Antlaşma kampı

Bir sınav sorusu, bir antlaşmanın yalnız iki maddesini verir: «Meriç nehri sınır kabul edilmiş, Edirne ve Kırklareli Osmanlı'da kalmıştır.» Seçeneklerde ise beş antlaşma adı sıralanır: Londra, Bükreş, İstanbul, Atina ve Uşi. Hepsi aynı yıllarda, aynı savaşın sonunda imzalanmıştır. Antlaşmaların adlarını ezberleyen öğrenci burada takılır; çünkü soru adı değil, maddeyi sormaktadır. Bu kampın amacı, akademide karşılaşılan antlaşmaları tek bir tabloda toplamak ve her birini tarih, taraflar, sonuç ve önem sütunlarıyla öyle düzenlemektir ki, bir maddeyi gören öğrenci antlaşmayı, bir antlaşmanın adını duyan öğrenci de maddelerini hemen hatırlayabilsin.

• Akademide işlenen antlaşmaları tarih, taraflar, sonuç ve önem sütunlarıyla tabloya dökersin.
• Bir maddeden antlaşmaya ve bir antlaşmadan maddelerine geçersin.
• Aynı adı taşıyan ya da aynı yıllarda imzalanan antlaşmaları birbirinden ayırırsın.
• Ateşkes ile barış antlaşmasını ve imzalanıp uygulanmayan antlaşmaları ayırt edersin.

Kampın hedefi

Antlaşmalar, tarihin dönüm noktalarını en kısa biçimde özetleyen belgelerdir: bir savaşın nasıl bittiğini, kimin ne kazandığını ve neyin değiştiğini birkaç maddede gösterirler. Bu yüzden sınavda çok sık sorulurlar. Sorular ya bir antlaşmanın maddelerini verip adını ister ya da adını verip sonucunu sorar. İki yönde de başarılı olmak için antlaşmaların ayrı ayrı değil, bir tablo içinde, birbirleriyle karşılaştırılarak öğrenilmesi gerekir. Tablo, aynı zamanda önceki kampta kurulan zaman çizelgesinin ayrıntılı bir eki gibi çalışır: çizelgede bir nokta olarak görünen her antlaşma, tabloda maddeleriyle birlikte açılır.

Dört sütunlu tablo

Her antlaşma için tabloya dört bilgi yazılır:

1. Tarih: Yıl, mümkünse ay.
2. Taraflar: Kimler arasında imzalandı?
3. Sonuç: Toprak, sınır ve öteki önemli maddeler.
4. Önem: Bu antlaşmayı ötekilerden ayıran özellik nedir? Bir «ilk» mi, bir dönüm noktası mı, bir sorunun başlangıcı mı?

Dördüncü sütun, soruların en çok yöneldiği sütundur.

Dönemlere göre tablo

Osmanlı-Safevi ilişkileri: Amasya Antlaşması (1555) Kanuni döneminde Safevilerle imzalanmış ve iki devlet arasındaki ilk resmî barış olarak anılır. Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) ise ders kitaplarında, bugünkü Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde bu antlaşmayla belirlendiği vurgusuyla anlatılır.

Gerilemenin çapaları: Karlofça (1699) Osmanlı'nın büyük çaplı toprak kayıplarının başladığı antlaşma olarak, Küçük Kaynarca (1774) ise Kırım'ın Osmanlı'dan ayrılmasına giden süreci başlatan antlaşma olarak öne çıkar.

Balkan Savaşları dönemi: Uşi (1912) İtalya ile imzalandı; Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı, On İki Ada'nın geri verilmesi öngörüldü ama bu gerçekleşmedi. Londra (1913) I. Balkan Savaşı'nın sonunda imzalandı ve sınır Midye-Enez hattı oldu. Bükreş (1913) ise Osmanlı'nın taraf olmadığı, Balkan devletleri arasında imzalanan bir antlaşmadır. II. Balkan Savaşı'ndan sonra Osmanlı, Bulgaristan ile İstanbul (1913), Yunanistan ile Atina (1913) antlaşmalarını imzaladı; İstanbul Antlaşması'yla Meriç sınır oldu ve Edirne geri alındı.

Birinci Dünya Savaşı: Brest-Litovsk (Mart 1918) Rusya ile imzalandı; Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı'ya bırakıldı. Mondros (Ekim 1918) ise Osmanlı'nın savaştan çekildiği ve ağır koşullar içeren bir ateşkes antlaşmasıdır.

Millî Mücadele: Sevr (Ağustos 1920) İstanbul hükümeti tarafından imzalandı, ama TBMM tanımadı ve uygulanmadı. Gümrü (Aralık 1920) Ermenistan ile imzalanan ve TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması sayılan belgedir. Moskova (Mart 1921) Sovyet Rusya ile, Ankara (Ekim 1921) Fransa ile, Kars (Ekim 1921) Kafkas cumhuriyetleriyle imzalandı. Mudanya (Ekim 1922) bir ateşkestir; Lozan (Temmuz 1923) ise Kurtuluş Savaşı'nı sona erdiren barış antlaşmasıdır.

Cumhuriyet dönemi: Ankara (1926) Londra ve Bağdat ile varılan uzlaşmayla Musul sorununu kapattı; Montrö (1936) Boğazlarda Türk egemenliğini sağladı.

İlkler listesi

Önem sütununda en çok «ilk» ifadesi yer alır ve sınav bu ilkleri sever. Amasya, Safevilerle yapılan ilk resmî barıştır. Gümrü, TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır. Moskova, ders kitaplarında TBMM'nin bir büyük devletle imzaladığı ilk antlaşma olarak öne çıkarılır. 1921 Ankara Antlaşması ise bir İtilaf devletinin TBMM'yi tanıdığı belge olarak İtilaf cephesindeki ayrılığın ilk somut işaretidir. İlkleri ayrı bir küçük listede toplamak, önem sütununu hızla tekrar etmeyi sağlar.

Antlaşma zincirleri

Bazı antlaşmalar tek başına değil, bir zincirin halkası olarak anlam kazanır. Doğu sınırı buna iyi bir örnektir: Brest-Litovsk'ta kazanılan Kars ve Ardahan, Mondros'tan sonra yeniden tehlikeye girdi; Gümrü ile Ermenistan'a karşı geri alındı, Moskova ile Sovyet Rusya'ya, Kars ile de Kafkas cumhuriyetlerine onaylatıldı. Batı'da ise Mudanya'nın ateşkesi Lozan'ın barışına, Lozan'da çözülemeyen konular da Ankara 1926 ve Montrö'ye bağlanır. Zincirler, tek tek ezberlenen tarihleri birbirine bağlayarak hem hatırlamayı kolaylaştırır hem de sebep-sonuç sorularına hazırlar.

Dört ayırma ölçütü

Aynı ad, farklı antlaşma. «Ankara Antlaşması» adı iki kez karşımıza çıkar: 1921'deki Fransa ile Güney Cephesi'ni kapatır, 1926'daki ise Musul'u Bağdat yönetimine bırakır. «Londra» adı da hem 1841'deki Boğazlar sözleşmesinde hem 1913'teki Balkan antlaşmasında geçer. Soruda yıl ya da taraf varsa, ayırt edici ipucu odur.

Aynı yıl, farklı taraf. 1913'te dört antlaşma birden imzalandı. Ayırt etmek için taraflara bakılır: Londra'da Osmanlı ile Balkan devletleri, Bükreş'te yalnız Balkan devletleri, İstanbul'da Osmanlı ile Bulgaristan, Atina'da Osmanlı ile Yunanistan masadaydı.

Ateşkes mi, barış mı? Mondros ve Mudanya ateşkes, Lozan ise barış antlaşmasıdır. Ateşkes çarpışmaları durdurur; kalıcı sınırları ve hukuki düzeni ise barış antlaşması belirler.

İmzalandı ama uygulandı mı? Sevr imzalanmış, ama hiçbir zaman yürürlüğe girmemiştir. Uşi'deki On İki Ada maddesi de uygulanmamıştır. Bu tür antlaşmalar «imza ile uygulama aynı şey değildir» türünden sorulara konu olur.

Kamp düzeni

Tablo üç turda çalışılır. İlk turda tablo, notlar açıkken satır satır doldurulur. İkinci turda «sonuç» sütunu kapatılır ve yalnız tarih ile taraflara bakarak maddeler hatırlanmaya çalışılır. Üçüncü turda ise bu kez «ad» sütunu kapatılır; maddeler okunup antlaşmanın adı bulunur. Her turun ardından toplam yirmişer soruluk beş deneme çözülür ve yanlışlar, «tarih», «taraf», «madde» ya da «önem» başlıklı dört sütuna ayrılarak kaydedilir. Hangi sütunda yanlış birikiyorsa, bir sonraki turda tablonun o sütunu kapatılarak çalışılır.

Örnek 1 — Maddeden ada

Soru: «Meriç nehri sınır kabul edilmiş, Edirne ve Kırklareli Osmanlı'da kalmıştır.» Bu maddeler hangi antlaşmaya aittir?

• A) Londra Antlaşması
• B) Bükreş Antlaşması
• C) İstanbul Antlaşması
• D) Atina Antlaşması
• E) Uşi Antlaşması

Çözüm: Bu antlaşma 1913'te Osmanlı ile Bulgaristan arasında imzalanmıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Ateşkes ve barış

Soru: Aşağıdakilerden hangisi bir barış antlaşması değil, ateşkes antlaşmasıdır?

• A) Lozan
• B) Mondros
• C) Gümrü
• D) Kars
• E) Montrö

Çözüm: Mondros çarpışmaları durdurmuş, kalıcı düzeni belirlememiştir. Cevap: B.

Örnek 3 — Aynı ad

Soru: 1926 Ankara Antlaşması'nın tarafları hangileridir?

• A) Türkiye ve Fransa
• B) Türkiye ve Sovyet Rusya
• C) Türkiye ve Ermenistan
• D) Türkiye, İngiltere ve Irak
• E) Türkiye ve Yunanistan

Çözüm: 1921'deki Ankara Antlaşması ise Fransa ile imzalanmıştı. Cevap: D.

Örnek 4 — İmza ve uygulama

Soru: İmzalanmış ama hiçbir zaman yürürlüğe girmemiş antlaşma hangisidir?

• A) Lozan
• B) Mudanya
• C) Moskova
• D) Kars
• E) Sevr

Çözüm: TBMM bu antlaşmayı tanımamış ve Kurtuluş Savaşı'yla geçersiz kılmıştır. Cevap: E.

• Bükreş Antlaşması'nda (1913) Osmanlı'yı taraf saymak. Bu antlaşma Balkan devletleri arasında imzalandı.
• Midye-Enez ile Meriç sınırını karıştırmak. Midye-Enez Londra'da, Meriç İstanbul Antlaşması'nda belirlendi.
• Mondros ve Mudanya'yı barış antlaşması sanmak. İkisi de ateşkestir; barış Lozan'dır.
• İki Ankara Antlaşması'nı karıştırmak. Birinci Paris ile, ikincisi Londra ve Bağdat ile imzalandı.
• Sevr'in uygulandığını düşünmek. Sevr imzalandı, ama yürürlüğe girmedi.