Yunan ve Roma

Bir yurttaş, kentin meydanında yerden kırık bir çömlek parçası alır ve üzerine bir adı kazır. Binlerce yurttaş aynı şeyi yapar. Parçalar sayılır; adı en çok yazılan kişi, hiçbir suç işlemediği hâlde on yıl boyunca kentten uzaklaştırılır. Amaç cezalandırmak değil, gücü fazla artan ve yönetimi tek başına ele geçirebileceğinden korkulan birini önceden etkisiz kılmaktır. Bu yöntemin adı, çömlek parçası anlamına gelen sözcükten türemiştir: ostrakizm. Kentin yurttaşları, iktidarın tek bir kişide toplanmasından o kadar çekiniyordu ki bunu oyla önleyecek bir yol bulmuştu. Bu derste, yönetimin halka açıldığı bu kentin ve onun çevresindeki dünyanın, ardından da Akdeniz'in tamamını yöneten bir imparatorluğun nasıl kurulduğunu ve insanlığa ne bıraktığını inceliyoruz.

• Yunan polislerinin oluşumunu, Sparta ile Atina'nın yönetim farklarını açıklarsın.
• Atina demokrasisinin işleyişini ve sınırlarını değerlendirirsin.
• Büyük İskender'in fetihlerini ve Helenistik kültürü açıklarsın.
• Roma'nın cumhuriyetten imparatorluğa geçişini ve On İki Levha Kanunları'nın önemini açıklarsın.

Polis: dağların böldüğü kentler

Yunan yarımadası dağlarla bölünmüş, ovaları küçük ve birbirinden kopuk bir coğrafyadır. Bu yapı, geniş bir krallığın kurulmasını zorlaştırdı. Her vadide kendi yönetimi, yasaları ve ordusu olan polis, yani şehir devleti ortaya çıktı. Türkçe ders kitaplarında bunlara site de denir. Bir polisin tepesinde kutsal yapıların bulunduğu akropol, merkezinde ise ticaretin yapıldığı ve yurttaşların toplandığı agora bulunurdu. Topraklar az ve verimsiz olduğu için Yunanlar denize açıldı; Karadeniz'den İtalya ve Sicilya'ya kadar pek çok koloni kurdular. Polisler siyasi olarak ayrı kalsalar da aynı dili, tanrıları ve geleneğe göre ilk kez MÖ 776'da düzenlendiği kabul edilen Olimpiya oyunlarını paylaştılar.

Sparta ve Atina

Sparta askerî bir toplumdu. Yönetim, iki kral ile yaşlılardan oluşan bir meclisin elindeydi; az sayıda kişinin yönettiği bu düzen oligarşi olarak adlandırılır. Erkek çocuklar yedi yaşından itibaren devlet eliyle askerî eğitim alırdı. Toprağı, helot denen ve köle konumundaki yerli halk işlerdi. Sparta ticarete ve sanata uzak, kara ordusuna dayalı bir güç oldu. Spartalı yurttaşın asıl görevi askerlikti; toprağı işleyen helotların sayısı yurttaşlardan çok fazla olduğu için devlet sürekli bir ayaklanma korkusuyla yaşadı.

Atina ise denize açık, ticaretle zenginleşen bir kentti. Yönetim zaman içinde krallıktan soylulara, ardından tek kişinin iktidarına geçti. MÖ altıncı yüzyılın başında Solon, borç yüzünden köleleştirmeyi yasakladı. Aynı yüzyılın sonunda Kleisthenes'in düzenlemeleriyle yurttaşların yönetime katıldığı demokrasi kuruldu. Kancadaki ostrakizm bu düzenin bir aracıdır. MÖ beşinci yüzyılda Perikles döneminde Atina sanat, düşünce ve mimaride altın çağını yaşadı.

Atina demokrasisinin işleyişi ve sınırları: Yurttaşlar halk meclisinde yasaları ve savaş kararlarını doğrudan oylardı; bu yüzden buna doğrudan demokrasi denir. Ancak yurttaşlık yalnız Atinalı ana babadan doğan yetişkin erkeklere aitti. Kadınlar, köleler ve kentte yaşayan yabancılar yönetime katılamazdı. Bu nedenle Atina demokrasisi, nüfusun ancak küçük bir bölümünü kapsıyordu.

Pers savaşları ve Büyük İskender

MÖ beşinci yüzyılın başında Persler, Anadolu'daki İyon ayaklanmasını destekleyen Yunan kentlerine sefer düzenledi. Atinalılar Maraton'da, ardından Yunan donanması Salamis'te Persleri durdurdu. Zaferin ardından Atina ile Sparta arasında başlayan uzun Peloponez Savaşları Yunan kentlerini yıprattı ve Sparta'nın üstünlüğüyle bitti.

Zayıflayan Yunan kentlerini kuzeydeki Makedonya egemenliği altına aldı. Makedonya kralı Büyük İskender, MÖ 334'ten itibaren Anadolu'ya geçti, Pers İmparatorluğu'nu yıktı ve Mısır'dan Hindistan sınırlarına kadar ilerledi. İskender genç yaşta öldükten sonra imparatorluğu komutanları arasında paylaşıldı. Bu fetihlerle başlayan Helenistik Çağ'da Yunan kültürü ile Doğu kültürleri kaynaştı; Mısır'daki İskenderiye bilim ve kütüphanesiyle bu dönemin merkezlerinden biri oldu.

Yunan dünyası felsefe ve tarih yazıcılığında kalıcı bir miras bıraktı. Sokrates, Platon ve Aristoteles Batı düşüncesinin temellerini attı; Halikarnaslı Herodotos, olayları araştırarak anlatan eseri nedeniyle "tarihin babası" diye anılır.

Roma: kentten imparatorluğa

Efsaneye göre Roma, MÖ 753'te Romulus ve Remus kardeşler tarafından kuruldu. Önce krallarla yönetilen Roma, MÖ 509'da krallığı kaldırarak cumhuriyet oldu. Cumhuriyette yönetim bir yıl için seçilen iki konsül, soyluların ağırlıkta olduğu senato ve halk meclisleri arasında paylaşıldı.

Toplum, soylu patrisyenler ile halkı oluşturan plebler olarak ikiye ayrılıyordu. Yasalar yazılı olmadığı için yargılama patrisyen yargıçların yorumuna kalıyordu ve plebler bundan zarar görüyordu. Pleblerin uzun mücadelesi sonucunda MÖ beşinci yüzyılın ortasında yasalar on iki tablete yazılıp halkın görebileceği yere kondu: On İki Levha Kanunları. Böylece yasa herkes için bilinir hâle geldi ve keyfî yoruma sınır getirildi. Plebler ayrıca kendi haklarını koruyan halk tribunları seçme hakkı kazandı.

Roma, İtalya'yı birleştirdikten sonra Kuzey Afrika'daki Kartaca ile yaptığı Pön Savaşlarını kazanarak Akdeniz'in egemeni oldu. Fetihlerle güçlenen komutanların çekişmesi cumhuriyeti sarstı. Jül Sezar'ın ölümünün ardından Augustus, MÖ 27'de tüm yetkileri elinde topladı ve Roma imparatorluk dönemine geçti.

Roma'nın mirası ve bölünmesi

Romalılar yollar, köprüler, su kemerleri, hamamlar ve amfitiyatrolar yaptı. Fethedilen bölgelere döşenen taş yollar hem lejyonların hızla taşınmasını hem de ticareti kolaylaştırdı. Roma yurttaşlığının zamanla imparatorluğun özgür halkına genişletilmesi, farklı toplulukları ortak bir hukuk ve kimlik altında tutmaya yardım etti. Latin alfabesi ve Roma hukuku, sonraki Avrupa'yı derinden etkiledi. Roma hukuku, daha sonra Bizans imparatoru Justinianus döneminde derlendi ve bugünkü pek çok Avrupa hukuk sisteminin kaynaklarından biri oldu.

Başlangıçta baskı gören Hristiyanlık, MS 313'te İmparator Konstantin'in fermanıyla serbest bırakıldı ve aynı yüzyılın sonunda devletin resmî dini oldu. Konstantin, başkenti 330'da İstanbul'a, yani Konstantinopolis'e taşıdı. İmparatorluk 395'te Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı. Batı kesimi 476'da Germen bir komutan tarafından son imparatorunun tahttan indirilmesiyle sona erdi; Doğu kesimi ise Bizans olarak 1453'e kadar yaşadı.

Sıradaki derste İlk Çağ'ı tek tek uygarlıklar üzerinden değil, üç büyük konu üzerinden yeniden okuyoruz: yazının resimden alfabeye, hukukun misillemeden yazılı kurala ve inancın çok tanrıdan tek tanrıya uzanan değişimi.

Örnek 1 — Polislerin nedeni

Soru: Yunan dünyasında tek bir krallık yerine çok sayıda bağımsız şehir devletinin oluşmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Dağlarla bölünmüş coğrafyanın kentleri birbirinden ayırması
• B) Yazının bilinmemesi
• C) Pers egemenliği
• D) Tarımın çok verimli olması
• E) Tek bir dinin olmaması

Çözüm: Dağlar ovaları ayırdığı için her vadide ayrı bir yönetim gelişti. Cevap: A.

Örnek 2 — Demokrasinin sınırı

Soru: Atina demokrasisinin bugünkü demokrasilerden temel farkı hangisidir?

• A) Halkın oy kullanmaması
• B) Meclisin olmaması
• C) Kadınların, kölelerin ve yabancıların yönetime katılamaması
• D) Kralın yetkili olması
• E) Yasaların yazılmaması

Çözüm: Yurttaşlık yalnız Atinalı yetişkin erkeklere aitti. Cevap: C.

Örnek 3 — On İki Levha

Soru: On İki Levha Kanunları'nın yazılmasının pleblere kazandırdığı hangisidir?

• A) Senatoya hâkim olmaları
• B) Konsüllüğün kaldırılması
• C) Kralın geri dönmesi
• D) Patrisyenlerin keyfî yorumuna karşı yasaların bilinir hâle gelmesi
• E) Vergilerin kaldırılması

Çözüm: Herkese açık yazılı yasa, yargıcın keyfî yorumunu sınırladı. Cevap: D.

Örnek 4 — Helenistik Çağ

Soru: Helenistik Çağ'ın en belirgin özelliği hangisidir?

• A) Yunan kentlerinin tamamen kapanması
• B) Yunan kültürü ile Doğu kültürlerinin kaynaşması
• C) Roma'nın kurulması
• D) Hristiyanlığın resmî din olması
• E) Atina'nın Sparta'yı yenmesi

Çözüm: İskender'in fetihleri Doğu ile Batı arasında kültür alışverişini hızlandırdı. Cevap: B.

• Atina demokrasisini herkesi kapsayan bir düzen sanmak. Kadınlar, köleler ve yabancılar dışarıdaydı.
• Sparta ile Atina'nın yönetimini karıştırmak. Sparta oligarşik ve askerî, Atina demokratik ve ticarîdir.
• Peloponez Savaşları'nın galibini Atina sanmak. Savaş Sparta'nın üstünlüğüyle bitti.
• On İki Levha'yı imparatorluk dönemine koymak. Kanunlar cumhuriyet döneminde yazıldı.
• Roma'nın kuruluş tarihini kesin bilgi gibi okumak. MÖ 753 ve Romulus ile Remus anlatısı efsanedir.