Yazı, hukuk ve dinin gelişimi

Bugün ilkokula başlayan bir çocuk, yirmi dokuz harfi birkaç ay içinde öğrenir ve yılın sonunda kendi başına kısa metinler okuyabilir. Dört bin yıl önce Mezopotamya'da kâtip olmak isteyen bir genç ise yıllarını tablet evinde geçirir, yüzlerce işareti tek tek ezberler, kopyalar, yanlış yaptıkça yeniden başlardı. Yazıyı bilmek, bu yüzden küçük bir kesimin ayrıcalığıydı. Aradaki fark yalnız eğitim yöntemiyle ilgili değildir; yazının kendisi değişmiştir. İşaret sayısı azaldıkça okuma yazma kolaylaştı, kolaylaştıkça daha çok insana yayıldı. Benzer bir uzun dönüşüm, toplumları düzenleyen kurallarda ve insanların inançlarında da yaşandı. Bu derste İlk Çağ'ı uygarlık uygarlık değil, üç büyük konunun izini sürerek okuyoruz ve önceki derslerde tek tek gördüğümüz bilgileri bir araya getiriyoruz.

• Yazının resim işaretlerinden alfabeye doğru geçirdiği değişimi ve sonuçlarını açıklarsın.
• İlk Çağ hukuk düzenlemelerini karşılaştırarak ortak eğilimleri belirtirsin.
• Çok tanrılı, ikici ve tek tanrılı inançların ortaya çıkışını ve toplumla ilişkisini açıklarsın.
• İlk Çağ uygarlıklarının yazı, hukuk ve din alanındaki mirasını değerlendirirsin.

Yazı: resimden harfe

İlk yazılar nesnelerin resmine dayanıyordu. Bir öküzü anlatmak için öküz başı, bir ölçek arpayı anlatmak için başak çiziliyordu. Bu yöntem soyut düşünceleri, kişi adlarını ya da dilbilgisi eklerini göstermekte yetersiz kaldı. Zamanla işaretler sadeleşti ve hecelere, seslere karşılık gelmeye başladı.

Çivi yazısı Sümerlerde bu yoldan gelişti; Akadlar, Babilliler, Asurlar, Hititler ve Urartular onu kendi dillerine uyarladı. Hiyeroglif Mısır'da, ayrı bir yoldan aynı aşamalardan geçti. Çin yazısı da kendi içinde gelişti ve bugün de kavramları gösteren işaretlere dayanmayı sürdürür. Bu yazıların ortak özelliği, öğrenilmesi uzun yıllar alan çok sayıda işaret içermesiydi.

Büyük kırılma, Doğu Akdeniz kıyısındaki ticaret kentlerinde yaşayan Fenikeliler ile geldi. Fenikeliler yalnız ünsüz sesleri gösteren, yirmi iki kadar işaretten oluşan bir alfabe kullandı. Az işaretle her söz yazılabiliyordu. Yunanlar bu alfabeyi alıp ünlü sesler için de harf ekledi. Yunan alfabesinden, İtalya'daki topluluklar aracılığıyla Latin alfabesi doğdu. Doğuya doğru ise Aramice yazı yayıldı ve pek çok yazı sistemine kaynaklık etti.

Yazı malzemesi de değişti: kil tabletten Nil'in papirüsüne, sonra hayvan derisinden yapılan parşömene. Parşömenin adı, üretimiyle tanınan Anadolu kenti Bergama'dan gelir.

Yazının sonuçları: Yazı tarih çağlarını başlattı. Vergi ve ambar kayıtları devlet yönetimini düzenli hâle getirdi. Yasalar, antlaşmalar, destanlar ve bilimsel gözlemler kaydedilip kuşaktan kuşağa aktarıldı. Alfabeyle birlikte okuryazarlık, rahip ve kâtiplerin tekelinden çıkıp tüccarlara ve yurttaşlara doğru genişledi.

Hukuk: gelenekten yazılı kurala

Yazıdan önce toplumlar örf ve gelenekle, yani yazılmamış kurallarla yönetiliyordu. Bu kuralların ne olduğunu çoğu zaman güçlüler belirliyordu. Yazının yardımıyla kurallar sabitlenmeye ve herkese duyurulmaya başladı.

İlk Çağ'dan bilinen başlıca düzenlemeler şunlardır: Lagaş'ta Urukagina'nın vergi baskılarını sınırlayan reformları; Ur-Nammu adına düzenlenmiş, bugün okunabilen en erken yasa derlemesi; Babil'de Hammurabi'nin dikilitaşı; Hitit yasaları; Atina'da önce Drakon'un ağır cezalarla tanınan yasaları, ardından Solon'un borç köleliğini kaldıran düzenlemeleri; Roma'da On İki Levha ve çok sonra Justinianus'un derlediği Roma hukuku. Aşırı sert kurallar için bugün kullanılan "drakonyen" sözü Drakon'un adından gelir.

Bu düzenlemeler karşılaştırıldığında iki ana eğilim görülür. Birincisi, kuralların yazılıp kamuya açılmasıdır; bu, güçlülerin kuralı istedikleri gibi değiştirmesini zorlaştırır. İkincisi, cezalarda misillemenin yanında tazminat fikrinin güçlenmesidir. Ancak bu gelişme düz bir çizgi izlemez: Ur-Nammu derlemesi birçok suç için ödeme öngörürken ondan sonra gelen Hammurabi derlemesinde misilleme ağır basar. Ayrıca bu yasaların çoğu toplumsal sınıflar arasındaki farkı korur; eşitlik fikri İlk Çağ hukukunun genel bir özelliği değildir.

Din: çok tanrıdan tek tanrıya

İlk Çağ toplumlarının çoğu çok tanrılıydı. Güneş, ay, fırtına ve bereket gibi doğa güçleri tanrılaştırıldı; her kentin ya da halkın kendi koruyucu tanrısı vardı. Sümer, Mısır, Hitit, Yunan ve Roma tanrıları çoğunlukla insan biçiminde düşünüldü. Fethedilen halkların tanrılarının benimsenmesi sık görülen bir durumdu.

Din, yönetimle iç içeydi. Mısır'da firavun tanrısal sayıldı; Mezopotamya'da rahipler tapınak ekonomisini yönetti; Hammurabi dikilitaşında yasaları tanrıdan alan bir kral olarak betimlendi. Bu bağ, hükümdarın gücünü meşru gösteren bir araçtı. Din, bilimle de ilişkiliydi: takvim, gök gözlemi ve ölçme bilgisi çoğu zaman tapınak çevresinde gelişti.

İran'daki Zerdüştlük, evreni iyilik ile kötülük arasındaki bir mücadele olarak gören ikici bir anlayış getirdi. Mısır'da Akhenaton'un Aton'u öne çıkaran girişimi kalıcı olmadı. Tek tanrılı inanç geleneği ise İsrailoğulları arasında gelişti; Yahudilik, Hz. İbrahim ve Hz. Musa ile ilişkilendirilir ve kutsal kitabı Tevrat'tır. Hristiyanlık, Hz. İsa'nın öğretisi olarak Roma İmparatorluğu içinde doğdu, önce baskı gördü, sonra imparatorluğun resmî dini oldu. İslam ise Orta Çağ'ın başında ortaya çıkacaktır.

Doğuda ise farklı yollar izlendi: Hindistan'da Brahmanizm ve onu sorgulayan Budizm, Çin'de daha çok bir ahlak ve toplum öğretisi olan Konfüçyüsçülük gelişti.

Üç alan birbirini nasıl etkiledi?

Yazı, hukuk ve din birbirinden ayrı gelişmedi. Yazı olmadan kurallar sabitlenemez, yasalar dikilitaşlara ya da tabletlere geçirilemezdi. Kutsal metinlerin derlenip kuşaktan kuşağa değişmeden aktarılması da yazıya bağlıydı; Avesta, Vedalar ve Tevrat uzun süre sözlü aktarıldıktan sonra yazıya geçirildi. Din de hukuku etkiledi: pek çok yasa, tanrıların istediği düzen olarak sunuldu ve bu yüzden daha kolay kabul gördü. Hukuk ise dinî kurumların yetkisini zaman zaman sınırladı; Urukagina'nın rahiplerin aldığı vergilere getirdiği sınırlar bunun erken bir örneğidir. Bir tarihçi bu üç alanı birlikte incelediğinde, bir toplumun nasıl yönetildiğini, neye inandığını ve bilgisini nasıl sakladığını aynı kaynaklardan okuyabilir. İlk Çağ'dan kalan kaynakların çoğu da zaten bu üç alanın kesiştiği belgelerdir: tapınak kayıtları, yasa taşları ve kutsal metinler.

Modülün özeti

Bu dersle İlk Çağ uygarlıkları modülünün konuları tamamlanıyor: tarih öncesi dönemler, Mezopotamya, Mısır, Anadolu'nun Hitit, Frig, Lidya, Urartu ve İyon uygarlıkları, İran, Hint ve Çin, Yunan ve Roma ve son olarak bu uygarlıkların ortak mirası olan yazı, hukuk ve din.

Örnek 1 — Alfabenin etkisi

Soru: Fenike alfabesinin yazının yayılmasına katkısı hangisidir?

• A) İşaret sayısını artırması
• B) Yazıyı yalnız rahiplere ayırması
• C) Az sayıda işaretle her sözün yazılabilmesini sağlaması
• D) Kil tableti icat etmesi
• E) Resim yazısına dönmesi

Çözüm: Yirmi iki kadar işaret, öğrenmeyi kolaylaştırıp okuryazarlığı genişletti. Cevap: C.

Örnek 2 — Hukukun eğilimi

Soru: İlk Çağ hukuk düzenlemelerinde ortak eğilimlerden biri hangisidir?

• A) Kuralların yazılıp kamuya açılması
• B) Herkesin tamamen eşit sayılması
• C) Yazının yasaklanması
• D) Cezaların kaldırılması
• E) Yasaların yalnız sözlü kalması

Çözüm: Yazılı ve açık kural, güçlülerin kuralı keyfince değiştirmesini zorlaştırır. Cevap: A.

Örnek 3 — Doğrusal olmayan gelişim

Soru: Ur-Nammu derlemesinde birçok suç için ödeme öngörülürken sonraki Hammurabi derlemesinde misillemenin ağır basması neyi gösterir?

• A) Hukukun hep aynı kaldığını
• B) Hukukun her zaman yumuşayarak geliştiğini
• C) Hammurabi'nin Ur-Nammu'dan önce yaşadığını
• D) Hukuk tarihindeki gelişimin düz bir çizgi izlemediğini
• E) Yazının bilinmediğini

Çözüm: Zaman ilerledikçe cezalar her zaman hafiflememiştir. Cevap: D.

Örnek 4 — Din ve yönetim

Soru: İlk Çağ'da hükümdarların yetkilerini tanrılara dayandırmasının amacı hangisidir?

• A) Dini ortadan kaldırmak
• B) Gücünü meşru göstermek
• C) Halka oy hakkı vermek
• D) Yazıyı yaygınlaştırmak
• E) Tapınakları kapatmak

Çözüm: Tanrısal onay, itaati sağlamanın güçlü bir aracıydı. Cevap: B.

• Alfabeyi Yunanların icadı sanmak. Yunanlar Fenike alfabesini alıp ünlü harfleri ekledi.
• Hukukun hep yumuşayarak geliştiğini düşünmek. Ur-Nammu'dan sonra gelen Hammurabi'de misilleme ağır basar.
• İlk Çağ yasalarını eşitlikçi sanmak. Çoğu sınıf farklarını korur.
• Zerdüştlüğü tek tanrılı dinlerle aynı saymak. Zerdüştlükte iyilik ile kötülük arasındaki mücadele öne çıkar.
• Konfüçyüsçülüğü bir tanrı inancı sanmak. Daha çok bir ahlak ve toplum öğretisidir.