Tarihin tanımı ve yöntemi

Bir dedektif olay yerine geldiğinde olay çoktan bitmiştir. Saati geri alıp olanları izleme şansı yoktur; elinde yalnız geride kalan izler vardır: bir ayak izi, kırık bir bardak, tanıkların birbirini tutmayan ifadeleri. Önce bütün izleri toplar, sonra hangisinin önemli hangisinin önemsiz olduğunu ayırır, ardından her ipucunun gerçek olup olmadığını sınar ve en sonunda bunları birleştirerek ne olduğunu anlatan bir açıklama kurar. Tarihçinin işi buna çok benzer. O da geçmişe dönemez, deney yapamaz, olayları yeniden yaşatamaz; yalnız geçmişten kalan izlerle çalışır. Ama dedektiften bir farkı vardır: tarihçi tek bir olayı değil, toplumların yüzyıllar boyunca nasıl yaşadığını, neden değiştiğini anlamaya çalışır. Bu derste önce tarihin ne olduğunu ve hangi özellikleriyle öteki bilimlerden ayrıldığını, ardından tarihçinin bir konuyu araştırırken izlediği dört adımı inceliyoruz.

• Tarihin tanımını yapar, tanımdaki unsurları açıklarsın.
• Olay ile olgu kavramlarını tarih dersindeki anlamlarıyla ayırt edersin.
• Tarih biliminin öteki bilimlerden farklı yönlerini sıralarsın.
• Tarih araştırmasının tarama, sınıflandırma, eleştiri ve birleştirme aşamalarını açıklarsın.

Tarihin tanımı

Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetlerini yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde ve kaynaklara dayanarak inceleyen bilimdir. Bu tanımın her parçası tarih biliminin bir özelliğini anlatır:

• İnsan toplulukları: Tarihin konusu tek tek kişiler değil, topluluklardır. Bir hükümdar ancak toplumu etkilediği ölçüde tarihin konusu olur.
• Siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetler: Tarih yalnız savaşları ve antlaşmaları değil, insanların nasıl üretip tükettiğini, nasıl inandığını ve yaşadığını da inceler.
• Yer ve zaman: Tarihî bir bilgi, nerede ve ne zaman olduğu belirtilmeden eksik kalır.
• Neden-sonuç ilişkisi: Olaylar tek tek sıralanmaz; birbirine bağlanır.
• Kaynaklara dayanma: Tarihçinin söyledikleri kanıtla desteklenmelidir.

Olay ve olgu

Tarih dersinde iki kavram sıkça birbirine karıştırılır. Olay, kısa bir sürede gerçekleşen, yeri ve zamanı kesin olarak belirlenebilen gelişmedir: Malazgirt Savaşı ya da İstanbul'un fethi gibi. Olgu ise uzun bir süreçte gerçekleşen ve kesin bir başlangıç tarihi verilemeyen gelişmedir: Türklerin İslamiyet'i kabul etmesi ya da Anadolu'nun Türkleşmesi gibi. Bir soru "hangisi bir olgudur" diye sorduğunda, tek bir tarihe sığmayan, yıllar ya da yüzyıllar süren süreci aramak gerekir.

Bir uyarı: "olgu" kelimesi günlük dilde ve bazı sorularda "kanıtla doğrulanabilen bilgi" anlamında da kullanılır; kaynak ve kanıt dersinde bu anlamı görmüştük. Sorunun hangi anlamı kastettiğini bağlamdan anlamak gerekir: süreç mi soruluyor, yoksa bilgi ile yorum ayrımı mı?

Tarihi öteki bilimlerden ayıran özellikler

• Deney ve gözlem yapılamaz. Fizikçi bir deneyi istediği kadar tekrarlayabilir; tarihçi geçmişi yeniden oluşturamaz.
• Olaylar aynen tekrarlanmaz. Benzer olaylar yaşanabilir, ama her olayın kendine özgü koşulları vardır.
• Kaynaklara bağlıdır. Kaynak olmayan bir dönem hakkında kesin bilgi verilemez; yeni bir kaynak bulunduğunda bilgiler değişebilir.
• Tarafsızlık bir hedeftir. Tarihçi kendi duygularını ve bakış açısını bir kenara bırakmaya çalışmalıdır; bu her zaman kolay değildir.
• Geçmiş, kendi döneminin koşullarıyla değerlendirilir. Geçmişteki bir olayı bugünün değer yargılarıyla yargılamak, o dönemi anlamayı zorlaştırır. Örneğin Orta Çağ'daki bir yönetim anlayışını günümüzün demokrasi ölçütleriyle değerlendirmek, o çağın koşullarını görmezden gelmek olur.

Tarihçinin dört adımı

Tarihçi bir konuyu araştırırken genellikle şu dört aşamadan geçer:

• Tarama: Konuyla ilgili bütün kaynaklar aranır ve toplanır. Arşivler, kütüphaneler, kazı alanları, müzeler ve özel koleksiyonlar taranır. Bu aşamada amaç, olabildiğince çok kaynağa ulaşmaktır; tek bir kaynakla yetinmek yanlış sonuçlara götürebilir.
• Sınıflandırma (tasnif): Toplanan kaynaklar konularına, dönemlerine ve türlerine göre ayrılır. Birincil ve ikincil kaynaklar, yazılı ve yazısız kaynaklar ayrı gruplara konur.
• Eleştiri (tahlil ve tenkit): Kaynakların güvenilirliği sınanır. Bu aşamanın iki yönü vardır. Dış eleştiri, kaynağın kendisinin gerçek olup olmadığına bakar: kullanılan kâğıt, mürekkep, yazı biçimi ve dil, belgenin iddia edilen döneme uyuyor mu? İç eleştiri ise kaynağın içeriğine bakar: anlatılanlar doğru mu, yazar tarafsız mı, başka kaynaklarla uyuşuyor mu?
• Birleştirme (terkip): Eleştiriden geçen bilgiler neden-sonuç ilişkisi içinde bir araya getirilir ve araştırma yazıya dökülür. Kancadaki dedektifin açıklamasını kurduğu son adım budur. Ortaya çıkan eser yayımlandıktan sonra öteki tarihçilerin eleştirisine açılır.

Bu dört adımın sırası önemlidir. Kaynakları toplamadan sınıflandırmak, eleştirmeden birleştirmek mümkün değildir. Sınavlarda bu aşamalar çoğu zaman bir araştırma hikâyesi içinde anlatılır ve öğrenciden hikâyedeki adımın hangisi olduğunu bulması istenir.

Tarihin alanları

Tarih tek bir konudan oluşmaz; incelediği alana göre farklı dallara ayrılır. Siyasi tarih devletleri, yönetimleri, savaşları ve antlaşmaları; sosyal tarih toplumun yapısını, aileyi, göçleri ve gündelik hayatı; ekonomi tarihi üretimi, ticareti, vergileri ve parayı; kültür tarihi ise dili, sanatı, inançları ve bilimi inceler. Ayrıca bir kentin ya da bölgenin geçmişini inceleyen yerel tarih, bir milletin geçmişini inceleyen ulusal tarih ve bütün insanlığı kapsayan dünya tarihi gibi ölçek farkları da vardır. Sınavlarda bir olayın "siyasi" ya da "kültürel" sonucunun sorulması bu ayrıma dayanır.

Kaynak yetmediğinde

Bazı dönemler ve konular hakkında kaynaklar çok azdır ya da birbirini tutmaz. Böyle durumlarda tarihçi kesin bir yargı yerine, eldeki kanıtlara en uygun açıklamayı bir görüş olarak ortaya koyar. Bu yüzden tarihte bazı konularda farklı görüşler bulunur ve tarihçiler bunları tartışır. Bir görüşün güçlü sayılması, onu destekleyen kanıtların çokluğuna ve birbirini doğrulamasına bağlıdır. Öğrencinin bu tartışmalı konularda kesin bir hükmü değil, farklı görüşlerin dayandığı gerekçeleri bilmesi beklenir.

Tarih neden öğrenilir?

Tarih, bir toplumun kim olduğunu ve bugünkü kurumlarının nereden geldiğini anlamasını sağlar. Bugünkü sınırlar, diller, inançlar ve gelenekler geçmişte yaşanan süreçlerin sonucudur. Geçmişteki kararların sonuçlarını görmek, bugünkü sorunlara daha bilinçli bakmaya yardım eder. Tarih bilgisi ayrıca kaynakları sorgulama ve kanıta dayanarak düşünme alışkanlığı kazandırır; bu alışkanlık yalnız tarih derslerinde değil, gündelik hayatta karşılaşılan bilgileri değerlendirirken de işe yarar.

Sıradaki ders, tarihçinin kaynakları incelerken yararlandığı arkeoloji, paleografya, epigrafya ve nümismatik gibi yardımcı bilimleri ele alıyor.

Örnek 1 — Olay ve olgu

Soru: Hangisi tarih dersindeki anlamıyla bir olgudur?

• A) Malazgirt Savaşı
• B) Anadolu'nun Türkleşmesi
• C) Ankara Savaşı
• D) Konstantinopolis'in alınışı
• E) Kösedağ Savaşı

Çözüm: Anadolu'nun Türkleşmesi uzun bir süreçtir ve tek bir tarihe sığmaz. Cevap: B.

Örnek 2 — Eleştiri türü

Soru: Bir belgenin yazıldığı kâğıdın ve mürekkebin iddia edilen döneme ait olup olmadığının incelenmesi hangi aşamadır?

• A) Tarama
• B) Sınıflandırma
• C) İç eleştiri
• D) Dış eleştiri
• E) Birleştirme

Çözüm: Belgenin kendisinin gerçekliği sınandığı için bu dış eleştiridir. Cevap: D.

Örnek 3 — Tarihin özelliği

Soru: Tarihin fizik ve kimya gibi bilimlerden ayrıldığı temel özellik hangisidir?

• A) Geçmiş olaylar üzerinde deney yapılamaması
• B) Kaynak kullanmaması
• C) Neden-sonuç ilişkisi kurmaması
• D) Yer ve zaman belirtmemesi
• E) İnsanla ilgilenmemesi

Çözüm: Geçmiş yeniden oluşturulamadığı için tarihte deney yapılamaz. Cevap: A.

Örnek 4 — Aşama sırası

Soru: Tarih araştırmasının aşamaları hangi sırayla ilerler?

• A) Eleştiri, tarama, birleştirme, sınıflandırma
• B) Birleştirme, eleştiri, sınıflandırma, tarama
• C) Sınıflandırma, tarama, birleştirme, eleştiri
• D) Tarama, eleştiri, sınıflandırma, birleştirme
• E) Tarama, sınıflandırma, eleştiri, birleştirme

Çözüm: Kaynaklar önce toplanır, sonra ayrılır, ardından sınanır ve en son birleştirilir. Cevap: E.

• Olay ile olguyu karıştırmak. Olay kısa ve tarihlidir; olgu uzun bir süreçtir.
• "Olgu" kelimesinin iki anlamını karıştırmak. Süreç anlamı ile doğrulanabilir bilgi anlamını bağlamdan ayır.
• Dış ve iç eleştiriyi karıştırmak. Dış eleştiri belgenin kendisine, iç eleştiri içeriğine bakar.
• Geçmişi bugünün değerleriyle yargılamak. Her dönem kendi koşullarıyla değerlendirilir.
• Tarihi yalnız savaşlardan ibaret sanmak. Sosyal, ekonomik ve kültürel hayat da tarihin konusudur.