Tarihe yardımcı bilimler

Bir köylü tarlasını sürerken pulluğu toprağın altında sert bir şeye takılır. Eğilip baktığında yeşile dönmüş küçük bir metal parçası bulur; üzerinde silik bir yüz ve tanımadığı harfler vardır. Biraz ötede, toprağın içinden üzerinde oyulmuş yazılar bulunan bir taş bloğunun köşesi görünmektedir. Köylü durumu bildirir ve birkaç hafta sonra tarlaya bir ekip gelir. Ekibin her üyesi farklı bir işle uğraşır: biri metal parçasını inceleyip onun hangi hükümdar adına, hangi yıllarda basılmış bir sikke olduğunu anlamaya çalışır; biri taştaki yazıyı okumaya, biri toprağı katman katman kazıp altında bir yerleşimin kalıntılarını aramaya; bir başkası ise kazıda bulunan kemiklerin kaç yıllık olduğunu belirlemek için örnek alır. Tek bir tarlada geçmişin izlerini çözmek için birçok ayrı uzmanlık gerekir. Bu derste tarihçinin kaynakları okurken yararlandığı bu bilimleri, her birinin neyi incelediğini ve tarihe nasıl katkı sağladığını tek tek inceliyoruz.

• Tarihe yardımcı bilimleri adlarıyla ve inceleme alanlarıyla eşleştirirsin.
• Bir kaynağın türüne göre hangi yardımcı bilimin kullanılacağını belirlersin.
• Yazısız dönemlerin incelenmesinde arkeolojinin ve doğa bilimlerinin rolünü açıklarsın.
• Benzer adlı yardımcı bilimleri birbirinden ayırırsın.

Neden yardımcı bilimler?

Tarihçinin kaynakları çok çeşitlidir: bir sikke, bir mezar taşı, bir ferman, bir yapı kalıntısı, bir halk türküsü. Her biri farklı bir uzmanlık gerektirir. Bir tarihçi eski bir yazıyı okuyamıyorsa ya da bir sikkenin hangi döneme ait olduğunu anlayamıyorsa, o kaynaktan yararlanamaz. Bu yüzden tarih, kaynakları anlamak ve değerlendirmek için birçok başka bilimden yardım alır. Bu bilimlere tarihe yardımcı bilimler denir.

Yazı ve belge bilimleri

• Paleografya: Eski yazıları okumayı ve bu yazıların zaman içinde nasıl değiştiğini inceler. Eski bir el yazmasının hangi yazı türüyle yazıldığını çözmek paleografyanın işidir.
• Epigrafya (Epigrafi): Taş, metal, kemik gibi sert malzemeler üzerine kazınmış yazıları, yani kitabeleri ve yazıtları inceler. Orhun Yazıtları'nın okunması epigrafyanın konusudur.
• Diplomatik: Fermanlar, beratlar, antlaşmalar gibi resmî belgelerin biçimini, dilini ve düzenini inceler; bir belgenin gerçek olup olmadığını anlamaya yardım eder. Önceki dersteki dış eleştiri büyük ölçüde bu bilimden yararlanır.
• Filoloji: Dil bilimidir; eski dillerin yapısını, kelimelerin kökenini ve değişimini inceler. Bir kaynakta geçen kelimelerin döneminde ne anlama geldiğini çözmeye yardım eder.

Nesne ve simge bilimleri

• Nümismatik: Eski paraları, yani sikkeleri inceler. Bir sikkenin üzerindeki ad, tarih ve basıldığı yer, bir devletin sınırları, ekonomisi ve hükümdarları hakkında bilgi verir. Kancadaki metal parçası bu bilimin konusudur.
• Sfragistik: Mühürleri inceler. Bir belgenin altındaki mühür, kimin tarafından gönderildiğini ve gerçek olup olmadığını gösterebilir.
• Heraldik: Arma, bayrak, sancak ve benzeri simgeleri inceler.

Toprak ve insan bilimleri

• Arkeoloji: Kazılarla toprak altındaki kalıntıları ortaya çıkarır ve inceler: yapılar, mezarlar, aletler, çanak çömlekler. Yazının bulunmasından önceki dönemleri tanımanın başlıca yolu arkeolojidir. Çatalhöyük ve Göbekli Tepe'de yapılan kazılar, yazı yokken yaşamış toplulukların nasıl yaşadığını ve neye inandığını gösterir.
• Antropoloji: İnsanların fiziksel özelliklerini, kökenlerini ve gelişimini inceler. Mezarlarda bulunan iskeletlerden yaş, beslenme ve hastalıklar hakkında bilgi edinilmesi bu bilimin katkısıdır.
• Etnografya: Toplulukların gelenek, görenek, giyim, mutfak ve el sanatları gibi kültürel özelliklerini inceler.
• Genealoji: Soy kütüklerini, yani ailelerin ve hanedanların soy ağaçlarını inceler. Bir hanedanın üyeleri arasındaki akrabalık bağlarını çözmek genealojinin işidir.

Zaman ve mekân bilimleri

• Kronoloji: Zamanı ölçmeyi, takvimleri ve olayları tarih sırasına koymayı inceler. Farklı takvimlerle verilmiş tarihleri birbirine çevirmek kronolojinin işidir.
• Coğrafya: Olayların geçtiği mekânı tanıtır. Savaş alanlarının, ticaret yollarının ve yerleşim yerlerinin konumunu anlamak için tarih coğrafyadan yararlanır.

Doğa bilimlerinin katkısı

Tarih yalnız sosyal bilimlerden değil, doğa bilimlerinden de yararlanır. Organik kalıntılardaki karbonun bozunmasına dayanan radyokarbon (karbon-14) yöntemi, bir kemiğin, odun kömürünün ya da tohumun yaklaşık yaşını belirlemeye yarar. Kimya, eski metallerin ve boyaların yapısını; biyoloji, eski bitki ve hayvan kalıntılarını inceler. Ağaçların her yıl bir halka eklemesinden yararlanan dendrokronoloji ise eski yapılarda kullanılan ahşap kirişlerin hangi yıllarda kesildiğini tahmin etmeye yardım eder. Bu yöntemler özellikle yazısız dönemlerin tarihlendirilmesinde büyük önem taşır. Doğa bilimlerinin verdiği tarihler genellikle bir aralık biçimindedir; tarihçi bu aralığı öteki kaynaklarla daraltmaya çalışır.

Bilimler birlikte çalışır

Gerçek bir araştırmada yardımcı bilimler tek tek değil, birlikte kullanılır. Anadolu'daki bir Selçuklu kervansarayını düşünelim. Arkeolog yapının kalıntılarını ve çevresindeki katmanları kazıyla ortaya çıkarır. Kapısının üzerindeki kitabeyi epigrafya uzmanı okur; kitabeden yapıyı kimin, hangi yıl yaptırdığı öğrenilir. Kitabedeki tarih hicri takvimle verilmişse, onu miladi yıla çevirmek kronolojinin işidir. Kazıda bulunan sikkeleri nümismat inceler; sikkelerin hangi devletlere ait olduğu, kervansarayın hangi bölgelerle ticaret yapıldığını gösterir. Coğrafya ise yapının hangi yolun üzerinde ve neden orada kurulduğunu açıklar. Tarihçi bütün bu bilgileri birleştirerek kervansarayın tarihini yazar. Bilimlerden biri eksik kalsaydı bu tarih de eksik kalırdı.

Sosyal bilimlerle ilişki

Tarih, sosyoloji, ekonomi, siyaset bilimi ve sanat tarihi gibi sosyal bilimlerle de sürekli alışveriş içindedir. Sosyoloji toplumun yapısını anlamaya, ekonomi üretim ve ticaretin işleyişini açıklamaya, sanat tarihi ise bir dönemin mimarisini ve süsleme anlayışını yorumlamaya yardım eder. Bu bilimler de kendi konularının geçmişini anlamak için tarihe başvurur; ilişki iki yönlüdür.

Türk tarihinden örnekler

Türk tarihinin araştırılmasında yardımcı bilimlerin katkısı büyüktür. Orhun Yazıtları'nın 19. yüzyılın sonlarında çözülmesi, epigrafya ve filolojinin ortak bir başarısıdır. Uygur yazısıyla yazılmış belgelerin okunması paleografyaya dayanır. Selçuklu ve Osmanlı sikkeleri ise hükümdarların saltanat yıllarını ve devletin ekonomik durumunu gösteren önemli kaynaklardır.

Benzer adları ayırmak

Sınavlarda en sık karıştırılan çift paleografya ile epigrafyadır. İkisi de yazıyla ilgilenir; ama paleografya yazının kendisini ve gelişimini, epigrafya ise taş ve metal gibi sert malzemeler üzerindeki yazıları inceler. Bir öteki çift nümismatik ile sfragistiktir: biri sikkeleri, öteki mühürleri inceler. Antropoloji ile etnografya da karıştırılır: biri insanın fiziksel yapısını, öteki toplulukların kültürünü inceler.

Sıradaki ders, toplumların zamanı ölçmek için geliştirdiği takvimleri, on iki hayvanlı Türk takviminden hicri, celali, rumi ve miladi takvime kadar ele alıyor.

Örnek 1 — Eşleştirme

Soru: Bir sikkenin üzerindeki ad ve tarihten bir hükümdarın dönemini belirleyen bilim hangisidir?

• A) Paleografya
• B) Nümismatik
• C) Heraldik
• D) Antropoloji
• E) Etnografya

Çözüm: Eski paraları inceleyen bilim nümismatiktir. Cevap: B.

Örnek 2 — Yazıt

Soru: Orhun Yazıtları'nın okunup incelenmesi hangi bilimin konusudur?

• A) Sfragistik
• B) Genealoji
• C) Epigrafya
• D) Nümismatik
• E) Heraldik

Çözüm: Taş üzerine kazınmış yazıları inceleyen bilim epigrafyadır. Cevap: C.

Örnek 3 — Yazısız dönem

Soru: Yazının bulunmasından önceki dönemlerin incelenmesinde başlıca hangi bilimden yararlanılır?

• A) Diplomatik
• B) Paleografya
• C) Epigrafya
• D) Filoloji
• E) Arkeoloji

Çözüm: Yazılı kaynak bulunmayan dönemler kazılarla ortaya çıkarılan kalıntılarla incelenir. Cevap: E.

Örnek 4 — Belge

Soru: Bir fermanın biçimini ve dilini inceleyerek gerçek olup olmadığını anlamaya yardım eden bilim hangisidir?

• A) Diplomatik
• B) Etnografya
• C) Coğrafya
• D) Antropoloji
• E) Arkeoloji

Çözüm: Resmî belgelerin biçimini ve düzenini inceleyen bilim diplomatiktir. Cevap: A.

• Paleografya ile epigrafyayı karıştırmak. Paleografya yazının kendisini, epigrafya sert malzeme üzerindeki yazıları inceler.
• Nümismatik ile sfragistiği karıştırmak. Biri sikke, öteki mühür bilimidir.
• Antropoloji ile etnografyayı karıştırmak. Biri insanın fiziksel yapısını, öteki kültürünü inceler.
• Yalnız sosyal bilimlerin yardımcı olduğunu sanmak. Radyokarbon yöntemi gibi doğa bilimleri de tarihe katkı sağlar.
• Kronolojiyi yalnız yıl ezberi sanmak. Kronoloji takvimleri ve zaman ölçmeyi de kapsar.