Anadolu uygarlıkları I: Hititler ve Frigler

İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde, avuç içi büyüklüğünde bir kil tablet sergilenir. Üzerindeki çivi işaretleri, Anadolu'daki bir krallık ile Nil kıyısındaki bir krallığın, yıllarca süren düşmanlığın ardından birbirine verdiği sözleri kaydeder: birbirinize saldırmayacaksınız, biri saldırıya uğrarsa öteki yardıma gelecek, öbür tarafa kaçan suçlu geri verilecek. Aynı metnin bir başka sürümü binlerce kilometre ötede bir tapınak duvarına kazınmıştır. Bu tablet, devletlerin anlaşmazlıklarını yazılı maddelere bağlamaya çalıştığı en eski belgelerden biridir. Onu hazırlatan krallık, Kızılırmak'ın kıvrımında kurulmuş, kendi meclisi, kendi yasaları ve kendi tarih yazıcılığı olan bir devletti. Bu derste o devleti, ardından onun yıkılışından sonra Orta Anadolu'da yükselen, tarımı neredeyse kutsal sayan bir krallığı inceliyoruz.

• Hititlerin siyasi tarihini ve Kadeş Antlaşması'nın önemini açıklarsın.
• Hitit yönetimini, pankuş meclisini, hukukunu ve anallarını değerlendirirsin.
• Friglerin ekonomi, kültür ve siyasi tarihini açıklarsın.
• Hitit ve Frig uygarlıklarını karşılaştırırsın.

Hititlerin Anadolu'ya gelişi

Hititler, Hint-Avrupa dil ailesinden bir topluluktur. Yaklaşık MÖ 2000 dolaylarında Anadolu'ya geldiler ve Kızılırmak'ın büyük kıvrımı içindeki bölgeye yerleştiler. Burada daha önce yaşayan yerli halk Hattilerdi. Hititler bu halkı ortadan kaldırmak yerine onların dinini, adlarını ve geleneklerinin önemli bir bölümünü benimsedi; "Hitit" adı da bu ülkenin eski adından gelir. Başkentleri, bugünkü Çorum'un Boğazkale ilçesindeki Hattuşa idi. Hititçe, yazılı belgeleri bize ulaşan en eski Hint-Avrupa dillerinden biri kabul edilir.

Siyasi tarih ve Kadeş

Hititler önce Orta Anadolu'daki kent beyliklerini birleştirdi, sonra güneye ve doğuya doğru genişledi. Kral I. Murşili, Mezopotamya'ya kadar uzanan bir seferle Babil'i ele geçirdi. Hititlerin Suriye'ye yönelmesi, aynı bölgeyi isteyen Mısır ile çatışmaya yol açtı. Yaklaşık MÖ 1274'te Hitit kralı Muvatalli ile Mısır firavunu II. Ramses arasında Kadeş Savaşı yapıldı. Savaşın kesin bir kazananı olmadı; iki taraf da kendi kayıtlarında zafer kazandığını yazdı.

Bu çekişme, yaklaşık on beş yıl sonra Hitit kralı III. Hattuşili ile II. Ramses arasında imzalanan Kadeş Antlaşması ile sona erdi. Antlaşmada saldırmazlık, ortak savunma ve sığınan siyasi suçluların karşılıklı iadesi gibi maddeler vardır. Metnin Hitit sürümü, dönemin diplomasi dili olan Akadca ile çivi yazısıyla yazıldı; Mısır sürümü ise hiyeroglifle tapınak duvarlarına işlendi. Kadeş Antlaşması, metni bugüne ulaşmış en eski yazılı barış antlaşmalarından biri olarak bilinir.

Hitit Devleti yaklaşık MÖ 1200 dolaylarında, Ege ve Doğu Akdeniz'i sarsan Deniz Kavimleri göçü sırasında yıkıldı. Ardından Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de Kargamış ve Malatya gibi küçük Geç Hitit kent devletleri bir süre varlığını sürdürdü.

Hitit yönetimi ve pankuş

Hitit kralı tanrıların yeryüzündeki temsilcisi sayılırdı; ama Mısır firavunu gibi bizzat tanrı kabul edilmezdi. Kral aynı zamanda başkomutan, başrahip ve yüksek yargıçtı. Kraliçe de devlet işlerinde ve dinî törenlerde söz sahibiydi.

Hitit yönetiminin en dikkat çekici kurumu pankuş denen meclistir. Soylulardan ve devletin ileri gelenlerinden oluşan bu meclis, önemli devlet işlerinde krala danışmanlık yapar, bazı durumlarda kralın ve ailesinin yargılanmasında rol oynardı. Hitit tarihinin erken döneminde taht kavgaları sık yaşanmıştı. Kral Telepinu, tahtın kime geçeceğini belirleyen kurallar koydu ve bu kuralların uygulanmasında pankuşa görev verdi. Böylece kralın yetkisi tamamen sınırsız olmaktan çıktı. Pankuşun gücü dönemden döneme değişse de bu kurum, Hitit yönetiminin tek bir kişinin keyfine bırakılmadığını gösterir.

Hitit hukuku, dini ve yazısı

Hitit kanunlarında cezaların çoğu, zararın karşılanmasına dayanan tazminat ve para cezası biçimindedir. Mezopotamya'daki kısas anlayışına göre daha yumuşak sayılır. Bu fark, Hitit hukukunun misillemeden çok zararı giderme ve toplumsal barışı korumayı amaçladığını düşündürür.

Hitit kralları, yaptıkları savaşları ve önemli olayları yıl yıl kaydettiren anallar yazdırdı. Anallar, olayları sırasıyla anlatan ilk tarih yazıcılığı örnekleri arasında sayılır ve Anadolu tarihinin önemli kaynaklarındandır.

Hititler kendilerini "bin tanrılı halk" olarak anardı; fethettikleri ya da ilişki kurdukları toplulukların tanrılarını da kendi panteonlarına kattılar. Hattuşa yakınındaki Yazılıkaya, kayalara işlenmiş tanrı kabartmalarıyla bir açık hava tapınağıdır. Hititler Asurlu tüccarlardan öğrendikleri çivi yazısını kullandı; anıtlarda ise hiyeroglif bir yazı da kullanıldı. Başkentteki arşivlerden binlerce tablet çıkmıştır.

Frigler

Hitit Devleti'nin yıkılışıyla Orta Anadolu'da oluşan boşluğu, Balkanlar'dan Anadolu'ya geçen Frigler doldurdu. Sakarya ve Porsuk ırmaklarının çevresine yerleştiler. Başkentleri, bugün Ankara'nın Polatlı ilçesi yakınındaki Gordion idi.

Frig ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanıyordu. Tarıma o kadar önem verilirdi ki antik bir yazardan aktarılan bilgiye göre tarlada çalışan öküzü öldürmek ölümle cezalandırılırdı. Frigler dokumacılıkta, ağaç oymacılığında ve maden işçiliğinde ustalaştı. Ana tanrıça Kibele, Frig inancının merkezindeydi. Eskişehir yakınlarındaki Midas Şehri, kayaya oyulmuş anıtlarıyla Frig sanatının tanınmış örneğidir. Frigler, Fenike kökenli bir alfabe kullandı. Gordion'daki büyük tümülüsler, kralların toprak yığınları altına gömüldüğünü gösterir. Bu tümülüslerden birinin içinde ahşap bir mezar odası, tunç kaplar ve oymalı mobilyalar bulunmuştur. Kazılardan çıkan bu eşyalar, Frig zanaatkârlarının ustalığını ve krallığın zenginliğini doğrudan gösteren kanıtlardır.

Frig kralı Midas, dokunduğu her şeyin altına dönüştüğü efsanesiyle anılır. Bu bir efsanedir, ama Friglerin zenginliğine ve Yunan dünyasında tanınmasına işaret eder. Gordion'daki düğümü çözenin Asya'ya hâkim olacağı ve Büyük İskender'in bu düğümü kılıcıyla kestiği anlatısı da bir efsanedir.

Frig Krallığı MÖ yedinci yüzyılda Karadeniz'in kuzeyinden gelen Kimmerlerin saldırılarıyla yıkıldı; bölge daha sonra Lidya egemenliğine girdi.

Karşılaştırma

Hititler geniş bir coğrafyaya yayılan, Mısır ile denk bir güç olarak diplomasi yapan bir devletti. Frigler ise daha çok Orta Anadolu'da tarım ekonomisine dayanan bir krallık kurdu. Hititler çivi yazısını, Frigler alfabeyi kullandı. İki uygarlık da Anadolu'nun yerli kültürlerinden etkilendi ve kendilerinden sonrakilere miras bıraktı.

Sıradaki derste Batı ve Doğu Anadolu'ya geçiyoruz: parayla alışverişi değiştiren Lidyalılar, dağlara kale ve su kanalı kuran Urartular ve kıyıda bilim ile felsefeyi geliştiren İyonlar.

Örnek 1 — Kadeş Antlaşması

Soru: Kadeş Antlaşması'nın tarihteki önemi hangisidir?

• A) Hititlerin Mısır'ı fethetmesi
• B) Frig Krallığı'nın kurulması
• C) Metni bugüne ulaşmış en eski yazılı barış antlaşmalarından biri olması
• D) İlk paranın basılması
• E) Çivi yazısının icadı

Çözüm: Antlaşma, iki büyük devlet arasındaki ilişkileri yazılı maddelere bağlamıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Pankuş

Soru: Pankuş meclisinin varlığı Hitit yönetimi hakkında neyi gösterir?

• A) Kralın tanrı sayıldığını
• B) Kralın yetkisinin bir ölçüde sınırlandığını
• C) Halkın kralı seçtiğini
• D) Devletin kent devletlerinden oluştuğunu
• E) Kraliçenin hiç yetkisi olmadığını

Çözüm: Soyluların meclisi taht işlerinde ve bazı yargılamalarda rol aldığı için kral sınırsız değildi. Cevap: B.

Örnek 3 — Hitit hukuku

Soru: Hitit kanunlarını Hammurabi Kanunları'ndan ayıran özellik hangisidir?

• A) Yazılı olmaları
• B) Kralın onları yazdırması
• C) Taşa kazınmaları
• D) Cezaların çoğunun tazminat ve para cezası olması
• E) Yalnız soylulara uygulanmaları

Çözüm: Hitit hukuku misillemeden çok zararın karşılanmasına yönelir. Cevap: D.

Örnek 4 — Frig ekonomisi

Soru: Friglerde tarlada çalışan öküzü öldürmenin ağır biçimde cezalandırılması neyi gösterir?

• A) Tarıma verilen büyük önemi
• B) Ticaretin yasak olduğunu
• C) Hayvancılığın bilinmediğini
• D) Dinin önemsiz olduğunu
• E) Savaşın tek geçim yolu olduğunu

Çözüm: Üretimin temel aracı olan öküzü korumak tarımı korumak demekti. Cevap: A.

• Hitit kralını Mısır firavunu gibi tanrı sanmak. Hitit kralı tanrıların temsilcisiydi, tanrı değildi.
• Kadeş Savaşı ile Kadeş Antlaşması'nı karıştırmak. Savaş Muvatalli döneminde, antlaşma III. Hattuşili döneminde yapıldı.
• Hitit hukukunu kısasa dayalı sanmak. Hitit hukuku tazminat ağırlıklıdır.
• Frigleri çivi yazısıyla eşleştirmek. Frigler alfabe kullandı.
• Efsaneleri tarihî olgu gibi okumak. Midas'ın altın dokunuşu ve Gordion düğümü efsanedir.