Tarih öncesi dönemler

Şanlıurfa'nın yakınındaki bir tepede kazı yapan arkeologlar, toprağın altından T biçiminde, insan boyunu aşan taş dikmeler çıkardı. Üzerlerinde tilki, yaban domuzu, yılan ve akbaba kabartmaları vardı. Şaşırtıcı olan, yapının yaşıydı: bu taşlar, insanların henüz buğday ekmediği, köy kurmadığı, avlanarak ve yabani bitki toplayarak yaşadığı bir döneme tarihleniyordu. Göbekli Tepe adı verilen bu yer, uzun süre kabul gören bir sırayı sorgulattı: önce tarım, sonra yerleşim, sonra büyük yapılar. Belki de bazı yerlerde büyük ortak yapılar, insanları bir araya getirerek yerleşik hayata giden yolu açmıştı. Bu derste yazı öncesi insanlığın yaklaşık iki buçuk milyon yıllık serüvenini, taştan madene uzanan dönemleri ve Anadolu'daki önemli yerleşim yerlerini izliyoruz.

• Tarih öncesi dönemlerin neye göre adlandırıldığını açıklarsın.
• Paleolitik, Mezolitik ve Neolitik dönemlerin yaşam biçimlerini karşılaştırırsın.
• Bakır, Tunç ve Demir çağlarının getirdiği değişiklikleri belirtirsin.
• Her döneme ait Anadolu yerleşim yerlerini eşleştirirsin.

Dönemler neye göre adlandırılır?

Tarih öncesi dönemden yazılı belge kalmadığı için bu dönemi anlatan olaylar ya da hükümdar adları bilinmez. Arkeologların elinde kazılarda çıkan aletler, kemikler, ocak kalıntıları, duvar resimleri ve yapılar vardır. Bu yüzden dönemler, insanların alet yapmak için kullandığı malzemeye göre adlandırılır. İki büyük devre vardır: Taş Devri ile Maden Devri. Taş Devri kendi içinde Paleolitik, Mezolitik ve Neolitik olarak; Maden Devri ise Bakır, Tunç ve Demir çağları olarak bölünür. Verilen yıllar bölgeden bölgeye değişen yaklaşık değerlerdir; bir topluluk tunç kullanırken başka bir bölge hâlâ taş aletlerle yaşıyor olabilirdi.

Paleolitik (Yontma Taş) Dönem

İnsanlığın en uzun dönemidir; yaklaşık iki buçuk milyon yıl önce başlar ve son buzul çağının bitimine, yaklaşık on iki bin yıl öncesine kadar sürer. İnsanlar taşları birbirine vurarak yontar, kaba aletler yapardı. Geçim avcılık ve toplayıcılığa dayanıyordu. Yiyecek bulmak için sürekli yer değiştirirlerdi; barınak olarak mağaraları, kaya altlarını ve ağaç kovuklarını kullanırlardı. Bu dönemin en önemli gelişmelerinden biri ateşin kontrol altına alınmasıdır: ateş ısınmayı, korunmayı ve pişirmeyi sağladı. Avrupa'daki mağara duvarlarında bu döneme ait hayvan resimleri bulunur. Anadolu'daki önemli yerleşim yerleri Antalya'daki Karain mağarası ve İstanbul yakınlarındaki Yarımburgaz mağarasıdır.

Mezolitik (Orta Taş) Dönem

Buzulların çekilmesiyle iklim ısındı, bitki örtüsü ve hayvan türleri değişti. Bu geçiş döneminde insanlar mikrolit denen küçük, keskin taş aletler yaptı; ok ve yay kullanımı yaygınlaştı. Köpek evcilleştirildi. Avcılık ve toplayıcılık sürdü, ama bazı topluluklar mevsimlik olarak aynı yerlere dönmeye başladı. Anadolu'da Antalya'daki Beldibi, Gaziantep'teki Sarklımağara ve Burdur'daki Baradiz bu dönemin önemli yerleridir; Beldibi'de kaya yüzeyine yapılmış resimler bulunmuştur.

Neolitik (Cilalı Taş) Dönem

İnsanlık tarihinin en büyük dönüşümlerinden biri bu dönemde yaşandı. İnsanlar bitkileri ekip yetiştirmeyi ve hayvanları evcilleştirmeyi öğrendi. Üretici hâle gelen insan, toprağını bırakmamak için yerleşik hayata geçti. Bu değişim o kadar köklüdür ki Neolitik Devrim olarak adlandırılır. Tarım ve yerleşik hayatla birlikte köyler kuruldu, çanak çömlek yapıldı, dokumacılık başladı, aletler sürtülerek cilalandı. Ürün fazlası ortaya çıkınca mülkiyet anlayışı ve takas gelişti. Düzenli besin kaynağı nüfusun artmasını sağladı; ürünü saklamak için ambarlar ve kaplar yapıldı. Tohumun ne zaman toprağa atılacağını ve ürünün ne zaman toplanacağını kestirmek önem kazandığı için mevsimleri gözlemek de günlük hayatın bir parçası oldu. Anadolu'da Konya'daki Çatalhöyük, Burdur'daki Hacılar ve Diyarbakır'daki Çayönü bu dönemin önemli yerleşimleridir. Çatalhöyük'te evler birbirine bitişik yapılmıştı; sokak yoktu ve evlere damdaki açıklıktan girilirdi. Duvarlarda resimler, evlerin tabanı altında gömüler bulunmuştur.

Kancadaki Göbekli Tepe de bu çerçevede önemlidir. Yaklaşık on iki bin yıl öncesine tarihlenen alan, çanak çömleğin henüz kullanılmadığı Neolitik'in ilk evresine aittir. Dikilitaşlarının avcı-toplayıcı topluluklar tarafından dikildiği düşünülür. Bazı araştırmacılar alanı bir inanç ve toplanma yeri olarak yorumlar ve büyük ortak yapıların tarıma geçişten önce de var olabildiğini öne sürer. Alanın işlevi hâlâ tartışılmaktadır; bu nedenle "dünyanın ilk tapınağı" nitelemesi kesin bir bilgi değil, bir yorumdur.

Bakır Çağı (Kalkolitik)

Neolitik'in ardından insanlar bakırı işlemeye başladı, ama taş aletleri bırakmadı. Bu yüzden döneme taş ve bakırın birlikte kullanıldığı çağ anlamında Kalkolitik de denir. Bakır yumuşak olduğu için daha çok süs eşyası ve küçük aletlerde kullanıldı. Bu dönemde bazı yerleşimlerin çevresi surla çevrildi; bu da topluluklar arasında korunma ihtiyacının arttığını gösterir. Hacılar ve Alişar Anadolu'daki örneklerdendir. Mezarlara konan eşyalardaki farklar, bazı ailelerin öbürlerinden daha zengin olmaya başladığını da düşündürür.

Tunç Çağı

Bakıra kalay katılarak daha sert bir alaşım olan tunç elde edildi. Kalay her yerde bulunmadığı için uzak bölgelerle ticaret gelişti. Silah ve aletler güçlendi, kent devletleri kuruldu ve toplumsal sınıflar belirginleşti. Mezopotamya ve Mısır'da yazı bu çağda ortaya çıktı; bu yüzden bu bölgelerde tarih çağları Tunç Çağı içinde başlar. Anadolu'da Çorum'daki Alacahöyük, Çanakkale'deki Troya ve Kayseri'deki Kültepe bu çağın önemli merkezleridir. Alacahöyük'te bulunan güneş kursları bu dönemin tanınmış eserleridir.

Demir Çağı

Demir, bakır ve kalaya göre doğada daha yaygın bulunur. İşlenmesi daha yüksek ısı gerektirse de yöntem öğrenildikten sonra ucuz ve dayanıklı aletler yapılabildi. Demir sabanlar tarımı, demir silahlar savaşları değiştirdi; büyük orduların donatılması kolaylaştı. Anadolu'da demiri işleyen ilk toplumlardan biri olarak Hititler anılır; demir kullanımı yaklaşık MÖ 1200'den sonra Doğu Akdeniz'de yaygınlaştı.

Dönemler arasındaki süreklilik

Bu dönemler kesin çizgilerle ayrılmaz. Yeni bir malzeme bulununca eskisi bir anda terk edilmedi; taş aletler maden çağlarında da kullanıldı. Bir bölgede tarım başlarken komşu bölgede avcılık sürebildi. Sınavda bir yerleşim yerini doğru döneme bağlamak kadar, her dönemin insan hayatına ne kattığını bilmek de önemlidir: ateş korunmayı, tarım yerleşmeyi, maden ise ticaret ve güç farklarını getirdi.

Bir sonraki derste yazının ilk kullanıldığı topraklara, Dicle ile Fırat arasına geçiyoruz: Sümer kent devletleri, Akadlar, Babil ve Asurlar.

Örnek 1 — Adlandırma ölçütü

Soru: Tarih öncesi dönemler hangi ölçüte göre adlandırılır?

• A) Hükümdarların adına
• B) Alet yapımında kullanılan malzemeye
• C) Kurulan devletlere
• D) Yazı türlerine
• E) Savaşların sonuçlarına

Çözüm: Yazılı belge olmadığından dönemler taş ve maden gibi alet malzemelerine göre adlandırılır. Cevap: B.

Örnek 2 — Neolitik Devrim

Soru: Neolitik Dönem'e "devrim" denmesinin başlıca nedeni hangisidir?

• A) Ateşin bulunması
• B) Yazının icadı
• C) Demirin işlenmesi
• D) Mağaralarda yaşanması
• E) Tarım ve hayvancılıkla üretime ve yerleşik hayata geçilmesi

Çözüm: Tüketici insanın üretici hâle gelmesi yaşam biçimini kökten değiştirmiştir. Cevap: E.

Örnek 3 — Tunç ve ticaret

Soru: Tunç Çağı'nda uzak bölgelerle ticaretin gelişmesinin nedeni hangisidir?

• A) Tuncun yapımında gereken kalayın her yerde bulunmaması
• B) Paranın icadı
• C) Ateşin bulunması
• D) Demirin çok pahalı olması
• E) Yerleşik hayatın sona ermesi

Çözüm: Bakıra katılacak kalay için başka bölgelere ulaşmak gerekiyordu. Cevap: A.

Örnek 4 — Göbekli Tepe

Soru: Göbekli Tepe'nin bilim dünyasında dikkat çekmesinin nedeni hangisidir?

• A) Demir Çağı'na ait olması
• B) İlk yazılı belgelerin burada bulunması
• C) Büyük ortak yapıların tarıma geçişten önce de yapılabildiğini düşündürmesi
• D) Bir Roma kenti olması
• E) Mağara resimleriyle tanınması

Çözüm: Dikilitaşların avcı-toplayıcılarca dikildiği düşünülür; işlevi ise hâlâ tartışmalıdır. Cevap: C.

• Dönemleri olaylarla adlandırmak. Tarih öncesinde ölçüt alet malzemesidir.
• Mezolitik ile Neolitik yerleşimleri karıştırmak. Beldibi, Sarklımağara, Baradiz Mezolitik; Çatalhöyük, Hacılar, Çayönü Neolitik.
• Yerleşik hayatı Paleolitik'e bağlamak. Yerleşik hayat Neolitik'te tarımla başlar.
• Tuncu saf maden sanmak. Tunç, bakır ile kalayın alaşımıdır.
• Göbekli Tepe hakkındaki yorumu kesin bilgi gibi okumak. Alanın işlevi tartışmalıdır.
• Dönemlerin her yerde aynı anda yaşandığını düşünmek. Yıllar yaklaşıktır ve bölgeye göre değişir.