Çağlar

Bir müzede iki vitrin yan yana durur. Birinde Kültepe'de bulunmuş, üzerinde çivi yazısıyla bir tüccar mektubu taşıyan kil tablet; ötekinde aynı yüzyıllardan, Avrupa'nın kuzeyinden çıkarılmış bir tunç balta vardır. İkisi de yaklaşık dört bin yıllıktır. Ama müze rehberi tableti "tarih çağları" bölümüne, baltayı ise "tarih öncesi" bölümüne yerleştirir. Ziyaretçi şaşırır: aynı yaşta iki nesne nasıl farklı dönemlere ait olabilir? Cevap, çağların takvimdeki yıllarla değil, insanlığın yaşadığı büyük dönüşümlerle tanımlanmasındadır. Yazıyı kullanan bir toplum yazılı kaynak bırakır; kullanmayan toplumun geçmişi ise yalnız kazılarla bilinir. Bu derste tarihçilerin geçmişi neden çağlara böldüğünü, hangi olayları sınır olarak seçtiğini ve bu bölmenin hangi açılardan eleştirildiğini öğreniyoruz.

• Tarihin çağlara ayrılmasının amacını açıklarsın.
• Tarih öncesi dönemi tarih çağlarından ayıran ölçütü belirtirsin.
• İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ ve Yakın Çağ'ın sınır olaylarını sıralar, her birinin neden dönüm noktası sayıldığını açıklarsın.
• Çağ ayrımının evrensel olmadığını ve Avrupa merkezli bir bakış taşıdığını değerlendirirsin.

Neden çağlara bölünür?

İnsanlığın geçmişi binlerce yıla yayılır. Bu uzun süreyi tek parça hâlinde incelemek zordur. Tarihçiler, geçmişi incelemeyi ve öğretmeyi kolaylaştırmak için onu, büyük değişimlerin yaşandığı noktalardan bölerek dönemlere ayırır. Bu dönemlere çağ denir. Her çağın sınırına, insanların yaşayışını, düşüncesini ya da devletlerin düzenini derinden etkileyen bir olay konur. Burada önemli olan, çağların doğada hazır bulunan bölümler olmadığıdır. Onları tarihçiler, bir anlam düzeni kurmak için belirler. Bu yüzden her çağ ayrımı bir yorum taşır.

Bir olayın çağ sınırı olarak seçilebilmesi için bazı özellikler taşıması beklenir. Etkisi geniş bir coğrafyaya yayılmalı, yalnız bir kenti ya da bir hükümdarı değil, pek çok toplumu ilgilendirmelidir. Sonuçları kalıcı olmalı, birkaç yıl içinde silinip gitmemelidir. Ayrıca kendinden sonraki gelişmelere yön vermeli, yeni bir düzenin başlangıcını işaret etmelidir. Bir savaşın kazanılması tek başına çağ değiştirmez; ama bir savaşın sonucunda bir imparatorluk sona erer, ticaret yolları değişir ve yeni düşünceler yayılırsa o olay bir dönüm noktasına dönüşebilir.

Tarih öncesi ve tarih çağları

En temel ayrım yazıya göre yapılır. Yazının kullanılmasından önceki uzun döneme tarih öncesi, yazının kullanılmaya başlanmasından sonraki döneme tarih çağları denir. Yazı, ilk olarak yaklaşık MÖ 3200 dolaylarında Mezopotamya'da Sümerler tarafından kullanılmıştır; kaynaklar bu tarihi küçük farklarla verir. Tarih öncesi dönem yazılı kaynak bırakmadığı için arkeolojinin buluntularıyla incelenir. Tarihçiler bu dönemi, insanların kullandığı araç gerecin malzemesine göre ikiye ayırır: Taş Devri ve Maden Devri. Bu ayrıntılı bölümleme, sıradaki dersin konusudur; burada yalnız şunu bilmek yeterlidir: tarih öncesinin bölümleri olaylara değil, kullanılan malzemeye dayanır, çünkü elimizde olay anlatan belge yoktur.

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: yazı her yerde aynı anda kullanılmaya başlanmadı. Mezopotamya ve Mısır tarih çağlarına erken girerken Anadolu, yazıyı MÖ 2000'ler civarında Asurlu tüccarlar aracılığıyla tanıdı; Kültepe tabletleri bu yüzden Anadolu'nun ilk yazılı belgeleri sayılır. Kanca'daki iki nesnenin aynı yaşta olup farklı dönemlere konması bu yüzdendir. Bir bölge için tarih çağları başlamışken başka bir bölge hâlâ tarih öncesini yaşıyor olabilir.

İlk Çağ

Yazının kullanılmasıyla başlar ve 375'teki Kavimler Göçü ile sona erer. Bazı kaynaklar sınır olarak 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışını alır. Kavimler Göçü, Hunların batıya ilerlemesiyle Avrupa'daki kavimlerin yerinden oynaması ve Roma topraklarına girmesidir. Bu hareket Batı Roma'nın zayıflayıp yıkılmasını hızlandırmış, bugünkü Avrupa halklarının yerleşim düzeninin oluşmasında rol oynamıştır. İlk Çağ, Mezopotamya, Mısır, Anadolu, İran, Hint, Çin, Yunan ve Roma uygarlıklarının dönemidir. Bu uygarlıklar yazı, hukuk, para, takvim ve şehir devleti gibi kurumları geliştirerek sonraki çağlara büyük bir miras bıraktı.

Orta Çağ

375'ten 1453'e, Osmanlıların Konstantinopolis'i alıp Bizans İmparatorluğu'na son verdiği yıla kadar sürer. Bazı tarihçiler bitiş olarak 1492'de Amerika'ya ulaşılmasını alır. Avrupa'da feodalite ve kilisenin güçlü olduğu bu dönemde İslam dünyasında bilim ve düşünce büyük bir gelişme yaşadı. Fetih, surların toplarla aşılabileceğini göstererek kale merkezli feodal düzenin zayıflamasına katkıda bulundu ve doğu ticaret yollarının denetimini Osmanlılara geçirerek Avrupalıları yeni yollar aramaya yöneltti.

Yeni Çağ

1453'ten 1789'daki Fransız İhtilali'ne kadar sürer. Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform bu çağın büyük olaylarıdır. Rönesans, Antik Yunan ve Roma eserlerine yeniden ilgi duyulmasıyla İtalya'da başlayan sanat ve düşünce hareketidir. Reform, Katolik Kilisesi'nin uygulamalarına yöneltilen eleştirilerle başlayan ve Hristiyanlıkta yeni mezheplerin doğmasına yol açan dinî harekettir. Keşifler ise okyanus yollarını açarak dünya ticaretinin merkezini Akdeniz'den Atlas kıyılarına kaydırmıştır. Bu dönemde Avrupa'da mutlak monarşiler güçlenmiş, bilimsel düşünce gelişmiştir.

Yakın Çağ

1789'da Fransız İhtilali ile başlar ve günümüze kadar sürer. İhtilal; eşitlik, özgürlük, adalet ve milliyetçilik fikirlerini yaydı. Milliyetçilik, çok uluslu imparatorlukların, bu arada Osmanlı Devleti'nin de dağılmasında etkili oldu. Aynı dönemde Avrupa'da başlayan Sanayi İnkılabı üretimi atölyeden fabrikaya taşıdı, kentleri büyüttü ve hammadde ile pazar arayışını sömürgeciliğe dönüştürdü. Yakın Çağ'ın iki dünya savaşı, ulus devletlerin çoğalması ve bilim ile teknolojideki hızlı ilerleme de bu fikirlerin ve ekonomik dönüşümün sonuçlarıyla birlikte okunur. Bazı kaynaklar günümüze yakın dönemi ayrıca Çağdaş Dönem ya da En Yakın Çağ olarak adlandırır.

Çağ ayrımının sınırları

Bu dörtlü ayrım Avrupa tarihine göre kurulmuştur. Seçilen sınır olayların çoğu Avrupa'yı doğrudan ilgilendirir. Çin, Hindistan ya da Amerika yerlilerinin tarihine uygulandığında anlamını büyük ölçüde yitirir; örneğin 375'teki göç Çin için bir dönüm noktası değildir. Ayrıca hiçbir dönüşüm tek bir yılda olmaz: Orta Çağ insanı 1453'te uyanıp kendini Yeni Çağ'da bulmadı. Sınır yılları, uzun süreçleri temsil eden işaretlerdir. Türk tarihi çoğu zaman kendi ölçütleriyle de bölümlenir: İslamiyet öncesi Türk tarihi, Türk-İslam tarihi, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemleri gibi. Sınavda bu ayrımı ezberlemek kadar, sınır olaylarının neyi değiştirdiğini bilmek de önemlidir.

Sıradaki ders, tarih öncesinin kendi içinde nasıl bölündüğüne iniyor: Paleolitik, Neolitik ve maden çağları.

Örnek 1 — Temel ölçüt

Soru: Tarih öncesi dönemi tarih çağlarından ayıran ölçüt hangisidir?

• A) Devletlerin kurulması
• B) Tarıma geçilmesi
• C) Yazının kullanılması
• D) Madenlerin işlenmesi
• E) Dinlerin ortaya çıkması

Çözüm: Tarih çağları, yazılı kaynakların ortaya çıkmasıyla başlar. Cevap: C.

Örnek 2 — İlk Çağ'ın sonu

Soru: İlk Çağ'ı sona erdiren olay olarak genellikle hangisi kabul edilir?

• A) Batı Roma'nın kurulması
• B) Kavimler Göçü
• C) Fransız İhtilali
• D) Coğrafi Keşifler
• E) Bizans'ın yıkılışı

Çözüm: 375'te başlayan Kavimler Göçü İlk Çağ'ın bitişi sayılır; bazı kaynaklar 476'yı alır. Cevap: B.

Örnek 3 — Bölgesel fark

Soru: Anadolu'nun tarih çağlarına Mezopotamya'dan daha geç girmesinin nedeni hangisidir?

• A) Anadolu'da hiç yerleşim olmaması
• B) Anadolu'da tarımın bilinmemesi
• C) Mezopotamya'nın daha soğuk olması
• D) Yazının Anadolu'ya daha sonra, Asurlu tüccarlar aracılığıyla gelmesi
• E) Anadolu'nun maden bilmemesi

Çözüm: Tarih çağının başlangıcı yazıya bağlıdır ve yazı Anadolu'ya daha geç ulaşmıştır. Cevap: D.

Örnek 4 — Eleştiri

Soru: Dörtlü çağ ayrımına yöneltilen başlıca eleştiri hangisidir?

• A) Avrupa tarihine göre kurulduğu için öteki bölgelerin tarihine her zaman uymaması
• B) Yazıyı ölçüt almaması
• C) Çok az çağdan oluşması
• D) Hiç tarih vermemesi
• E) Yalnız Türk tarihine göre kurulması

Çözüm: Sınır olayların çoğu Avrupa'ya özgüdür; Çin ya da Amerika için anlamını yitirir. Cevap: A.

• Çağ sınırlarını doğal bölümler sanmak. Çağları tarihçiler, anlam düzeni kurmak için belirler.
• Tarih öncesini "insanın olmadığı dönem" sanmak. İnsanlar yaşıyordu; yalnız yazı yoktu.
• Yazının her yerde aynı anda kullanıldığını düşünmek. Her bölge tarih çağlarına farklı zamanda girdi.
• Bitiş yıllarındaki alternatifleri karıştırmak. İlk Çağ için 375 ya da 476, Orta Çağ için 1453 ya da 1492 verilebilir.
• Bir yılda bütün hayatın değiştiğini sanmak. Sınır yılları uzun süreçleri temsil eder.