İran, Hint ve Çin

Bir haberci atını dörtnala sürerek bir konak yerine varır. Orada dinlenmiş bir at ve başka bir haberci onu beklemektedir. Mektup el değiştirir, yeni haberci hemen yola çıkar. Kar, yağmur ya da gece fark etmez; zincir hiç kopmaz. Böylece bir mektup, yürüyerek aylarca sürecek bir yolu birkaç günde aşar. Bu düzeni kuran devlet, Ege'den İndus'a kadar uzanan, o güne kadar görülmüş en geniş imparatorluklardan birini yönetmenin yolunu iletişimde bulmuştu. Aynı yüzyıllarda daha doğuda iki büyük uygarlık kendi yolunu çiziyordu: biri toplumu doğuştan belirlenen katmanlara ayırıyor ve bu düzeni sorgulayan bir din doğuruyordu; öteki yazısını, ölçülerini ve parasını tek bir kalıba sokarak dağınık bir ülkeyi birleştiriyordu. Bu derste bu üç uygarlığı ve dünyaya bıraktıkları mirası inceliyoruz.

• Pers İmparatorluğu'nun yönetim düzenini ve Zerdüştlüğü açıklarsın.
• Hint uygarlığında kast sistemini ve Budizmin doğuşunu değerlendirirsin.
• Çin'in birleşmesini, Konfüçyüsçülüğü ve Çin'in buluşlarını açıklarsın.
• Üç uygarlığın sonraki dünyaya ve Türk tarihine etkilerini değerlendirirsin.

İran: Medler ve Persler

İran yaylasında önce Medler güçlendi; başkentleri Ekbatana idi. MÖ altıncı yüzyılın ortalarında Persler, Kral Kiros önderliğinde Medleri egemenlikleri altına aldı. Kiros kısa sürede Anadolu'yu ve Babil'i ele geçirdi; ardından gelen hükümdarlar döneminde Mısır da Pers topraklarına katıldı. Böylece Ege kıyılarından İndus vadisine uzanan bir imparatorluk ortaya çıktı.

Yönetim: Bu geniş toprakları yönetmek için Kral I. Dara, ülkeyi satraplık denen eyaletlere ayırdı. Her satraplığın başında kral adına yöneten bir satrap bulunurdu. Satrapların aşırı güçlenmesini önlemek için askerî komutanlar ve vergi görevlileri ayrı tutuldu; kral adına dolaşan müfettişler eyaletleri denetledi. Eyaletlerden düzenli vergi alındı ve altın paralar basıldı. Kancadaki konak ve ulak düzeni, yolların bakımıyla birlikte merkezin eyaletlerle bağını güçlendirdi. Persler, yönettikleri halkların dinlerine ve geleneklerine genellikle karışmadı; bu yaklaşım, çok farklı toplulukları bir arada tutmayı kolaylaştırdı.

Din: Perslerin önemli inancı Zerdüştlüktür. Zerdüşt'e dayandırılan bu inanca göre evren, iyiliğin ve ışığın temsilcisi Ahura Mazda ile kötülüğün ve karanlığın temsilcisi Ehriman arasında bir mücadele alanıdır. İnsan, iyi düşünce, iyi söz ve iyi davranışla iyiliğin yanında yer almalıdır. Kutsal kitap Avesta'dır; ateş, saflığın simgesi olarak kutsal sayılır.

Persler batıda Yunan kentleriyle uzun savaşlara girdi. İmparatorluk, MÖ dördüncü yüzyılın sonlarında Büyük İskender tarafından yıkıldı. İran'da daha sonra Partlar ve Sasaniler gibi güçlü devletler kuruldu; Sasaniler, İslam'ın doğduğu dönemde Bizans'ın büyük rakibiydi.

Hint uygarlığı

Hindistan'ın en eski uygarlığı İndus vadisinde gelişti. Harappa ve Mohenjo-daro gibi kentler düzgün sokakları, pişmiş tuğladan evleri ve gelişmiş kanalizasyon sistemleriyle dikkat çeker. Bu uygarlığın yazısı bugün hâlâ çözülememiştir.

Daha sonra kuzeyden Hint-Avrupa dili konuşan Arilerin bölgeye geldiği kabul edilir; bu sürecin nasıl yaşandığı araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Bu dönemde kutsal metinler olan Vedalar derlendi ve kast sistemi biçimlendi. Toplum dört ana katmana ayrıldı: din adamları olan Brahmanlar, savaşçı ve yöneticiler olan Kşatriyalar, tüccar ve çiftçiler olan Vaişyalar ve hizmet işlerini yapan Şudralar. Bu katmanların dışında kalanlar en alt konumda sayıldı. Kast doğuştan belirlenir, bir kasttan ötekine geçmek ve kastlar arası evlilik büyük ölçüde yasaktı. Bu düzen, ruhun yeniden doğduğu ve kişinin davranışlarının sonraki hayatını belirlediği inancıyla, yani karma anlayışıyla desteklendi.

Budizm: MÖ altıncı ya da beşinci yüzyılda bir Hint prensi olan Siddhartha Gautama, yani Buda, acının kaynağını ve ondan kurtuluş yolunu sorguladı. Öğretisi, kast farklarını kurtuluş yolunda önemsiz saydı; herkesin ahlaklı yaşam ve iç disiplinle kurtuluşa, Nirvana'ya ulaşabileceğini söyledi. Budizm, Maurya hükümdarı Asoka'nın desteğiyle yayıldı ve zamanla Orta Asya, Çin ve Doğu Asya'ya ulaştı. Uygurlar gibi bazı Türk toplulukları da Budizmi benimsedi.

Bilim: Bugün kullandığımız rakamların kökeni Hindistan'a dayanır; sıfırın bir sayı olarak kullanılması da Hint matematikçilerine bağlanır. Bu birikim sonraki yüzyıllarda Müslüman bilginler aracılığıyla Avrupa'ya geçti; Avrupa'da bu rakamlara Arap rakamları denmesi bu yolculuktandır.

Çin uygarlığı

Çin uygarlığı Sarı Irmak ve Yangtze vadilerinde gelişti. Erken dönemde kaplumbağa kabuklarına ve hayvan kemiklerine kazınmış kehanet yazıları, Çin yazısının en eski örnekleri arasındadır. Hükümdarların, adil yönettikleri sürece Gök'ün yetkisini taşıdığı inancı yerleşti; zalim bir hükümdar bu yetkiyi kaybetmiş sayılırdı.

Uzun süren bölünme döneminin ardından MÖ 221'de Qin hanedanı Çin'i birleştirdi. İlk imparator, yazıyı, ölçüleri, ağırlıkları ve parayı standart hâle getirdi; yollar yaptırdı. Kuzeydeki göçebe toplulukların akınlarına karşı daha önce yapılmış duvarlar birleştirilip uzatıldı; Çin Seddi'nin temeli bu dönemde atıldı ve sonraki hanedanlarca genişletildi. Çin Seddi'nin karşısındaki göçebeler arasında Türk tarihinin ilk büyük devletlerinden Asya Hunları da vardı. Ardından gelen Han hanedanı döneminde İpek Yolu gelişti ve Çin, Orta Asya üzerinden Akdeniz dünyasıyla bağlandı.

Düşünce: Konfüçyüs, toplumsal düzenin ahlak, aile içinde saygı, büyüklere ve atalara bağlılık ve iyi eğitimli yöneticiler üzerine kurulması gerektiğini öğretti. Konfüçyüsçülük yüzyıllarca Çin devletinin ve memur yetiştirme düzeninin temeli oldu. Taoizm ise doğayla uyum içinde sade bir yaşamı öne çıkardı.

Buluşlar: Çin, kâğıt, pusula, barut ve matbaa gibi buluşlarla anılır. Bunlar aynı dönemde değil, yüzyıllar boyunca ortaya çıktı; kâğıt Han döneminde yaygınlaşırken barut ve matbaa çok daha sonraki dönemlere aittir. Bu buluşlar İpek Yolu ve başka yollarla batıya ulaştı.

Üç uygarlığın mirası

Üç uygarlık da kendi bölgesinin çok ötesine etki etti. Pers eyalet düzeni ve yol ağı, sonraki büyük devletlerin geniş toprakları yönetme biçimine örnek oldu. Hindistan'dan çıkan Budizm Asya'nın büyük bölümüne yayıldı, Hint matematiği ise dünyanın hesap biçimini değiştirdi. Çin'in yazılı devlet geleneği, memur yetiştirme düzeni ve buluşları uzun yüzyıllar boyunca Doğu Asya'yı şekillendirdi. Türk tarihi bakımından bu üç komşu özellikle önemlidir: Türk toplulukları İpek Yolu üzerinde Çin ve İran ile ticaret yaptı, savaştı, onlardan dinî ve kültürel etkiler aldı.

Sıradaki derste Akdeniz'e dönüyoruz: Yunan site devletleri, Atina'da halkın yönetime katılması ve Roma'nın yazılı hukuku.

Örnek 1 — Satraplık

Soru: Pers İmparatorluğu'nda ülkenin satraplıklara ayrılmasının temel amacı hangisidir?

• A) Ticareti yasaklamak
• B) Geniş toprakları daha kolay yönetmek ve denetlemek
• C) Halkı tek dine geçirmek
• D) Yazıyı yaymak
• E) Ordu kurmamak

Çözüm: Eyalet düzeni, merkezin uzak bölgeleri yönetmesini kolaylaştırdı. Cevap: B.

Örnek 2 — Kast sistemi

Soru: Kast sisteminin temel özelliği hangisidir?

• A) Herkesin eşit sayılması
• B) Kastlar arası geçişin serbest olması
• C) Toplumsal konumun doğuştan belirlenmesi
• D) Yalnız tüccarların kast taşıması
• E) Budizmle birlikte ortaya çıkması

Çözüm: Kast doğuştan gelir; geçiş ve kastlar arası evlilik büyük ölçüde yasaktı. Cevap: C.

Örnek 3 — Budizm

Soru: Budizmin kast sistemine yaklaşımı hangisidir?

• A) Kast farklarını kurtuluş yolunda önemsiz sayması
• B) Kastları dörtten sekize çıkarması
• C) Yalnız Brahmanlara kurtuluş vaat etmesi
• D) Kast sistemini kurması
• E) Kastlar arası evliliği zorunlu kılması

Çözüm: Buda, herkesin ahlaklı yaşam ve disiplinle kurtuluşa erişebileceğini öğretti. Cevap: A.

Örnek 4 — Qin birliği

Soru: Qin hanedanının yazıyı, ölçüleri ve parayı standart hâle getirmesinin sonucu hangisidir?

• A) Çin'in bölünmesi
• B) İpek Yolu'nun kapanması
• C) Ticaretin azalması
• D) Dağınık ülkenin yönetimde ve ekonomide bütünleşmesi
• E) Konfüçyüsçülüğün yasaklanması

Çözüm: Ortak kurallar, farklı bölgeleri tek bir düzene bağladı. Cevap: D.

• Zerdüştlüğü tek tanrı ile karıştırmak. Zerdüştlükte iyilik ve kötülük güçleri arasındaki mücadele öne çıkar.
• Budizmi kast sistemini kuran din sanmak. Budizm kast farklarını kurtuluş yolunda önemsiz saydı.
• Çin'in buluşlarını aynı döneme koymak. Kâğıt, pusula, barut ve matbaa yüzyıllar içinde ortaya çıktı.
• Çin Seddi'ni tek seferde yapılmış sanmak. Sed farklı dönemlerde birleştirilip genişletildi.
• Arap rakamlarının kökenini Araplara bağlamak. Rakamların kökeni Hindistan'dır.