Karma deneme kampı

Bir öğrenci deneme sonucuna bakar: tarih testinde iki yanlış, bir boş. Hemen «tarihim zayıf» diye düşünür ve bütün konuları baştan çalışmaya karar verir. Oysa yanlışlarına tek tek baksaydı, birinin bir yüzyıl hesabı hatası, öbürünün ise metinde yazmayan bir yargıyı işaretlemekten kaynaklandığını görecekti. Boş bıraktığı soru ise iki antlaşmayı karıştırdığı için çekindiği bir soruydu. Üç farklı sorun, üç farklı çözüm gerektiriyordu; hiçbiri bütün konuları baştan çalışmayı değil. Bu kamp, öğrenilenleri karışık sorularla sınamak ve her yanlışı, onu düzeltecek doğru kampa göndermek için kuruldu.

• Tarih sorularının sınavdaki yerini ve başlıca soru türlerini tanırsın.
• Metin tabanlı sorularda metinden çıkan yargı ile dış bilgiyi ayırırsın.
• Öncüllü ve olumsuz köklü soruları sistemli bir sırayla çözersin.
• Deneme yanlışlarını türüne göre sınıflandırıp ilgili kampa yönlendirirsin.

Tarih denemede nerede?

Son yıllardaki sınav düzeninde tarih, TYT'de Sosyal Bilimler testinin içinde beş soruyla yer alır. AYT'de ise Türk Dili ve Edebiyatı-Sosyal Bilimler-1 testinde Tarih-1 olarak on, Sosyal Bilimler-2 testinde Tarih-2 olarak on bir soruyla temsil edilir. Bu sayıların her yıl ÖSYM'nin yayımladığı kılavuzla karşılaştırılması gerekir. Soru sayısı az olduğu için her soru önemlidir; ayrıca dört yanlış bir doğruyu götürdüğü için emin olunmayan soruda körlemesine işaretlemek, kazanılmış bir doğruyu boşa çıkarabilir.

Soru türleri

Tarih soruları birkaç ana türe ayrılır ve her türün kendine özgü bir çözüm alışkanlığı vardır:

• Bilgi soruları: Bir olay, kavram ya da antlaşma doğrudan sorulur.
• Kronoloji soruları: Olayların sırası ya da aynı dönemde olup olmadığı sorulur.
• Sebep-sonuç soruları: Bir olayın nedeni ya da sonucu istenir.
• Kavram soruları: Bir tanım verilip hangi kavrama karşılık geldiği sorulur.
• Metin tabanlı sorular: Kısa bir metin verilir ve metinden hangi yargıya ulaşılabileceği ya da ulaşılamayacağı sorulur.

Metin tabanlı sorular

Son yıllarda sınavdaki tarih sorularının azımsanmayacak bir kısmı, bir kaynak metne ya da bir anlatıya dayanır. Bu sorularda en sık yapılan hata, metinde yazmayan ama öğrencinin bildiği bir bilgiyi cevaba eklemektir. Soru «bu metne göre» diyorsa, cevap metnin içinde aranır; dış bilgi yalnız metni anlamaya yardım eder. «Ulaşılamaz» köklü sorularda ise doğru cevap, metinde dayanağı olmayan seçenektir; bu seçenek tarihsel olarak doğru bir bilgi olsa bile. Bir seçeneğin yanına metinden kanıt cümlesini bulup not etmek, bu hatayı büyük ölçüde önler.

Öncüllü sorular

«I, II ve III» biçiminde ifadeler verilip hangilerinin doğru olduğunun sorulduğu sorularda önce ifadeleri tek tek değerlendirmek gerekir. Kesin yanlış olduğu bilinen bir ifade, onu içeren bütün seçenekleri eler; kesin doğru olduğu bilinen bir ifade de onu içermeyen seçenekleri. Çoğu zaman iki ifade değerlendirildiğinde tek seçenek kalır; ama işaretlemeden önce üçüncü ifade de okunmalıdır.

Olumsuz kökler

«Hangisi değildir», «hangisi söylenemez», «ulaşılamaz» gibi köklerde zihin alışkanlıkla doğru ifadeyi arar. Kökteki olumsuz sözcüğün altını çizmek ve her seçeneğin yanına doğru ya da yanlış işareti koymak, bu tuzağı önler. Olumsuz kökte aranan, tek yanlış ya da tek dayanaksız seçenektir.

Karşılaştırma soruları

Bazı sorular iki dönemi, iki kurumu ya da iki belgeyi yan yana koyar ve ortak ya da farklı yönlerini sorar: 1921 ve 1924 anayasaları, ikta ve tımar, iki Ankara Antlaşması gibi. Bu tür sorularda iki sütunlu küçük bir tablo kurmak işe yarar: bir sütunda ortak yönler, öbüründe farklar yazılır. Seçeneklerden «ikisinde de» diye başlayanlar ortak yön sütununa, «yalnız birinde» diye başlayanlar fark sütununa karşı kontrol edilir. Karşılaştırma sorularındaki hataların çoğu, bir özelliği yanlış sütuna koymaktan doğar.

Tablo ve görsel içeren sorular

Bazı sorular bir tablo, bir zaman şeridi ya da bir belge görüntüsü verir. Bu sorularda önce görselin başlığı ve sütun adları okunur, ardından soru köküne bakılır. Bir tabloda verilen tarihler arasında yanlış sıralanmış bir satır aramak, zaman çizelgesi kampında kazanılan beceriyi doğrudan kullanır. Görselde verilen bilgiyle çelişen bir seçenek, metin tabanlı sorulardaki gibi elenir.

Süre yönetimi

Karma denemede soruların zorluk sırası karışıktır. Testi iki turda çözmek süreyi korur: ilk turda hızla cevaplanabilen bilgi ve kronoloji soruları işaretlenir, uzun metinli ya da öncüllü sorular bir işaretle geçilir. İkinci turda bu sorulara dönülür. Böylece zor bir soruya takılıp kolay soruları süresiz bırakma riski azalır.

Yanlışı doğru kampa göndermek

Bu kampın en önemli adımı denemeden sonra gelir. Her yanlış, türüne göre önceki kamplardan birine gönderilir:

• Sıra ya da yüzyıl hatası → zaman çizelgesi kampı.
• Benzer kavramları karıştırma → kavram kampı.
• Antlaşma, taraf ya da madde karışıklığı → antlaşma kampı.
• Yer ya da cephe hatası → harita kampı.
• Neden ile sonucu karıştırma → sebep-sonuç kampı.
• Metinde olmayanı ekleme ya da kökü yanlış okuma → bu kampın okuma kuralları.

Böylece her yanlış, bütün konuları baştan çalışmak yerine tek bir hedefe yönelen kısa bir tekrarla kapatılır.

Boş bırakma kararı

Bir soruyu boş bırakmak bir yenilgi değil, bir karardır. Seçeneklerden en az ikisini kesin olarak eleyebiliyorsan, kalanlar arasında bir tahmin yapmak çoğu zaman mantıklıdır. Hiçbir seçeneği eleyemiyorsan ise o soruyu boş bırakmak, cezalı yanlışın riskinden korur. Her denemeden sonra boş bırakılan soruların da hangi türe girdiği not edilmelidir; boşlar çoğu zaman bir kamptaki eksikliği yanlışlar kadar açık gösterir.

Kamp düzeni

Kamp iki haftaya yayılır ve her hafta iki karma deneme içerir. Her deneme, akademinin bütün modüllerinden karışık seçilmiş yirmi tarih sorusundan oluşur ve gerçek sınav koşullarına benzer bir sürede çözülür. Denemeyi izleyen gün yalnız yanlış ve boş sorulara ayrılır: her biri türüne göre sınıflandırılır ve ilgili kampta kısa bir tekrar yapılır. İkinci haftanın sonunda iki haftanın yanlış dağılımı karşılaştırılır; azalan türler, tekrarın işe yaradığını, değişmeyen türler ise o kampın yeniden ele alınması gerektiğini gösterir.

Örnek 1 — Metne göre

Soru: Bir metinde, Amasya Genelgesi'nde milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağının belirtildiği anlatılmaktadır. Bu metne göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

• A) Saltanatın kaldırıldığına
• B) Cumhuriyetin ilan edildiğine
• C) Kurtuluşun millî iradeye dayandırıldığına
• D) Lozan'ın imzalandığına
• E) Mondros'un kabul edildiğine

Çözüm: Ötekiler metinde dayanağı olmayan, başka dönemlere ait bilgilerdir. Cevap: C.

Örnek 2 — Öncüllü soru

Soru: Lozan Antlaşması ile ilgili hangileri doğrudur? I. Kapitülasyonlar kaldırıldı. II. Musul sorunu çözüldü. III. Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakıldı.

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II
• D) I ve III
• E) II ve III

Çözüm: Musul Lozan'da çözülemedi; II yanlış olduğu için onu içeren seçenekler elenir. Cevap: D.

Örnek 3 — Yanlışın yönü

Soru: Bir öğrenci, I. ve II. Meşrutiyet'in sırasını karıştırdığı için bir soruyu kaçırıyor. Bu yanlış hangi kampa yönlendirilmelidir?

• A) Kavram kampı
• B) Zaman çizelgesi kampı
• C) Harita kampı
• D) Antlaşma kampı
• E) Sebep-sonuç kampı

Çözüm: Sıra hatası zaman çizelgesiyle düzeltilir. Cevap: B.

Örnek 4 — Ulaşılamaz

Soru: Bir metinde Sakarya Meydan Muharebesi'nin savunma anlayışı anlatılmaktadır. Bu metinden hangisine ulaşılamaz?

• A) Savunmanın bir hat üzerinde değil, geniş bir alanda yapıldığına
• B) Birliklerin geri çekilse bile yeniden direndiğine
• C) Savaşın uzun sürdüğüne
• D) Yunan ordusunun ilerleyişinin durdurulduğuna
• E) Lozan'da kapitülasyonların kaldırıldığına

Çözüm: Bu bilgi doğrudur, ama metinde dayanağı yoktur. Cevap: E.

• Metinde olmayan doğru bilgiyi cevap sanmak. «Bu metne göre» köklü sorularda dayanak metnin içinde olmalıdır.
• Öncüllü soruda üçüncü ifadeyi okumadan işaretlemek. İki ifade tek seçenek bıraksa da son ifade kontrol edilmelidir.
• Olumsuz kökü olumlu okumak. «Ulaşılamaz» ve «değildir» köklerinin altını çiz.
• Bütün yanlışlara aynı çözümü uygulamak. Her yanlış türü farklı bir kampa yönlendirilmelidir.
• Boşları incelemeden geçmek. Boş bırakılan sorular da eksik kampı gösterir.