İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Tarih · İlk Çağ Uygarlıkları · TAR-H02-L05

Anadolu uygarlıkları II: Lidya, Urartu, İyonlar

TYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

Bir arkeoloğun avucunda fasulye büyüklüğünde, biçimi tam yuvarlak bile olmayan, soluk sarı bir maden parçası durur. Bir yüzünde kükreyen bir aslan başı damgası vardır. Parça altın ile gümüşün doğal bir karışımından yapılmıştır ve ağırlığı belli bir ölçüye göre ayarlanmıştır. Damga, bir devletin bu parçanın ağırlığını ve değerini güvence altına aldığını söyler. Artık bir tüccarın her alışverişte madeni tartması, ayarını sınaması gerekmez; damgaya bakmak yeterlidir. Bu küçük nesne, ekonomik hayatı kökten değiştiren bir buluşun en eski örnekleri arasındadır. Bu derste Anadolu'nun üç farklı köşesinde gelişen üç uygarlığı inceliyoruz: batının iç kesimindeki bir ticaret krallığı, doğunun yüksek dağlarındaki bir kale devleti ve Ege kıyısındaki bağımsız kentler.

2Hedefler

  • Lidyalıların paranın gelişmesine ve ticarete katkısını açıklarsın.
  • Urartuların coğrafyaya uyum sağlayan mimari ve sulama çalışmalarını açıklarsın.
  • İyon kentlerinde bilim ve felsefenin gelişmesinin nedenlerini değerlendirirsin.
  • Üç uygarlığı coğrafya, ekonomi ve kültür bakımından karşılaştırırsın.

3Konu anlatımı

Lidyalılar

Lidyalılar, Batı Anadolu'nun iç kesiminde, Gediz ve Küçük Menderes ırmaklarının verimli vadilerinde yaşadı. Başkentleri, bugünkü Manisa'nın Salihli ilçesi yakınındaki Sardes idi. Frig Krallığı'nın çöküşünden sonra bölgede güçlenen Lidya, Kimmer akınlarını durdurdu ve Kızılırmak'a kadar uzanan bir krallık kurdu.

Lidya'nın konumu ticaret için çok elverişliydi: Ege kıyısındaki liman kentleri ile Anadolu'nun içi ve doğusu arasındaki yolların üzerindeydi. Gediz'in kollarından birinin kumlarından altın ve gümüş karışımı bir maden olan elektron elde ediliyordu.

Para: Bilinen en erken damgalı madenî paralar, MÖ yedinci yüzyılda Lidya'da ve komşu İyon kentlerinde ortaya çıktı. İlk paralar elektrondan yapıldı. Halk arasında Karun adıyla anılan Lidya kralı Kroisos döneminde saf altın ve saf gümüşten ayrı paralar basıldı. "Karun kadar zengin" deyimi bu kralın servetine dayanır. Paranın kullanılmasıyla takasın güçlükleri azaldı; mallar ortak bir değer ölçüsüyle karşılaştırılabilir hâle geldi, servet saklamak ve uzak yerlerle ticaret yapmak kolaylaştı. Para kısa sürede Ege dünyasına, oradan da Akdeniz'e yayıldı. Lidya kralları Ege kıyısındaki kentlerle sıkı ilişki kurdu; Kroisos'un Yunan tapınaklarına değerli adaklar gönderdiği antik yazarlarca anlatılır. Lidya, Anadolu'nun içi ile Ege dünyası arasında bir köprü işlevi gördü.

Kral Yolu: Ders kitapları, Batı Anadolu'yu Mezopotamya'ya bağlayan Kral Yolu'nu Lidyalılarla birlikte anar. Yolu Sardes'ten Pers başkenti Susa'ya kadar düzenleyen ve konak yerleriyle donatan ise Persler oldu. Yolun ilk kim tarafından açıldığı tartışmalıdır; kesin olan, Lidya ticaretinin bu güzergâhtan yararlandığı ve yolun Anadolu ile Mezopotamya arasında mal ve kültür dolaşımını hızlandırdığıdır.

Lidyalılar ölülerini büyük toprak yığınları altına gömdü; Salihli yakınlarındaki Bin Tepe tümülüsleri bunun örnekleridir. Lidya Krallığı, MÖ altıncı yüzyılın ortalarında Pers kralı Kiros'a yenilerek ortadan kalktı ve Anadolu'nun batısı Pers egemenliğine girdi.

Urartular

Urartular, Doğu Anadolu'da, Van Gölü çevresinde yaşadı. Başkentleri, bugünkü Van Kalesi'nin bulunduğu yerdeki Tuşpa idi. Bölge yüksek dağlar, sert kışlar ve dar ovalarla doludur. Ayrıca güneyde güçlü Asur Devleti ile sık sık savaşmak zorunda kaldılar.

Kaleler: Bu koşullar Urartuları sarp tepelerin üzerine, kayaya oturan büyük taş kaleler yapmaya yöneltti. Kaleler yalnız askerî yapı değildi; içlerinde saray, tapınak, ambar ve atölyeler de bulunurdu. Urartular, taşı ustalıkla yontan ve düzgün kesilmiş bloklarla duvar ören usta mimarlardı.

Su kanalları: Dar ve yüksek ovalarda tarım yapabilmek için suyu denetlemek gerekiyordu. Urartular barajlar, göletler ve kilometrelerce uzanan sulama kanalları inşa etti. Kral Menua döneminde yapılan ve bugün halk arasında Şamran Kanalı diye anılan kanal, yaklaşık üç bin yıl sonra hâlâ kısmen su taşımasıyla tanınır. Bu çalışmalar sayesinde tarım, bahçecilik ve bağcılık gelişti.

Madencilik ve inanç: Urartular maden işçiliğinde ileriydi; tunçtan kazanlar, kemerler, kalkanlar ve süs eşyaları yaptılar. Asurlulardan aldıkları çivi yazısını kendi dillerine uyarladılar. Baş tanrıları Haldi idi. Urartu kralları savaşlarını ve yaptırdıkları kanal, kale ve tapınakları kayalara kazınmış yazıtlarla kaydettirdi; Van Kalesi'nin kaya yüzeylerindeki yazıtlar bunun bilinen örnekleridir. Kayalara oyulmuş mezar odaları ve mezarlara konan eşyalar, ölümden sonraki hayata inandıklarını gösterir. Urartu Devleti MÖ altıncı yüzyılın başlarında, İskit ve Med baskıları altında dağıldı.

İyonlar

İyonlar, Ege Göçleri sırasında Yunan yarımadasından ve adalardan gelerek Batı Anadolu kıyılarına, yaklaşık bugünkü İzmir ile Büyük Menderes ağzı arasına yerleşti. Tek bir devlet kurmadılar; Milet, Efes, Foça, Klazomenai ve İzmir gibi her biri kendi yönetimine sahip bağımsız site devletleri hâlinde yaşadılar. Ortak dinî törenler için bir birlik oluşturdular ama siyasi olarak bağımsız kaldılar.

İyon kentleri deniz ticaretiyle zenginleşti. Milet, Karadeniz kıyılarında Sinop ve Samsun gibi pek çok koloni kurdu. Ticaret, İyonları Mısır, Mezopotamya ve Anadolu'nun iç kesimlerindeki bilgi birikimiyle tanıştırdı.

Bilim ve felsefe: Doğa olaylarını tanrıların iradesiyle değil, akıl ve gözlemle açıklamaya çalışan ilk düşünürlerin önemli bir kısmı İyon kentlerinde yetişti. Miletli Thales, evrenin ana maddesinin su olduğunu öne sürdü; geleneksel anlatıya göre bir güneş tutulmasını önceden bildirdi, ancak bu anlatının ayrıntıları tartışmalıdır. Yine Miletli Anaksimandros ve Anaksimenes, Efesli Herakleitos ve Sisamlı Pisagor bu düşünce ortamının tanınmış adlarıdır. Bu gelişmenin nedenleri arasında ticaretin getirdiği zenginlik ve boş zaman, farklı kültürlerle temas, site yönetiminin görece özgür ortamı ve eski uygarlıkların birikimine erişim sayılır.

Efes'teki Artemis Tapınağı, antik dünyanın yedi harikasından biri kabul edildi. İyon kentleri Lidya'nın, ardından Pers'in egemenliğine girdi. MÖ 499'da Milet önderliğinde Perslere karşı çıkan İyon ayaklanması bastırıldı.

Karşılaştırma

Lidya, iç ve dış ticaretin kavşağında para ve yol ile öne çıktı. Urartu, sert bir dağ coğrafyasında kale ve sulama ile hayatta kaldı. İyonlar, denize açık bağımsız kentlerde bilim ve felsefe üretti. Üçü de coğrafyanın sunduğu imkânları ve zorlukları farklı biçimlerde değerlendirdi.

Sıradaki derste Anadolu'nun doğusuna, daha uzağa bakıyoruz: Lidya'yı yıkan Pers İmparatorluğu, Hindistan ve Çin.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Paranın etkisi

Soru: Damgalı madenî paranın kullanılmaya başlanmasının ekonomiye etkisi hangisidir?

  • A) Ticaretin tamamen durması
  • B) Malların ortak bir değer ölçüsüyle karşılaştırılabilmesi
  • C) Tarımın terk edilmesi
  • D) Yazının unutulması
  • E) Takasın zorunlu hâle gelmesi

Çözüm: Damga değeri güvenceye aldığı için tartma ve sınama gereği azaldı. Cevap: B.

Örnek 2 — Urartu kaleleri

Soru: Urartuların sarp tepelere büyük taş kaleler yapmasının nedenleri hangisinde birlikte verilmiştir?

  • A) Dağlık coğrafya ve Asur saldırıları
  • B) Deniz ticareti ve koloniler
  • C) Para basma ve Kral Yolu
  • D) Felsefe ve bilim
  • E) Ova genişliği ve bol yağış

Çözüm: Savunma ihtiyacı ve arazinin yapısı kale mimarisini belirledi. Cevap: A.

Örnek 3 — İyon düşüncesi

Soru: İyon kentlerinde bilim ve felsefenin gelişmesinde hangisi etkili olmamıştır?

  • A) Ticaretin getirdiği zenginlik
  • B) Farklı kültürlerle temas
  • C) Görece özgür site yönetimi
  • D) Eski uygarlıkların birikimine erişim
  • E) Tek merkezden yönetilen büyük bir imparatorluğa bağlı olmaları

Çözüm: İyonlar bağımsız site devletleri hâlinde yaşıyordu; tek merkezli bir imparatorluk yoktu. Cevap: E.

Örnek 4 — Kral Yolu

Soru: Kral Yolu'nun Anadolu tarihindeki önemi hangisidir?

  • A) Karadeniz'i Akdeniz'e bağlaması
  • B) İyonların koloni kurması
  • C) Anadolu ile Mezopotamya arasında mal ve kültür dolaşımını hızlandırması
  • D) Urartu kalelerini birbirine bağlaması
  • E) Mısır'a uzanması

Çözüm: Yol, Sardes'ten Susa'ya uzanarak iki bölgeyi birbirine bağladı. Cevap: C.

5Tuzaklar

  • Lidya ile Urartuyu yer olarak karıştırmak. Lidya Batı Anadolu'nun içinde, Urartu Van Gölü çevresindedir.
  • İyonları tek bir devlet sanmak. İyonlar bağımsız site devletleri hâlinde yaşadı.
  • Kral Yolu'nu yalnız Lidya eseri saymak. Yolu Susa'ya kadar düzenleyenler Perslerdi; ilk kurucu tartışmalıdır.
  • Thales'in güneş tutulması anlatısını kesin bilgi sanmak. Bu bir gelenek anlatısıdır.
  • Urartu kalelerini yalnız askerî yapı sanmak. İçlerinde saray, tapınak ve ambar da vardı.

6Tekrar kartı

  • Lidya: Gediz ve Küçük Menderes, başkent Sardes; elektron.
  • Lidya parası: MÖ 7. yüzyılda damgalı para; Kroisos (Karun) altın ve gümüş paralar; Kral Yolu (Persler Susa'ya kadar düzenledi); Bin Tepe tümülüsleri; MÖ 6. yüzyılda Pers'e yenildi.
  • Urartu: Van Gölü çevresi, başkent Tuşpa; dağlık, Asur baskısı → taş kaleler (saray, tapınak, ambar).
  • Urartu ekonomisi ve kültürü: barajlar ve kanallar (Menua / Şamran); tarım, bağcılık; tunç işçiliği; çivi yazısı; tanrı Haldi; kaya mezarları.
  • İyonlar: İzmir – Büyük Menderes arası kıyı; site devletleri (Milet, Efes, Foça, Klazomenai, İzmir); deniz ticareti, koloniler (Sinop, Samsun).
  • İyon düşüncesi: Thales, Anaksimandros, Anaksimenes, Herakleitos, Pisagor; Artemis Tapınağı; MÖ 499 ayaklanması.
  • Karşılaştırma: Lidya para ve yol, Urartu kale ve kanal, İyonlar deniz ticareti ve düşünce.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Lidyalıların başkenti hangisidir?

    1. A)Milet
    2. B)Tuşpa
    3. C)Efes
    4. D)Gordion
    5. E)Sardes
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Salihli yakınlarındaki bu kent, ticaret yollarının kavşağında bulunuyordu.

  2. Soru 2 · Kolay

    Urartuların yaşadığı bölge hangisidir?

    1. A)Ege kıyıları
    2. B)Çukurova
    3. C)Van Gölü çevresi
    4. D)Trakya
    5. E)Konya Ovası
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Yüksek dağların çevrelediği bu bölge, kale ve kanal yapımını zorunlu kılmıştır.

  3. Soru 3 · Kolay

    Evrenin ana maddesinin su olduğunu öne süren Miletli düşünür hangisidir?

    1. A)Thales
    2. B)Herodotos
    3. C)Champollion
    4. D)Kroisos
    5. E)Menua
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Doğayı akılla açıklamaya çalışan ilk düşünürlerden biri kabul edilir.

  4. Soru 4 · Kolay

    İlk Lidya paralarının yapıldığı, altın ile gümüşün doğal karışımı olan madenin adı hangisidir?

    1. A)Tunç
    2. B)Bakır
    3. C)Demir
    4. D)Elektron
    5. E)Kalay
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Gediz'in kollarından elde edilen bu karışım, ilk sikkelerin hammaddesi olmuştur.

  5. Soru 5 · Orta

    Urartuların inşa ettiği sulama kanallarının ekonomik sonucu hangisidir?

    1. A)Deniz ticaretinin gelişmesi
    2. B)Tarım, bahçecilik ve bağcılığın gelişmesi
    3. C)Paranın icadı
    4. D)Koloni kurulması
    5. E)Felsefenin doğması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Dağlık ve dar ovalarda suyun denetlenmesi verimli tarımın önünü açmıştır.

  6. Soru 6 · Orta

    İyon kentlerinin siyasi yapısını en iyi anlatan ifade hangisidir?

    1. A)Her biri kendi yönetimine sahip bağımsız site devletleri
    2. B)Tek merkezli bir krallık
    3. C)Teokratik bir imparatorluk
    4. D)Göçebe bir boylar birliği
    5. E)Firavuna bağlı eyaletler
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Milet ve Efes gibi kentler ortak törenlere katılsa da siyasi olarak bağımsızdı.

  7. Soru 7 · Orta

    Milet'in Karadeniz kıyılarında koloniler kurmasının temel amacı hangisidir?

    1. A)Felsefe okulları açmak
    2. B)Urartulara saldırmak
    3. C)Kral Yolu'nu korumak
    4. D)Para basmak
    5. E)Deniz ticaretini genişletmek ve hammadde kaynaklarına ulaşmak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Kıyı kentleri yeni pazarlar ve tahıl gibi ürünler için uzak kıyılarda yerleşimler kurmuştur.

  8. Soru 8 · Orta

    "Karun kadar zengin" deyiminin dayandığı Lidya kralı hangi gelişmeyle anılır?

    1. A)İlk sulama kanalının açılması
    2. B)Saf altın ve saf gümüşten ayrı paraların basılması
    3. C)Kimmerlerin Anadolu'ya getirilmesi
    4. D)Artemis Tapınağı'nın yıkılması
    5. E)Hattuşa'nın kurulması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Kroisos döneminde para basımı ayrıştırılmış, kralın serveti deyimlere geçmiştir.

  9. Soru 9 · Orta

    Urartu kalelerinin içinde bulunan yapılar hangi işlevlerin bir arada yürütüldüğünü gösterir?

    1. A)Yalnız askerî işlerin
    2. B)Yalnız dinî törenlerin
    3. C)Yalnız ticaretin
    4. D)Yönetim, din, depolama ve üretimin
    5. E)Yalnız eğitimin
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Saray, tapınak, ambar ve atölyeler kaleyi küçük bir yönetim merkezine dönüştürmüştür.

  10. Soru 10 · Orta

    Lidya Krallığı'na son veren güç hangisidir?

    1. A)Kimmerler
    2. B)Frigler
    3. C)Persler
    4. D)Medler
    5. E)Babilliler
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Kiros'un ordusu MÖ altıncı yüzyılın ortalarında Sardes'i almıştır.

  11. Soru 11 · Orta

    Urartuların çivi yazısını nereden aldığı kabul edilir?

    1. A)Mısırlılardan
    2. B)İyonlardan
    3. C)Lidyalılardan
    4. D)Friglerden
    5. E)Asurlulardan
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Güneydeki komşuları ve rakipleri olan bu devletin yazısı kendi dillerine uyarlanmıştır.

  12. Soru 12 · Zor

    Paranın yaygınlaşmasının toplumsal sonuçlarından biri hangisi olabilir?

    1. A)Ticaretin tamamen ortadan kalkması
    2. B)Servetin biriktirilebilir hâle gelmesiyle zengin tüccar kesiminin güçlenmesi
    3. C)Tarımın yasaklanması
    4. D)Herkesin eşit gelire sahip olması
    5. E)Yazının terk edilmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Kolay saklanan ve taşınan değer, ticaretle zenginleşen yeni bir kesimin doğmasına zemin hazırlamıştır.

  13. Soru 13 · Zor

    Şamran Kanalı'nın bugün hâlâ kısmen su taşıması Urartular hakkında ne söyler?

    1. A)Urartuların denizci olduğunu
    2. B)Kanalın yakın zamanda yapıldığını
    3. C)Urartu mühendisliğinin kalıcı ve ileri bir düzeyde olduğunu
    4. D)Urartuların yazı bilmediğini
    5. E)Bölgede hiç su olmadığını
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Yaklaşık üç bin yıl işlev gören bir yapı, planlama ve yapım bilgisinin gücünü gösterir.

  14. Soru 14 · Zor

    İyon düşünürlerini kendilerinden önceki açıklamalardan ayıran özellik hangisidir?

    1. A)Doğa olaylarını tanrıların iradesi yerine akıl ve gözlemle açıklamaya çalışmaları
    2. B)Hiç yazı kullanmamaları
    3. C)Yalnız destan yazmaları
    4. D)Kral adına anallar tutmaları
    5. E)Kanun derlemeleri hazırlamaları
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Su ya da hava gibi doğal bir ana madde arayışı, mitolojik açıklamadan akla dayalı açıklamaya geçişi gösterir.

  15. Soru 15 · Zor

    Lidya, Urartu ve İyon uygarlıklarının karşılaştırılmasından çıkarılabilecek en kapsamlı sonuç hangisidir?

    1. A)Üçünün de aynı ekonomiye sahip olduğu
    2. B)Üçünün de tek bir imparatorluğa bağlı kurulduğu
    3. C)Üçünün de felsefeyle ilgilenmediği
    4. D)Her birinin coğrafyanın sunduğu imkân ve zorluklara farklı çözümler geliştirdiği
    5. E)Üçünün de aynı başkenti kullandığı
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Ticaret kavşağında para, dağda kale ve kanal, kıyıda deniz ticareti ve düşünce öne çıkmıştır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «İran, Hint ve Çin» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Efes'teki Artemis Tapınağı hangi özelliğiyle tanınır?

    1. A)İlk paranın basıldığı yer olmasıyla
    2. B)Kral Yolu'nun başlangıcı olmasıyla
    3. C)Antik dünyanın yedi harikasından biri sayılmasıyla
    4. D)Urartuların başkenti olmasıyla
    5. E)Hitit arşivlerini barındırmasıyla
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. İyon kenti Efes'teki bu yapı, büyüklüğü ve sanatıyla antik yazarların hayranlığını kazanmıştır.

  2. Soru 2 · Orta

    Kral Yolu ile ilgili hangisi doğrudur?

    1. A)Yolu Sardes'ten Susa'ya kadar düzenleyip konak yerleriyle donatanlar Persler olmuştur.
    2. B)Yol Urartular tarafından yapılmıştır.
    3. C)Yol yalnız askerî amaçla kullanılmıştır.
    4. D)Yol Mısır'ı Çin'e bağlamıştır.
    5. E)Yolun Lidya ticaretiyle hiçbir ilgisi yoktur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Ders kitapları yolu Lidyalılarla birlikte ansa da güzergâhı uzatıp düzenleyen Pers yönetimidir.

  3. Soru 3 · Zor

    İyon kentlerinin ticaret yoluyla Mısır ve Mezopotamya ile temas kurması bilim açısından neden önemlidir?

    1. A)Bu ülkelerin İyonları fethetmesine yol açtığı için
    2. B)Ticareti azalttığı için
    3. C)Paranın icadını engellediği için
    4. D)Eski uygarlıkların matematik ve gök bilgisi birikimine erişim sağladığı için
    5. E)Urartuları güçlendirdiği için
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. İyon düşünürleri kendilerinden önceki birikimi devralıp onu akla dayalı sorularla işlemiştir.

  4. Soru 4 · Zor

    Urartular ile Mısır'ın yapı malzemesi tercihleri hakkında hangisi söylenebilir?

    1. A)İkisi de yalnız kerpiç kullanmıştır.
    2. B)İkisi de ahşap kullanmıştır.
    3. C)Urartular kerpiç, Mısırlılar ağaç kullanmıştır.
    4. D)İkisinin de yapı yapmadığı bilinir.
    5. E)İkisi de bol bulunan taşı ustalıkla işleyerek kalıcı yapılar ortaya koymuştur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Taşın bol olduğu bölgelerde kalıcı ve anıtsal yapılar yükselmiştir.

  5. Soru 5 · Zor

    Bir öğrenci "Lidyalılar parayı icat ettikten sonra takas tamamen ortadan kalktı" diyor. Bu görüşteki aşırı genelleme hangisidir?

    1. A)Paranın Lidya'da hiç kullanılmaması
    2. B)Para yaygınlaşsa da takasın bir anda bitmemesi, uzun süre birlikte var olmaları
    3. C)Takasın paradan sonra icat edilmesi
    4. D)Paranın yalnız Urartu'da kullanılması
    5. E)Lidyalıların ticaret yapmaması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Yeni bir araç eskisini birden silmez; özellikle kırsalda ürün değişimi uzun süre sürmüştür.

H02 — İlk Çağ Uygarlıkları

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.