Harita kampı

Bir soru şöyle başlar: «Aşağıdaki kentlerden hangisi Kurtuluş Savaşı'nda Güney Cephesi'nin bir parçası değildir?» Seçeneklerde Maraş, Antep, Urfa, Adana ve Eskişehir vardır. Öğrenci bütün kentlerin adını tanır, ama hangisinin hangi cephede kaldığını bir an kestiremez. Kentleri bir listede değil, bir haritada görseydi, Eskişehir'in güneyden ne kadar uzakta olduğunu hemen fark ederdi. Tarih olayları bir yerde olur; mekânı bilmeyen öğrenci, olayın kendisini bilse bile soruyu kaçırabilir. Buradaki çalışma, öğrenilmiş olayları zihinde taşınabilecek sade bir haritaya oturtmayı ve her bölgeyi kendi olaylarıyla birlikte anmayı hedefliyor.

• Akademide işlenen önemli olayları ve antlaşmaları harita üzerinde doğru bölgeye yerleştirirsin.
• Kurtuluş Savaşı cephelerini, düşmanlarını ve kentlerini birlikte hatırlarsın.
• Sınır hatlarını ve stratejik bölgeleri hangi antlaşmalarla belirlendikleriyle birlikte tanırsın.
• Kör harita çizerek mekân bilgini kendi başına sınarsın.

Kampın hedefi

Önceki kamplarda olaylar zamana, kavramlar tanımlara, antlaşmalar tablolara yerleştirildi. Bu kampta ise aynı bilgiler mekâna bağlanır. Sınav harita sorusu sorduğunda genellikle bir harita vermez; bir yer adını, bir yön ifadesini ya da birkaç kentin listesini verir ve bunları bir olayla ilişkilendirmeni ister. Bu yüzden haritayı kitaptan bakarak değil, zihninden çizebilecek kadar sade tutmak gerekir.

Kör harita yöntemi

Kampın temel aracı kör haritadır: yalnız kıyı çizgileri ve birkaç büyük nehirden oluşan, üzerinde hiçbir yazı bulunmayan bir Türkiye ve çevresi taslağı. Öğrenci bu taslağın üzerine bilgileri her seferinde kendisi yerleştirir. Taslak mükemmel olmak zorunda değildir; Karadeniz'in kuzeyde, Akdeniz'in güneyde, Ege'nin batıda kaldığını ve Boğazların Avrupa ile Asya'yı ayırdığını göstermesi yeterlidir. Her yerleştirmede üç şey birlikte yazılır: yer adı, olay ve tarih.

İlk Çağ'da Anadolu haritası

Harita çalışmasına Anadolu'nun ilk uygarlıklarıyla başlamak, sonraki bütün katmanlara bir zemin hazırlar. Hititler, Kızılırmak'ın büyük kıvrımı içine yerleşmiş ve başkentleri Hattuşa'yı bu bölgede kurmuştu. Frigler, merkezleri Gordion olmak üzere Orta Anadolu'nun batısında, Sakarya çevresinde yaşadı. Lidyalılar Batı Anadolu'nun iç kesiminde, başkentleri Sardes çevresinde örgütlendi. İyonlar, bugünkü İzmir ile Büyük Menderes ağzı arasındaki Ege kıyılarına yerleşti. Urartular ise Doğu Anadolu'da, Van Gölü çevresinde yaşadı ve başkentleri Tuşpa idi. Bu beş uygarlığı haritada ayrı renklerle işaretlemek, sınavın sık sorduğu «hangi uygarlık, hangi bölge» eşleştirmelerini kolaylaştırır. Ayrıca Lidyalıların ticaret yolları ile İyonların kıyı kentleri arasındaki yakınlık, iki uygarlık arasındaki ekonomik ilişkiyi de haritada görünür kılar.

Orta Asya'dan Anadolu'ya

Türk tarihinin ilk katmanı Anadolu'nun çok doğusunda başlar. Kök Türk ve Uygur devletleri Orta Asya'nın bozkırlarında kuruldu. Türkler ile Abbasi ordusunun 751'deki Talas karşılaşması da bu bozkırların güney kenarında, bugünkü Kazakistan ve Kırgızistan sınırına yakın bir bölgede geçti. Selçukluların Gaznelileri yendiği Dandanakan (1040) ise Horasan bölgesinde, Merv yakınlarındadır. Bu noktalar haritanın sağ kenarına, Anadolu'nun çok ötesine yerleştirilir. Böylece Türklerin Orta Asya'dan İran'a, oradan Anadolu'ya uzanan batıya doğru ilerleyişi, tek bir uzun okla görünür hâle gelir. Anadolu'daki kapı savaşları bu okun son halkalarıdır.

Anadolu'nun kapıları

Türklerin Anadolu'ya yerleşmesi, haritada doğudan batıya doğru okunur. Malazgirt (1071), Doğu Anadolu'da, Van Gölü'nün kuzeyinde yer alır ve Anadolu'nun doğu kapısının açılması olarak anlatılır. Bir yüzyıl kadar sonra Batı Anadolu'da kazanılan Miryokefalon zaferi, Anadolu'nun bir Türk yurdu olduğunun kabul edilmesi yönünde bir dönüm noktası sayılır. Kösedağ (1243) ise Orta-Doğu Anadolu'da Moğollara karşı yenilginin yeridir. Bu üç noktayı haritada doğudan batıya ve yeniden doğuya doğru işaretlemek, Selçuklu dönemini mekânla birlikte hatırlamayı sağlar.

Balkan sınırları

Balkan Savaşları'nın sonuçları haritada iki çizgiyle okunur. Midye-Enez hattı, Londra Antlaşması'yla (1913) çizilen ve Karadeniz kıyısındaki Midye ile Ege kıyısındaki Enez'i birleştiren sınırdır; Edirne bu hattın dışında kalmıştı. Meriç nehri ise İstanbul Antlaşması'yla (1913) sınır olmuş, Edirne ve Kırklareli yeniden Osmanlı'ya bırakılmıştır. Haritada bu iki çizgiyi yan yana çizmek, «hangi antlaşma, hangi hat» sorularını kolaylaştırır.

Mondros'tan sonra işgaller

Mondros Ateşkesi'nden sonraki işgaller haritada bölgelere ayrılarak öğrenilir:

• İngilizler: Musul, Samsun, Merzifon ve Kars gibi yerler; Güneydoğu'daki bazı kentleri sonradan Fransızlara bıraktılar.
• Fransızlar: Adana, Mersin ve Tarsus başta olmak üzere Çukurova ile Antep, Maraş ve Urfa.
• İtalyanlar: Antalya, Konya ve çevresi.
• Yunanlar: Mayıs 1919'da İzmir, ardından Batı Anadolu.

Kongreler ve Ankara

Millî Mücadele'nin örgütlenmesi de haritada bir yolculuk gibi izlenir: Samsun'a çıkış, ardından Havza ve Amasya, sonra doğuda Erzurum ve iç bölgede Sivas kongreleri; son olarak Ankara'da meclisin açılması. Batı Anadolu'da ise Balıkesir ve Alaşehir gibi bölgesel kongreler toplandı. Bu güzergâhı tek bir okla çizmek, kongrelerin sırasını ve yerini birlikte hatırlatır. Okun önce kuzeyden doğuya, sonra iç bölgeye ve en sonunda Anadolu'nun ortasına yönelmesi de anlamlıdır: Millî Mücadele işgal altındaki kıyılardan uzaklaşarak, güvenli iç bölgelerde örgütlenmiştir.

Kurtuluş Savaşı cepheleri

• Doğu Cephesi: Kars, Sarıkamış ve Gümrü çevresi; karşıdaki devlet Ermenistan.
• Güney Cephesi: Maraş, Antep, Urfa ve Çukurova; karşıdaki devlet Fransa.
• Batı Cephesi: Eskişehir'in batısındaki İnönü mevzileri, Sakarya kıyısı ve Polatlı, Afyon'un güneyindeki Kocatepe, Dumlupınar ve İzmir; karşıdaki devlet Yunanistan.

Kancadaki sorunun cevabı burada görünür: Eskişehir Batı Cephesi'ndedir.

Cumhuriyet döneminin sınırları

Lozan'dan sonraki sorunlar da haritada üç noktada toplanır: güneydoğuda Musul (1926'da Irak'a bırakıldı), kuzeybatıda Boğazlar (1936 Montrö ile Türk egemenliği) ve güneyde Hatay (1939'da Türkiye'ye katıldı). Bu üç noktayı ayrı bir renkle işaretlemek, dış politika sorularında yeri ve sonucu birlikte hatırlatır.

Kamp düzeni

Kamp, bir hafta boyunca her gün tekrarlanan kısa bir alışkanlığa dayanır. Her sabah boş bir kör harita çizilir ve o güne ayrılan katman, örneğin işgaller ya da cepheler, kitaba bakmadan yerleştirilir. Ardından kitapla karşılaştırılır ve eksikler kırmızıyla eklenir. Akşam aynı katmana ait yirmi soru çözülür. Hafta sonunda bütün katmanlar tek bir haritada birleştirilir. Yanlışlar «yer», «olay» ve «tarih» ayrımına göre not edilir; en çok yanlış yapılan katman, bir sonraki haftanın ilk gününe konur.

Örnek 1 — Cephe ve kent

Soru: Aşağıdaki kentlerden hangisi Güney Cephesi'nin bir parçası değildir?

• A) Maraş
• B) Antep
• C) Urfa
• D) Adana
• E) Eskişehir

Çözüm: Eskişehir Batı Cephesi'ndedir. Cevap: E.

Örnek 2 — İki sınır çizgisi

Soru: İstanbul Antlaşması (1913) ile sınır olarak kabul edilen hat hangisidir?

• A) Midye-Enez hattı
• B) Meriç nehri
• C) Tuna nehri
• D) Sakarya nehri
• E) Kızılırmak

Çözüm: Midye-Enez hattı ise Londra Antlaşması'yla belirlenmişti. Cevap: B.

Örnek 3 — İşgal bölgesi

Soru: Mondros'tan sonra Antalya ve Konya çevresini işgal eden devlet hangisidir?

• A) İtalya
• B) Fransa
• C) İngiltere
• D) Yunanistan
• E) Rusya

Çözüm: Çukurova Fransızların, İzmir ise Yunanların işgaline uğramıştı. Cevap: A.

Örnek 4 — Cumhuriyet sınırları

Soru: 1926'da imzalanan bir antlaşmayla Irak'a bırakılan bölge hangisidir?

• A) Batum
• B) Gökçeada
• C) Hatay
• D) Musul
• E) Kars

Çözüm: Hatay ise 1939'da Türkiye'ye katılmıştır. Cevap: D.

• Midye-Enez ile Meriç'i karıştırmak. Midye-Enez çizgisini 1913 baharındaki barış, Meriç'i ise aynı yılın sonbaharında Bulgaristan ile yapılan barış belirledi.
• Kentleri yanlış cepheye koymak. Eskişehir, Sakarya ve Afyon Batı, Maraş ve Antep Güney, Kars Doğu Cephesi'ndedir.
• İşgalci devletleri karıştırmak. Antalya ve Konya İtalyan, Çukurova Fransız, İzmir Yunan işgaline uğradı.
• Haritayı kitaptan bakarak ezberlemek. Sınavda harita verilmez; yer adını zihninden yerleştirebilmelisin.
• Kongrelerin yerlerini sırasız öğrenmek. Samsun, Havza, Amasya, Erzurum, Sivas ve Ankara bir güzergâh olarak öğrenilmelidir.