Sebep-sonuç zincirleri

«Birinci Dünya Savaşı neden çıktı?» sorusuna bir öğrenci hemen cevap verir: «Saraybosna'da bir veliaht öldürüldüğü için.» Cevap yanlış değildir, ama eksiktir. Bir suikast, tek başına bütün kıtayı dört yıl sürecek bir savaşa sürükleyemezdi; altında on yıllardır biriken rekabetler, ittifaklar ve hesaplar vardı. Suikast, hazır bekleyen barut yığınına düşen kıvılcımdı. Sınav soruları bu ayrımı sever: bir olayı verip asıl nedenini, yakın nedenini ya da doğrudan sonucunu sorar; bazen de bir sonucu sebep gibi göstererek öğrenciyi yanıltır. Bu kampın konusu, olayları tek tek değil, birbirine bağlanan halkalar olarak okumak; her halkada «neden?» ve «ne oldu?» sorularını doğru yöne sormaktır.

• Bir olayın asıl nedenini ve yakın nedenini ayırt edersin.
• Doğrudan sonuç ile dolaylı sonucu birbirinden ayırırsın.
• Akademide işlenen dönemlerden üç ve daha fazla halkalı sebep-sonuç zincirleri kurarsın.
• Sebep ile sonucu yer değiştiren yanıltıcı seçenekleri zaman ve «çünkü» testiyle elersin.

Kampın hedefi

Tarih, olayların bir listesi değil, birbirini doğuran gelişmelerin bir ağıdır. Şimdiye kadarki kamplar bilgiyi sınıflandırdı: çizelge, kart, tablo ve harita. Bu kampta ise bu parçalar oklarla birbirine bağlanır. Sebep-sonuç soruları tarih testinin önemli bir bölümünü oluşturur ve çoğu zaman yalnız bilgiyi değil, akıl yürütmeyi de sınar.

Asıl neden ve yakın neden

Büyük olayların nedenleri iki katmanda düşünülür:

• Asıl (uzun vadeli) nedenler: Yıllar boyunca biriken ve olayı mümkün kılan koşullar. Birinci Dünya Savaşı için büyük devletler arasındaki ekonomik ve sömürge rekabeti, Fransa'nın Alsas-Loren'i geri alma isteği, Balkanlarda Rusya ile Avusturya-Macaristan arasındaki nüfuz mücadelesi ve devletleri iki karşıt bloğa ayıran ittifaklar bu katmandadır.
• Yakın (görünür) neden: Olayı başlatan son kıvılcım. Birinci Dünya Savaşı için bu, Saraybosna suikastıdır.

Sınavda «asıl neden» sorulduğunda suikast yanlış cevaptır; «savaşı başlatan olay» sorulduğunda ise doğru cevaptır. Soru kökündeki bu küçük fark, seçimi tümüyle değiştirir. Bu nedenle soruyu okurken önce kökteki «asıl», «yakın», «doğrudan» ya da «dolaylı» gibi niteleyici sözcüğün altını çizmek, seçeneklere bakmadan önce yapılması gereken ilk iştir.

Doğrudan sonuç ve dolaylı sonuç

Sonuçlar da katmanlıdır. Doğrudan sonuç, olayın hemen ve açıkça doğurduğu durumdur. Dolaylı sonuç ise başka gelişmelerin de katkısıyla, daha uzun bir süre içinde ortaya çıkar. Örneğin Malazgirt Savaşı'nın doğrudan sonucu, Anadolu'nun kapılarının Türklere açılmasıdır. Türklerin Anadolu'ya yerleşmesi ve bunun Avrupa'da yarattığı tepkinin Haçlı Seferleri'nin nedenleri arasında sayılması ise dolaylı sonuçlardır. Ders kitaplarında Haçlı Seferleri'nin birden çok nedeni olduğu, Anadolu'daki gelişmelerin bunlardan yalnız biri olduğu vurgulanır.

Akademiden örnek zincirler

İlk Çağ'da yazıya giden zincir: Tarımın başlaması → yerleşik hayata geçiş → ihtiyaçtan fazla ürünün, yani artı ürünün ortaya çıkması → ticaretin ve mülkiyetin gelişmesi → alınıp verilenleri kaydetme ihtiyacı → Mezopotamya'da yazının kullanılmaya başlanması. Bu zincir, bir buluşun rastlantı değil, bir ihtiyacın sonucu olduğunu gösteren iyi bir örnektir.

Kurtuluş Savaşı'na giden zincir: Mondros Ateşkesi'nin işgallere olanak veren maddeleri → İtilaf devletlerinin ve Yunanistan'ın Anadolu'da işgallere başlaması → halkın yerel direniş örgütleri olan cemiyetleri kurması → Amasya Genelgesi ve kongrelerle bu direnişin tek bir çatı altında toplanması → TBMM'nin açılması.

Balkanlarda kayıp zinciri: Balkan devletlerinin aralarındaki anlaşmazlıkları bir kenara bırakıp Osmanlı'ya karşı birleşmesi → I. Balkan Savaşı ve Midye-Enez hattına çekilme → Balkan devletlerinin paylaşım yüzünden birbirine düşmesi → II. Balkan Savaşı ve Edirne'nin geri alınması.

Ekonomide dönüşüm zinciri: 1929 dünya ekonomik bunalımı → tarım ürünlerinin fiyatlarının düşmesi ve piyasanın yatırımı kendi başına taşıyamayacağı kanısının yayılması → devletçiliğin benimsenmesi → Sümerbank, Etibank ve ilk sanayi planı.

Lozan'dan sonraki zincir: Lozan'da Musul ve Boğazlar gibi konuların çözülememesi → Musul'un 1926'da Irak'a bırakılması ve Londra ile gerginliğin yumuşaması → 1930'larda Milletler Cemiyeti'ne giriş ve bölgesel antlaşmalar → Montrö ile Boğazlarda egemenlik ve Hatay'ın katılması.

Yanıltıcı seçenekleri elemenin iki testi

Zaman testi: Bir sonuç, sebebinden önce gerçekleşemez. Seçenekte sebep olarak gösterilen olay, sonuç olarak gösterilen olaydan sonra gerçekleşmişse, ilişki yanlıştır. Örneğin «Montrö Sözleşmesi Lozan'ın imzalanmasına yol açmıştır» ifadesi, Montrö 1936'da, Lozan 1923'te imzalandığı için kendiliğinden elenir.

«Çünkü» testi: İki olay «B oldu, çünkü A oldu» cümlesine yerleştirilir. Cümle anlamlı ve akademide öğrenilenlerle uyumluysa, A'nın B'nin sebebi olduğu düşünülebilir. «TBMM açıldı, çünkü Sevr imzalandı» cümlesi zaman testinden de geçemez; TBMM Nisan 1920'de, Sevr Ağustos 1920'de ortaya çıkmıştır.

Nedenlerin alanları

Bir olayın nedenlerini sıralarken onları alanlara ayırmak hem düşünmeyi düzenler hem de seçenekleri değerlendirmeyi kolaylaştırır. Siyasi nedenler devletler arasındaki güç dengesi, ittifaklar ve iç yönetimle ilgilidir. Ekonomik nedenler ticaret yolları, sömürge rekabeti, vergiler ve kaynaklarla ilgilidir. Toplumsal nedenler nüfus hareketleri, sınıflar ve toplulukların istekleriyle ilgilidir. Dinî ve kültürel nedenler ise inançlar, düşünce akımları ve kimliklerle ilgilidir. Örneğin Birinci Dünya Savaşı'nın asıl nedenleri arasında sömürge rekabeti ekonomik, ittifaklar siyasi, milliyetçilik akımları ise kültürel alana yerleştirilebilir. Sınavda «aşağıdakilerden hangisi ekonomik bir nedendir» gibi sorular bu sınıflandırmayı doğrudan sınar.

Tek neden yanılgısı

Tarihte büyük olayların çoğu birden fazla nedenin birleşmesiyle ortaya çıkar. Sınavda «tek nedeni hangisidir» gibi kesin ifadeler nadirdir; «nedenleri arasında gösterilebilir» ya da «etkili olmuştur» gibi ölçülü ifadeler daha sık kullanılır. Seçeneklerde «yalnızca», «tek başına», «hiçbir zaman» gibi kesin sözcükler görüldüğünde dikkatli olmak gerekir; tarihsel açıklamalar çoğu zaman bu kesinliği taşımaz.

Kamp düzeni

Bu kamp bir defter yerine büyük bir kâğıt üzerinde yürür; kutular ve oklar, düz metinden daha kolay gözden geçirilir ve eksik halkalar boşluk olarak hemen göze çarpar. Her oturumda akademinin bir modülü seçilir ve o modülün olayları kutulara yazılır. Ardından kutular oklarla birleştirilir; her okun üzerine «çünkü» ile başlayan kısa bir gerekçe eklenir. Kitaba bakmadan kurulan zincir, sonra ders notlarıyla karşılaştırılır; eksik ya da ters çizilmiş oklar ayrı bir renkle düzeltilir. Oturumun sonunda o modüle ait sebep-sonuç soruları çözülür. Yanlışlar «asıl-yakın karışıklığı», «doğrudan-dolaylı karışıklığı», «ters ok» ve «tek neden yanılgısı» başlıklarından birine yazılır.

Örnek 1 — Asıl neden

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Birinci Dünya Savaşı'nın asıl nedenleri arasında gösterilemez?

• A) Büyük devletler arasındaki sömürge rekabeti
• B) Fransa'nın Alsas-Loren'i geri alma isteği
• C) Saraybosna suikastı
• D) Balkanlardaki nüfuz mücadelesi
• E) Devletleri iki bloğa ayıran ittifaklar

Çözüm: Suikast savaşın yakın nedenidir. Cevap: C.

Örnek 2 — Zaman testi

Soru: Aşağıdaki ifadelerden hangisi zaman sırası bakımından kesinlikle yanlıştır?

• A) Mondros Ateşkesi işgallere olanak vermiştir.
• B) Montrö Sözleşmesi Lozan'ın imzalanmasına yol açmıştır.
• C) 1929 bunalımı devletçiliğin benimsenmesinde etkili olmuştur.
• D) Cemiyetler işgallere tepki olarak kurulmuştur.
• E) Musul'un Irak'a bırakılması İngiltere ile ilişkileri düzeltmiştir.

Çözüm: Montrö 1936'da, Lozan 1923'te imzalanmıştır; sonra gelen olay öncekinin sebebi olamaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Doğrudan sonuç

Soru: Malazgirt Savaşı'nın doğrudan sonucu hangisidir?

• A) Anadolu'nun kapılarının Türklere açılması
• B) Haçlı Seferleri'nin başlaması
• C) İstanbul'un fethi
• D) Osmanlı Devleti'nin kurulması
• E) Kösedağ yenilgisi

Çözüm: Haçlı Seferleri dolaylı sonuçlar arasında sayılır; ötekiler çok daha sonraki olaylardır. Cevap: A.

Örnek 4 — Zincirin halkası

Soru: Mondros Ateşkesi → işgaller → ? → kongreler zincirinde boş bırakılan halka hangisidir?

• A) Barışın imzalanması
• B) Saltanatın kaldırılması
• C) Montrö Sözleşmesi
• D) Cumhuriyetin ilanı
• E) Yerel direniş örgütü olan cemiyetlerin kurulması

Çözüm: Cemiyetler işgallere tepki olarak kurulmuş, kongreler bu direnişi birleştirmiştir. Cevap: E.

• Yakın nedeni asıl neden sanmak. Saraybosna suikastı Birinci Dünya Savaşı'nı başlatmış, ama asıl nedenler uzun süreli rekabetlerdir.
• Dolaylı sonucu doğrudan sonuç gibi okumak. Malazgirt'in doğrudan sonucu Anadolu'nun kapılarının açılmasıdır.
• Oku ters çizmek. Sonra gelen bir olay, öncekinin sebebi olamaz.
• Tek neden aramak. Büyük olaylar çoğu zaman birden fazla nedenin birleşmesiyle ortaya çıkar.
• Kesin sözcüklere güvenmek. «Yalnızca», «tek başına» gibi ifadeler taşıyan seçenekler genellikle yanıltıcıdır.