Takvimler

Bir öğrenci, dedesinin çocukluğunu anlattığı sohbetlerde hep aynı ayrıntıyı duyar: o yıllarda Ramazan kışa denk gelirmiş, iftar erken açılırmış. Kendi çocukluğunda ise Ramazan uzun yaz günlerine düşmüştür. Birkaç yıl sonra bu kez bahara kaydığını fark eder. Bayram her yıl bir önceki yıla göre yaklaşık on bir gün önce gelmektedir. Oysa okulun açılışı, yılbaşı ve doğum günleri her yıl aynı tarihlerde kalır. Aynı yıl içinde iki ayrı zaman ölçüsünün yan yana işlediği anlaşılır: biri Ay'ın, öteki Güneş'in hareketine dayanır. Tarihte de toplumlar zamanı farklı biçimlerde saymış, aynı olay farklı belgelerde farklı yıllarla kaydedilmiştir. Bu derste önce takvimlerin neden ve hangi gök olaylarına dayanılarak yapıldığına, ardından Türk ve İslam tarihinde kullanılan başlıca takvimlere ve tarihlerin bir takvimden ötekine nasıl çevrildiğine bakıyoruz.

• Güneş yılı ile Ay yılı arasındaki farkı ve bunun sonuçlarını açıklarsın.
• miladi, hicri, rumi, celali ve On İki Hayvanlı Türk Takvimi'nin özelliklerini karşılaştırırsın.
• Her takvimin hangi devlet ya da toplum tarafından ve hangi amaçla kullanıldığını belirtirsin.
• Hicri ve miladi yıllar arasında yaklaşık çeviri yaparsın.

Takvim neden gerekli?

Toplumlar yerleşik hayata geçip tarımla uğraşmaya başlayınca zamanı düzenli ölçme ihtiyacı doğdu. Ekim ve hasat zamanını bilmek, nehirlerin taşma dönemini önceden kestirmek, dinî günleri belirlemek, vergileri toplamak ve devlet işlerini düzenlemek için güvenilir bir zaman ölçüsü gerekiyordu. Takvimler bu ihtiyaçtan doğdu ve gökyüzündeki düzenli hareketlere dayandırıldı.

Güneş yılı ve Ay yılı

Takvimlerin çoğu iki gök olayından birine dayanır:

• Güneş yılı: Dünya'nın Güneş çevresindeki bir turudur ve yaklaşık 365 gün 6 saat sürer. Güneş yılına dayanan takvimlerde mevsimler her yıl aynı aylara denk gelir. Bu yüzden tarım toplumları için kullanışlıdır.
• Ay yılı: Ay'ın on iki evre döngüsünden oluşur ve yaklaşık 354 gündür. Güneş yılından yaklaşık on bir gün kısadır. Bu yüzden Ay yılına dayanan takvimlerde aylar ve bayramlar her yıl mevsimler içinde kayar.

Kancadaki Ramazan'ın her yıl yaklaşık on bir gün önce gelmesi, Ay yılı ile Güneş yılı arasındaki bu farktan kaynaklanır. İlk uygarlıklar da bu iki yolu kullandı: Sümerler Ay'a dayanan bir takvim geliştirirken Mısırlılar, Nil'in taşma döngüsünü izleyerek Güneş yılına dayanan bir takvim kullandı.

On İki Hayvanlı Türk Takvimi

Orta Asya'daki Türklerin kullandığı bu takvim Güneş yılına dayanır. Yıllar on ikişerli devirler halinde sayılır ve her yıla bir hayvanın adı verilir: sıçan, sığır, pars, tavşan, ejderha, yılan, at, koyun, maymun, tavuk, köpek ve domuz. On iki yıl tamamlanınca devir yeniden başlar. Kök Türkler ve Uygurlar bu takvimi kullanmıştır; Orhun Yazıtları'ndaki bazı olaylar da bu takvime göre, örneğin "koyun yılında" gibi ifadelerle tarihlendirilmiştir. Takvimin konargöçer hayata uygunluğu, mevsimlere bağlı göç ve hayvancılık düzeniyle uyumlu olmasındandır.

Hicri takvim

İslam dünyasında kullanılan bu takvim Ay yılına dayanır. Başlangıç noktası, Hz. Muhammed ile Müslümanların 622'de Mekke'yi bırakıp Medine'ye göç etmesidir; bu göçe hicret denir ve takvim Hz. Ömer döneminde resmî olarak kabul edilmiştir. Yılın ilk ayı Muharrem'dir. Ay yılına dayandığı için Ramazan ve bayramlar mevsimler boyunca dolaşır. Türk-İslam devletleri ve Osmanlı Devleti, resmî belgelerde uzun süre hicri takvimi kullanmıştır.

Celali takvim

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde, Ömer Hayyam'ın da aralarında bulunduğu bir bilim insanları heyeti tarafından hazırlanmıştır. Güneş yılına dayanır ve döneminin en hassas takvimlerinden biri kabul edilir. Yılbaşı, baharın başlangıcı olan Nevruz'dur. Hicri takvimin mevsimlerle uyuşmaması vergi toplama ve tarım işlerinde sorun yarattığı için, Güneş yılına dayanan bu takvim özellikle mali işlerde kullanılmıştır.

Rumi takvim

Osmanlı Devleti'nde 1839'da, Tanzimat döneminde mali işler için kabul edilmiştir. Güneş yılına dayanır, ama yılların sayımında hicret başlangıç olarak alınmıştır; bu yüzden rumi yıllar, hicri yıllara yakın bir sayıdan başlar ama Güneş yılına göre ilerler. Mali yılın başı Mart ayıdır. Böylece Osmanlı'da bir süre dinî işlerde hicri, mali işlerde rumi takvim birlikte kullanılmıştır.

Miladi takvim

Hz. İsa'nın doğum yılı sayılan yılı başlangıç alan ve Güneş yılına dayanan takvimdir. Roma'da kullanılan Jülyen takvimi, yıl uzunluğundaki küçük hatanın birikmesi üzerine 1582'de Papa XIII. Gregorius döneminde düzeltilmiş ve bugünkü Gregoryen takvim ortaya çıkmıştır. Türkiye Cumhuriyeti, 1925'te çıkarılan bir kanunla 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvimi resmî takvim olarak kabul etmiştir. Bu değişiklik, inkılapların ülkeyi dünyayla aynı zaman düzenine bağlama amacının bir parçasıdır.

Tarihleri çevirmek

Hicri bir yılı yaklaşık olarak miladi yıla çevirmek için hicri yıldan otuz üçte biri çıkarılır ve 622 eklenir. Örneğin hicri 857 yılı için: 857'nin otuz üçte biri yaklaşık 26'dır; 857 − 26 + 622 = 1453. Bu sonuç İstanbul'un fethinin miladi yılıdır. Bu yöntem yaklaşık sonuç verir; kesin çeviri için ay ve gün de hesaba katılmalıdır. Sınavda genellikle kesin hesap değil, takvimlerin özelliklerinin ve hangi takvimin neden kullanıldığının bilinmesi beklenir.

Takvim farkı tarih yazımında neden önemlidir?

Bir tarihçi Osmanlı arşivinde çalışırken aynı yüzyıla ait belgelerde hicri, rumi ve miladi tarihlerle karşılaşabilir. Bir fermanın hicri tarihi ile bir Avrupa elçisinin mektubundaki miladi tarih karşılaştırılmadan iki olayın hangisinin önce yaşandığı söylenemez. Ay yılı ile Güneş yılı arasındaki fark yüzyıllar boyunca birikir: otuz üç Güneş yılında yaklaşık otuz dört Ay yılı geçer. Bu yüzden hicri yıl sayısı, aynı dönemi gösteren miladi yıl sayısına göre her yüzyılda biraz daha hızlı artar. Rumi takvimde ise sayım hicretten başladığı hâlde yıllar Güneş'e göre ilerlediği için rumi yıl ile hicri yıl arasındaki fark zamanla açılır. Tarihçi bu yüzden bir belgenin hangi takvimle yazıldığını önce tespit eder, sonra tarihi ortak bir ölçüye çevirir. Takvimleri tanımak, yalnız sınav bilgisi değil, kaynakları doğru sıraya koymanın da ön şartıdır; yanlış çevrilmiş tek bir tarih, sebep ile sonucun yerini değiştirebilir.

Sıradaki ders, tarihin yazının bulunuşu, Kavimler Göçü, İstanbul'un fethi ve Fransız İhtilali gibi dönüm noktalarıyla çağlara ayrılmasını ele alıyor.

Örnek 1 — Ay yılı

Soru: Ramazan ayının her yıl mevsimler içinde kaymasının nedeni nedir?

• A) Hicri takvimin Güneş yılına dayanması
• B) Hicri takvimin Ay yılına dayanması ve Güneş yılından yaklaşık on bir gün kısa olması
• C) Miladi takvimin Ay yılına dayanması
• D) Takvimlerin her yıl değiştirilmesi
• E) Ramazan'ın yalnız kışın gelmesi

Çözüm: Ay yılı Güneş yılından kısa olduğu için aylar her yıl yaklaşık on bir gün öne kayar. Cevap: B.

Örnek 2 — Celali

Soru: Celali takvim hangi devlet döneminde hazırlanmıştır?

• A) Osmanlı Devleti
• B) Kök Türkler
• C) Uygurlar
• D) Büyük Selçuklu Devleti
• E) Karahanlılar

Çözüm: Takvim, Melikşah döneminde Büyük Selçuklularda bir bilim heyeti tarafından hazırlanmıştır. Cevap: D.

Örnek 3 — Rumi takvimin amacı

Soru: Osmanlı Devleti'nin 1839'da rumi takvimi kabul etmesinin başlıca nedeni nedir?

• A) Mali işleri mevsimlere uygun, Güneş yılına dayanan bir takvimle düzenlemek
• B) Dinî günleri değiştirmek
• C) On iki hayvanlı takvime dönmek
• D) Hicri takvimi tamamen kaldırmak
• E) Ay yılını kullanmaya başlamak

Çözüm: Vergi ve mali yıl, mevsimlere uyan bir Güneş takvimiyle daha kolay düzenlenir. Cevap: A.

Örnek 4 — Miladi takvim

Soru: Türkiye miladi takvimi hangi tarihten itibaren resmî olarak kullanmaya başlamıştır?

• A) 1 Mart 1840
• B) 1 Ocak 1923
• C) 1 Ocak 1930
• D) 1 Mart 1925
• E) 1 Ocak 1926

Çözüm: 1925'te çıkarılan kanunla miladi takvim 1 Ocak 1926'dan itibaren yürürlüğe girmiştir. Cevap: E.

• Hicri takvimi Güneş yılına bağlamak. Hicri takvim Ay yılına dayanır; celali, rumi ve miladi Güneş yılına dayanır.
• Rumi takvimin başlangıcını Hz. İsa'nın doğumu sanmak. Rumi takvimde yıllar hicretten başlatılarak sayılır.
• Celali takvimi Osmanlı'ya bağlamak. Celali takvim Büyük Selçuklu dönemine aittir.
• On iki hayvanlı takvimi Ay yılına bağlamak. Bu takvim Güneş yılına dayanır.
• Çeviri formülünü kesin sonuç sanmak. Formül yaklaşık yıl verir.