Kaynak ve kanıt

Bir savaşın ardından iki ayrı kronik yazılır. Kazanan tarafın sarayında yazan tarihçi, hükümdarının cesaretini, ordusunun düzenini ve düşmanın kalabalıklığını uzun uzun anlatır. Kaybeden tarafta yazan bir başka tarihçi ise yenilgiyi ihanete, kötü havaya ve komutanlar arasındaki anlaşmazlığa bağlar. İki metin de aynı savaşı anlatır, ikisi de olayı yaşamış ya da yaşayanları dinlemiş insanlar tarafından yazılmıştır; ama birbirinden çok farklı hikâyeler kurarlar. Yüzyıllar sonra bu savaşı inceleyen bir tarihçi, iki metni karşılaştırır, savaş alanında yapılan kazıların bulgularına bakar ve iki tarafın da hemfikir olduğu noktaları ayırır. Tarih, geçmişi doğrudan göremeyen insanların, geçmişten kalan izlere dayanarak kurduğu bir bilgidir. Bu derste önce bu izlerin, yani kaynakların türlerine, ardından bir kaynağın ne kadar güvenilir olduğunun nasıl sorgulandığına ve sınavlarda olgu ile yorumun nasıl ayırt edildiğine bakıyoruz.

• Birincil ve ikincil kaynakları örnekleriyle ayırt edersin.
• Yazılı, yazısız ve sözlü kaynakları sınıflandırırsın.
• Bir kaynağı kim, ne zaman, kimin için ve neden sorularıyla sorgularsın.
• Bir ifadenin olgu mu yorum mu olduğunu ayırt eder, iddiaları kanıtla ilişkilendirirsin.

Kaynak nedir?

Geçmişten bize ulaşan ve geçmiş hakkında bilgi veren her şeye kaynak denir. Bir yazıt, bir mektup, bir antlaşma metni, bir sikke, bir çanak çömlek parçası, bir yapı kalıntısı ya da bir olayı yaşamış birinin anlattıkları kaynaktır. Tarihçi geçmişi doğrudan gözlemleyemez; bu kaynakları toplar, karşılaştırır ve onlardan bir anlatı kurar. Bu yüzden tarih bilgisi, kaynakların izin verdiği ölçüde kesindir: yeni bir yazıt bulunduğunda ya da bir arşiv belgesi okunduğunda, bir olay hakkındaki bilgimiz değişebilir ve genişleyebilir.

Birincil ve ikincil kaynaklar

• Birincil kaynaklar, incelenen dönemde ortaya çıkmış ya da olayı yaşayanlarca üretilmiş kaynaklardır. Kök Türklere ait Orhun Yazıtları, Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hacib'in yazdığı Kutadgu Bilig, Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati't-Türk'ü, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si ve Atatürk'ün Millî Mücadele'yi anlattığı Nutuk birincil kaynaklardır.
• İkincil kaynaklar, birincil kaynaklara dayanarak sonradan yazılmış eserlerdir. Bir tarihçinin Orhun Yazıtları'nı inceleyerek yazdığı kitap, bir ansiklopedi maddesi ya da bir ders kitabı ikincil kaynaktır.

Birincil kaynak döneme en yakın tanıklığı verir; ama bu, onun her zaman doğru olduğu anlamına gelmez. Kancadaki iki kronik de birincil kaynaktır, yine de birbirini çürütür. İkincil kaynaklar ise birçok birincil kaynağı karşılaştırarak daha dengeli bir resim sunabilir; ama yazarlarının yorumlarını da taşır.

Yazılı, yazısız ve sözlü kaynaklar

Kaynaklar biçimlerine göre de ayrılır:

• Yazılı kaynaklar: yazıtlar, kitaplar, fermanlar, mektuplar, antlaşmalar, gazeteler, arşiv belgeleri.
• Yazısız kaynaklar: yapı kalıntıları, mezarlar, aletler, silahlar, sikkeler, süs eşyaları, resimler. Yazının bulunmasından önceki dönemleri yalnız bu kaynaklar anlatır. Şanlıurfa'daki Göbekli Tepe'de ortaya çıkarılan dikili taşlar, yazı yokken yaşamış toplulukların inançları ve becerileri hakkında bilgi veren yazısız kaynaklardır.
• Sözlü kaynaklar: destanlar, efsaneler, halk hikâyeleri, olayları yaşamış kişilerin anlattıkları. Türklerin Oğuz Kağan, Ergenekon ve Türeyiş destanları, uzun süre ağızdan ağıza aktarılarak yaşamış sözlü kaynaklardır.

Küçük kaynaklar, büyük bilgiler

Bazı kaynaklar küçük görünse de çok şey anlatır. Sikkeler üzerinde basıldıkları hükümdarın adı, yer ve çoğu zaman tarih bulunur. Türk-İslam geleneğinde kendi adına para bastırmak, bağımsızlığın işaretlerinden biri sayılmıştır; bu yüzden bir beyliğin ilk sikkesi, onun bağımsız bir devlete dönüştüğünün kanıtlarından biri olarak değerlendirilir. Mühürler ve kitabeler de bir yapının kim tarafından, ne zaman yaptırıldığını gösterir.

Arşiv belgeleri ise bir devletin günlük işleyişini ortaya koyar. Osmanlı Devleti'nin tuttuğu tahrir defterleri, belirli bölgelerdeki nüfusu, köyleri ve vergi kaynaklarını kaydeder. Bu defterler sayesinde tarihçiler, yüzyıllar önceki bir köyün kaç haneden oluştuğunu ve neler ürettiğini bilebilir. Destanlar ve kroniklerin anlattığı büyük olayların yanında, arşivler sıradan insanların hayatına da ışık tutar.

Bir kaynağı sorgulamak

Bir kaynak, ne kadar eski olursa olsun, sorgusuz kabul edilmez. Tarihçi her kaynağa dört soru sorar:

• Kim üretti? Yazarın konumu, olayı yaşayıp yaşamadığı, hangi tarafta durduğu.
• Ne zaman üretildi? Olaydan hemen sonra mı, yıllar sonra mı? Zaman geçtikçe hatıralar değişebilir.
• Kimin için üretildi? Bir hükümdara sunulan bir eser ile kişisel bir günlük farklı amaçlar taşır.
• Neden üretildi? Övmek, savunmak, bilgi vermek, kayıt tutmak gibi amaçlar, kaynağın neyi öne çıkarıp neyi gizlediğini etkiler.

Bu sorular, kaynaktaki yanlılığı, yani bir tarafı kayıran bakış açısını fark etmeyi sağlar. Yanlı bir kaynak tamamen değersiz değildir; o tarafın düşüncesini ve kendini nasıl gördüğünü gösterir. Önemli olan, onu başka kaynaklarla karşılaştırmaktır. Birbirinden bağımsız birkaç kaynağın aynı noktada birleşmesi, o bilginin güvenilirliğini artırır. Tek bir kaynağa dayanan bir bilgi ise ihtiyatla aktarılmalıdır.

Olgu ve yorum

YKS tarih sorularında sık karşılaşılan bir ayrım, olgu ile yorum arasındaki farktır. Olgu, kanıtla doğrulanabilen ve herkesin üzerinde uzlaşabileceği bilgidir: "Malazgirt Savaşı 1071'de yapılmıştır." Yorum ise bir değerlendirme ya da görüş içerir: "Malazgirt, Türk tarihinin en önemli savaşıdır." "En önemli", "en büyük", "başarılı", "yanlış bir karar" gibi değerlendirme bildiren sözcükler genellikle yorumun işaretidir. "Hangisi bir yargı değil, bilgidir?" ya da "hangisi kanıtla doğrulanamaz?" gibi sorular bu ayrımı ölçer.

İddia ve kanıt

Tarihte bir iddia, ancak kanıtla desteklendiğinde güç kazanır. "Uygurlar yerleşik hayata geçmiştir" iddiası, onların kurduğu şehirler, tapınaklar ve tarımla ilgili buluntularla desteklenir. Bir sınav sorusunda bir iddia ile birkaç kanıt verildiğinde, iddiayı doğrudan destekleyen kanıtı seçmek gerekir; iddiayla ilgisiz ya da yalnız dolaylı ilgili kanıtlar çeldiricidir.

Sınavda kaynak metni

Sınavda bazen bir kaynaktan kısa bir alıntı verilir ve ondan çıkarım istenir. Önce metnin kime ve hangi döneme ait olduğunu belirle; bu, metnin bakış açısını anlamanı sağlar. Sonra seçenekleri metinle karşılaştır: metinde dayanağı olmayan, ama genel tarih bilgisi olarak doğru bir ifade çoğu zaman çeldiricidir. Doğru cevap, metnin içinden doğrudan ya da açık bir akıl yürütmeyle çıkarılabilen yargıdır.

Sıradaki ders, tarihin tanımını ve tarihçinin kaynakları tarayıp sınıflandırarak, eleştirerek ve birleştirerek çalıştığı yöntemi ele alıyor.

Örnek 1 — Birincil kaynak

Soru: Hangisi Kök Türk dönemi için birincil kaynaktır?

• A) Bir tarihçinin Kök Türkler üzerine yazdığı kitap
• B) Bir ansiklopedi maddesi
• C) Orhun Yazıtları
• D) Bir ders kitabı
• E) Bir belgesel filmin metni

Çözüm: Orhun Yazıtları, Kök Türkler döneminde onlar tarafından dikilmiştir. Cevap: C.

Örnek 2 — Kaynak türü

Soru: Yazının bulunmasından önceki dönemler hakkında bilgi veren kaynaklar hangi türdendir?

• A) Yazılı kaynaklar
• B) Arşiv belgeleri
• C) Fermanlar
• D) Yazısız kaynaklar
• E) Gazeteler

Çözüm: Yazı olmadığı için o dönemler yalnız kalıntılar, aletler ve yapılar gibi yazısız kaynaklarla incelenir. Cevap: D.

Örnek 3 — Olgu ve yorum

Soru: Hangisi bir olgu bildirir?

• A) İstanbul'un fethi Orta Çağ'ın en etkileyici olayıdır.
• B) İstanbul 1453'te fethedilmiştir.
• C) Fatih, döneminin en başarılı hükümdarıdır.
• D) Fetih, yapılabilecek en doğru karardı.
• E) Fetih hikâyesi en ilgi çekici konudur.

Çözüm: Yıl bilgisi kanıtla doğrulanabilir; ötekiler değerlendirme içerir. Cevap: B.

Örnek 4 — Yanlılık

Soru: Bir hükümdarın sarayında, hükümdara sunulmak üzere yazılmış bir eserdeki yanlılık hangi soruyla en kolay fark edilir?

• A) Eserin hangi yazıyla yazıldığı
• B) Eserin kaç sayfa olduğu
• C) Eserin hangi kâğıda yazıldığı
• D) Eserin rengi
• E) Eserin kimin için ve neden yazıldığı

Çözüm: Hükümdara sunulan bir eser onu övmeye eğilimli olabilir; amaç sorusu bunu ortaya çıkarır. Cevap: E.

• Birincil kaynağı her zaman doğru sanmak. Döneme yakın olmak, tarafsız olmak demek değildir.
• Ders kitabını birincil kaynak saymak. Ders kitapları ikincil kaynaktır.
• Destanları değersiz saymak. Sözlü kaynaklar, bir topluluğun inançlarını ve kendini nasıl gördüğünü yansıtır.
• Değerlendirme içeren ifadeyi olgu sanmak. "En", "başarılı", "doğru karar" gibi sözcükler yorum işaretidir.
• Yanlı kaynağı tamamen atmak. Yanlı kaynak da başka kaynaklarla karşılaştırıldığında değerli bilgi verir.