindistan yönüne; Akhunlar bu bölgede devlet kurdu.
• Batıya, Hazar'ın kuzeyinden: Karadeniz'in kuzeyinden Avrupa'ya. Avrupa Hunları, Avarlar, Bulgarlar, Peçenekler ve Kumanlar bu yolu izledi.
• Batıya, Hazar'ın güneyinden: İran, Azerbaycan ve Anadolu'ya. Oğuzlar bu yönden ilerledi.
• Kuzeye: Sibirya'ya; Yakutlar bu yöndeki toplulukların torunlarıdır.

Göçlerin sonuçları

Göçlerle Türk kültürü Asya'dan Avrupa'ya kadar geniş bir alana yayıldı ve farklı coğrafyalarda pek çok Türk devleti kuruldu. Hunların batıya ilerleyişi, IV. yüzyılda Kavimler Göçü'nü tetikleyerek Avrupa'nın siyasi haritasını değiştirdi. Bazı Türk toplulukları gittikleri bölgelerin halklarıyla kaynaşıp kendi dillerini ve kimliklerini zamanla kaybetti. Hazar'ın güneyinden gelen Oğuzlar ise sonraki yüzyıllarda Anadolu'yu yeni bir yurt hâline getirdi.

Göçle yeni yurtlar edinen bu toplulukları bir arada tutan şey ortak bir devlet anlayışıydı. Sıradaki derste o anlayışın temel kavramlarına bakıyoruz: hükümdarlık yetkisinin kaynağı sayılan kut, devlet işlerinin görüşüldüğü kurultay, yazısız hukuk olan töre ve ülkenin doğu ile batı olarak yönetilmesi.

Örnek 1 — Ekonominin temeli

Soru: Orta Asya'da ekonominin temelinin hayvancılık olmasının başlıca nedeni hangisidir?

• A) Denize kıyısının çok olması
• B) Karasal iklim nedeniyle tarıma elverişli alanların az, otlakların geniş olması
• C) Ormanların bütün bölgeyi kaplaması
• D) Yağışın bol olması
• E) Madenlerin bulunmaması

Çözüm: Kurak ve sert iklim geniş tarlalar yerine geniş otlaklar sundu. Cevap: B.

Örnek 2 — Konargöçerlik

Soru: Konargöçer hayatın tanımı hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Rastgele ve amaçsızca dolaşmak
• B) Yalnız kentlerde yaşamak
• C) Yalnız tarımla geçinmek
• D) Mevsime göre yaylak ve kışlak arasında düzenli yer değiştirmek
• E) Denizcilikle geçinmek

Çözüm: Konargöçerlik belirli otlaklar arasında düzenli bir harekettir. Cevap: D.

Örnek 3 — Göç yönü

Soru: Hazar Denizi'nin güneyinden batıya göç ederek İran ve Anadolu'ya ulaşan Türk topluluğu hangisidir?

• A) Oğuzlar
• B) Avarlar
• C) Bulgarlar
• D) Yakutlar
• E) Akhunlar

Çözüm: Oğuzlar bu yoldan ilerleyerek sonraki yüzyıllarda Anadolu'yu yurt edindi. Cevap: A.

Örnek 4 — Tartışmalı buluntu

Soru: Pazırık halısı gibi bozkır buluntularının değerlendirilmesinde hangi yaklaşım doğrudur?

• A) Hepsinin kesinlikle Türklere ait olduğunu söylemek
• B) Hiçbirinin bozkırla ilgisi olmadığını söylemek
• C) Bozkır kültür dünyasının ürünü olduklarını, hangi topluluğa ait olduklarının tartışmalı olduğunu belirtmek
• D) Onları Mısır'a bağlamak
• E) Onları yok saymak

Çözüm: Bozkır toplulukları ortak bir kültürü paylaştığı için aidiyet tartışmalıdır. Cevap: C.

• Türk adının tek ve kesin bir anlamı olduğunu sanmak. Farklı görüşler vardır; en yaygını güçlü ve kuvvetlidir.
• Konargöçerliği rastgele dolaşmak sanmak. Yaylak ile kışlak arasında düzenli bir harekettir.
• Göçleri tek bir nedene bağlamak. Çoğu zaman birkaç neden birlikte etkili oldu.
• Göç yönlerini karıştırmak. Avrupa'ya giden kol Hazar'ın kuzeyinden, Anadolu'ya giden kol güneyinden ilerledi.
• Bütün Orta Asya kültür çevrelerini kesin olarak Türklere bağlamak. Bu konu tartışmalıdır.